Trang chủ » Kiến Thức » Toán học » Thể Tích Hình Chóp Cụt: Công Thức, Cách Tính Và Bài Tập

Thể Tích Hình Chóp Cụt: Công Thức, Cách Tính Và Bài Tập

Thể Tích Hình Chóp Cụt: Công Thức, Cách Tính Và Bài Tập

Thể tích hình chóp cụt: V = (h/3) × (S₁ + S₂ + √(S₁ × S₂)). Trong đó h là chiều cao (khoảng cách giữa hai mặt phẳng chứa hai đáy), S₁ là diện tích đáy lớn, S₂ là diện tích đáy nhỏ. Kết quả mang đơn vị có mũ 3: cm³ nếu diện tích tính bằng cm² và h tính bằng cm. Ví dụ đáy lớn 49 cm², đáy nhỏ 16 cm², cao 6 cm thì V = (6/3) × (49 + 16 + 28) = 186 cm³.

Hình chóp cụt là gì?

Cắt một hình chóp bằng mặt phẳng song song với đáy rồi bỏ phần chứa đỉnh, phần còn lại là hình chóp cụt. Hai đáy của nó là hai đa giác đồng dạng có các cạnh tương ứng song song: đáy lớn là đáy của hình chóp ban đầu, đáy nhỏ là mặt cắt. Các mặt bên đều là hình thang, và các đường thẳng chứa cạnh bên vẫn gặp nhau tại đỉnh của hình chóp ban đầu.

Khi hình chóp ban đầu là chóp đều, ta có hình chóp cụt đều: hai đáy là hai đa giác đều, đường thẳng nối hai tâm đáy vuông góc với cả hai đáy, và mỗi mặt bên là một hình thang cân (xem thêm tính chất hình thang cân).

Hình chóp cụt tứ giác đều: đáy lớn S1 cạnh a, đáy nhỏ S2 cạnh b, đoạn nét đứt tím h nối hai tâm đáy là chiều cao, cạnh bên l màu cam; phía trên ghi công thức V = h/3 nhân (S1 + S2 + căn của S1 nhân S2)
Hình chóp cụt tứ giác đều: đáy lớn S₁ (cạnh a), đáy nhỏ S₂ (cạnh b), chiều cao h nối hai tâm đáy, cạnh bên l.

Dễ lẫn nhất là h (vuông góc với hai đáy) với l và d (nằm nghiêng). Bảng dưới phân biệt chúng:

Yếu tố Ý nghĩa Ký hiệu
Chiều cao Khoảng cách giữa hai mặt phẳng chứa hai đáy, vuông góc với cả hai đáy h
Cạnh bên Đoạn nối hai đỉnh tương ứng của hai đáy, nằm nghiêng l
Chiều cao mặt bên Chiều cao của hình thang cân là mặt bên (hình chóp cụt đều) d

Trong công thức thể tích chỉ có h xuất hiện, còn l và d chỉ để tìm h khi đề không cho sẵn.

Công thức tính thể tích hình chóp cụt

V = (h/3) × (S₁ + S₂ + √(S₁ × S₂))

Công thức đúng cho mọi hình chóp cụt, đáy là tam giác, tứ giác hay đa giác bất kỳ, miễn hai đáy song song và đồng dạng. Các bước tính:

  1. Xác định đáy lớn và đáy nhỏ, rồi tính diện tích S₁, S₂ theo dạng của đa giác đáy.
  2. Xác định chiều cao h. Nếu đề cho cạnh bên hoặc chiều cao mặt bên, tìm h trước (xem mục dưới).
  3. Tính căn √(S₁ × S₂) rồi cộng với S₁ và S₂.
  4. Nhân với h/3 và ghi đơn vị có mũ 3.

Công thức rút gọn khi đáy là đa giác đều

Gọi a và b là cạnh của đáy lớn và đáy nhỏ. Hai đa giác đều đồng dạng nên S₁ = k × a² và S₂ = k × b², với k là hằng số chỉ phụ thuộc loại đa giác. Khi đó √(S₁ × S₂) = k × a × b và công thức trở thành:

V = (k × h/3) × (a² + ab + b²)

Đáy Hằng số k Thể tích rút gọn
Hình vuông cạnh a, b 1 V = (h/3) × (a² + ab + b²)
Tam giác đều cạnh a, b √3/4 V = (√3 × h/12) × (a² + ab + b²)
Lục giác đều cạnh a, b 3√3/2 V = (√3 × h/2) × (a² + ab + b²)
Hình tròn bán kính R, r (nón cụt) π V = (π × h/3) × (R² + Rr + r²)

Hằng số k chính là hệ số trong công thức diện tích: diện tích hình vuông là a², diện tích tam giác đều là (√3/4) × a² (xem diện tích tam giác), diện tích lục giác đều là (3√3/2) × a², và diện tích hình tròn là π × r². Hình nón cụt cũng tính theo diện tích hai đáy, nên dòng cuối của bảng dùng bán kính thay cho cạnh.

