Stalk Là Gì? Nghĩa Trên Mạng Xã Hội Và Cách Tự Bảo Vệ

Stalk là một động từ tiếng Anh nghĩa gốc là lén lút bám theo, rình rập một người hoặc một con vật. Trên mạng xã hội, “stalk” được dùng theo nghĩa nhẹ hơn: xem thầm trang cá nhân của ai đó, từ bài đăng, ảnh, story tới những bình luận cũ, mà không nhắn tin hay tương tác. Xem thoáng qua thì chỉ là tò mò, nhưng khi việc theo dõi lặp đi lặp lại, kèm liên hệ dồn dập hoặc khiến người kia thấy sợ thì đó là stalking — hành vi quấy rối, xâm phạm quyền riêng tư.

Bài này giải thích nghĩa của stalk và các từ đi kèm, cách phân biệt tò mò với theo dõi gây sợ hãi, cách giữ quyền riêng tư và việc nên làm khi bị theo dõi quá mức.

Stalk là gì? Nghĩa gốc trong tiếng Anh

Từ “stalk” trong tiếng Anh có hai nghĩa khác hẳn nhau:

• Danh từ: thân hoặc cuống cây, ví dụ cuống hoa. Nghĩa này không liên quan tới chuyện theo dõi người khác.
• Động từ: lén theo, đuổi theo, rình rập. Từ này dùng cho cả việc thợ săn âm thầm bám theo con mồi lẫn việc bám theo một người mà không để họ biết.

Trong bài này, stalk được hiểu theo nghĩa động từ, nhất là cách dùng trên mạng xã hội.

Stalk trên mạng xã hội nghĩa là gì?

Trên Facebook, Instagram, TikTok…, “stalk” là tiếng lóng chỉ việc xem thầm, lục lại thông tin của một người mà không để họ biết: lướt trang cá nhân, đọc bài đăng và xem ảnh từ nhiều năm trước, xem story, hoặc xem người đó thích, bình luận gì ở những bài khác.

Cách dùng này thường rất đời thường. Người ta nói “stalk trang của công ty trước khi đi phỏng vấn” hay “stalk trang của người sắp làm việc chung”, nghĩa là chỉ xem những gì đã được đăng công khai. Vì vậy cùng một từ có thể nhẹ như một thói quen lướt mạng, hoặc nặng như một hành vi quấy rối, tuỳ cách làm và mục đích.

Các từ đi kèm với stalk

Stalk có xấu không? Ba mức để phân biệt

Stalk không phải lúc nào cũng xấu, cũng không phải lúc nào cũng vô hại. Điều quyết định là mục đích, tần suất, và cảm giác của người bị xem. Để dễ hình dung, có thể chia thành ba mức. Đây là cách chia để người đọc tự đối chiếu, không phải định nghĩa chính thức.

Một điểm đáng nhớ: việc xem thông tin một người đã đăng công khai khác với việc thu thập, lưu trữ rồi dùng thông tin đó để làm phiền, đe doạ hay tiếp cận họ. Ranh giới nằm ở chỗ người kia có còn thấy thoải mái và an toàn hay không.

Nếu bạn là người hay stalk người khác

Thỉnh thoảng xem trang của người khác là chuyện bình thường. Nếu thấy việc này đang chiếm nhiều thời gian hoặc cảm xúc của mình, có thể tự hỏi:

• Mình xem vì cần biết một việc cụ thể, hay vì không dừng lại được?
• Nếu người đó biết mình đang xem, họ sẽ thấy thế nào?
• Sau khi xem, mình thấy nhẹ nhõm hay buồn bực, ghen tị, lo lắng hơn?
• Mình có đang muốn liên lạc hoặc tìm gặp người đó dù họ không muốn?

Nếu câu trả lời làm bạn thấy không thoải mái, có lẽ đã đến lúc dừng lại: tắt thông báo, bỏ theo dõi hoặc tạm rời mạng xã hội một thời gian. Nếu người kia đã chặn hoặc nói rõ họ không muốn liên lạc, hãy tôn trọng điều đó. Cố liên lạc tiếp sau khi bị chặn là đã bước sang mức 3.

Dấu hiệu bạn có thể đang bị theo dõi quá mức

Một lượt thích vào bài cũ hay một người xem story của bạn thường xuyên chưa đủ để kết luận bạn đang bị stalk. Cần nhìn vào một chuỗi hành vi lặp lại và cảm giác của chính bạn. Các dấu hiệu sau, nếu xuất hiện cùng nhau hoặc kéo dài, đáng được để ý:

• Trên mạng: cùng một người liên tục nhắn tin, gắn thẻ, bình luận dù bạn không phản hồi; liên tục tạo tài khoản mới sau khi bị chặn; biết những điều bạn chưa từng đăng công khai.
• Ngoài đời: thường xuyên “tình cờ” gặp một người ở nơi bạn hay đến, nhận quà hoặc thư từ không mong muốn từ người bạn đã từ chối.
• Cảm giác: bạn thấy bất an, phải đổi thói quen sinh hoạt hoặc né tránh một số nơi vì một người nào đó.

Cẩn thận với ứng dụng “xem ai đã stalk bạn”

Tại thời điểm viết bài, Facebook không có tính năng cho biết ai đã xem trang cá nhân của bạn; riêng với story, người đăng thường xem được danh sách người đã xem. Mỗi nền tảng có cách làm riêng và có thể thay đổi tính năng theo thời gian, nên cách chắc chắn là tự xem phần cài đặt của chính ứng dụng bạn dùng.

Những ứng dụng, đường link hay tiện ích bên ngoài hứa “xem ai vào trang của bạn” cần được nghi ngờ. Nhiều ứng dụng loại này đòi bạn đăng nhập tài khoản hoặc cấp quyền truy cập, nên có rủi ro bị lộ hoặc mất tài khoản. Đừng đăng nhập, đừng cài và đừng đưa mã xác thực cho bất kỳ ai.

Cách tự bảo vệ quyền riêng tư trên mạng xã hội

Không có cách nào ngăn được hoàn toàn việc người khác tìm hiểu về bạn, nhưng bạn có thể giảm lượng thông tin họ thấy được:

1. Kiểm tra mục Quyền riêng tư (Privacy) hoặc Cài đặt trong từng ứng dụng. Xem ai đang xem được bài đăng, ảnh, danh sách bạn bè và story của bạn, rồi giới hạn lại cho phù hợp. Giao diện và tên mục khác nhau theo ứng dụng và phiên bản, nên hãy đọc kỹ mô tả từng tuỳ chọn.
2. Rà soát danh sách bạn bè và người theo dõi. Bỏ những tài khoản bạn không quen hoặc thấy đáng ngờ.
3. Cân nhắc trước khi đăng thông tin cá nhân. Số điện thoại, địa chỉ nhà, trường học, nơi làm việc, lịch trình đều có thể bị ghép lại để nhận ra bạn. Khi đăng ảnh, hãy để ý biển số xe, giấy tờ, hoá đơn hay bất cứ thứ gì lộ địa chỉ.
4. Hạn chế đăng vị trí theo thời gian thực. Nếu muốn chia sẻ chuyến đi, hãy đăng sau khi bạn đã rời khỏi nơi đó.
5. Dùng mật khẩu mạnh và bật xác thực hai lớp cho email và các tài khoản quan trọng; không bấm vào link lạ.
6. Biết dùng tính năng Chặn và Báo cáo. Các mạng xã hội lớn đều có hai tính năng này.

Khi bị theo dõi gây sợ hãi, nên làm gì?

Nếu bạn đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó, hãy tới nơi đông người, gọi người thân tới đón hoặc gọi 113 (công an), đừng đối mặt một mình. Khi đã an toàn, làm lần lượt:

1. Giữ bằng chứng trước khi chặn hoặc xoá. Chụp màn hình tin nhắn, bình luận, trang của người đó; ghi lại ngày giờ và nơi xảy ra sự việc. Bằng chứng giúp bạn khi cần trình bày với người có trách nhiệm.
2. Không đáp trả bằng cách đe doạ hoặc tranh cãi. Điều đó dễ khiến tình huống căng hơn.
3. Chặn và báo cáo tài khoản với nền tảng sau khi đã lưu bằng chứng.
4. Báo cho người thân trong gia đình. Học sinh, sinh viên báo thêm thầy cô hoặc nhà trường; người đi làm báo quản lý hoặc bộ phận nhân sự nếu người kia là đồng nghiệp.
5. Báo cơ quan chức năng (công an địa phương) nếu bị đe doạ, bị theo dõi ngoài đời, hoặc bạn thấy an toàn của mình bị ảnh hưởng. Mang theo bằng chứng đã lưu.

Bị theo dõi không phải lỗi của người bị theo dõi, và bạn có quyền được bảo vệ.

Vài hiểu nhầm về stalk

• “Ai like bài cũ của mình là đang stalk.” Chưa chắc. Có thể họ chỉ vô tình kéo tới bài đó. Hãy nhìn vào mức độ lặp lại và cảm giác của bạn, không phải một lần tương tác.
• “Bị theo dõi là do mình đăng nhiều.” Đăng bài là quyền của mỗi người. Chia sẻ có chọn lọc giúp giảm rủi ro, nhưng trách nhiệm nằm ở người gây phiền.
• “Stalk chỉ xảy ra trên mạng.” Từ này cũng dùng cho việc bám theo ngoài đời, và theo dõi trên mạng có thể leo thang thành bám theo ngoài đời.

Xem thêm

• First name là gì
• EXP là gì
• Email là gì