Vì sao công thức có √(S₁ × S₂)?

Kéo dài các cạnh bên của hình chóp cụt cho đến khi gặp nhau tại đỉnh S, ta được một chóp lớn (đáy S₁, chiều cao H) và một chóp nhỏ (đáy S₂, chiều cao H − h). Phần chóp lớn trừ đi chóp nhỏ chính là hình chóp cụt:

Mặt cắt hình chóp: tam giác lớn có chiều cao H gồm phần tô xanh phía dưới là hình chóp cụt cao h và phần tô xám nét đứt phía trên là chóp nhỏ cao H − h; bên phải ghi V = S1 nhân H chia 3 trừ S2 nhân (H − h) chia 3
Hình chóp cụt bằng chóp lớn (cao H) trừ chóp nhỏ (cao H − h).

Theo công thức thể tích khối chóp (thể tích khối chóp), V = ⅓ × S₁ × H − ⅓ × S₂ × (H − h). Gọi a và b là cạnh tương ứng của hai đáy, hai chóp đồng dạng với tỉ số b/a nên:

  • (H − h)/H = b/a, suy ra H = a × h/(a − b) và H − h = b × h/(a − b).
  • Thay vào: V = ⅓ × [k × a² × a × h/(a − b) − k × b² × b × h/(a − b)] = (k × h/3) × (a³ − b³)/(a − b).
  • Vì a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²), ta được V = (k × h/3) × (a² + ab + b²).
  • Mà S₁ + S₂ + √(S₁ × S₂) = k × a² + k × b² + k × a × b = k × (a² + ab + b²).

Hai kết quả khớp nhau, nên V = (h/3) × (S₁ + S₂ + √(S₁ × S₂)). Căn √(S₁ × S₂) là số hạng ở giữa: nó bằng k × a × b, nằm giữa k × a² và k × b².

Hai trường hợp biên để nhớ công thức

  • Đáy nhỏ co về một điểm (S₂ = 0): V = (h/3) × S₁, đúng là công thức thể tích hình chóp.
  • Hai đáy bằng nhau (S₂ = S₁ = S): V = (h/3) × (S + S + S) = S × h, đúng là công thức hình lăng trụ (thể tích lăng trụ).

Nếu kết quả bạn tính ra nằm ngoài khoảng giữa hai giá trị này, tức nhỏ hơn (h/3) × S₁ hoặc lớn hơn S₁ × h, thì chắc chắn có chỗ sai.

Cách tìm chiều cao hình chóp cụt

Đề hay cho cạnh bên l hoặc chiều cao mặt bên d thay vì h. Hình chiếu của cạnh bên xuống mặt đáy là đoạn nối hai đỉnh tương ứng của hai đáy, khi nhìn từ trên xuống. Đoạn này, cạnh bên l và chiều cao h tạo thành một tam giác vuông với l là cạnh huyền.

Bên trái là hai hình vuông cạnh 14 và 6 nhìn từ trên xuống, đoạn màu cam nối hai đỉnh tương ứng dài 4 căn 2; bên phải là tam giác vuông có chiều cao h = 7, cạnh huyền l = 9 và cạnh góc vuông còn lại 4 căn 2; dưới cùng ghi h bình bằng l bình trừ (a − b) bình chia 2 bằng 81 trừ 32 bằng 49
Chóp cụt tứ giác đều có a = 14, b = 6, l = 9: hình chiếu của cạnh bên dài 4√2, nên h = √(81 − 32) = 7.

Với hình chóp cụt đều có cạnh đáy lớn a, cạnh đáy nhỏ b (a > b), độ dài hình chiếu của cạnh bên bằng hiệu hai bán kính đường tròn ngoại tiếp hai đáy:

Đề cho Đáy Chiều cao h
Cạnh bên l Hình vuông h = √(l² − (a − b)²/2)
Cạnh bên l Tam giác đều h = √(l² − (a − b)²/3)
Cạnh bên l Lục giác đều h = √(l² − (a − b)²)
Chiều cao mặt bên d Hình vuông h = √(d² − (a − b)²/4)

Các hệ số 2, 3 và 1 ở mẫu số đến từ bán kính đường tròn ngoại tiếp: a/√2 với hình vuông, a/√3 với tam giác đều, a với lục giác đều. Với đáy khác hoặc đề cho dữ kiện khác, cách làm không đổi: tìm hình chiếu của cạnh bên (hoặc của đường cao mặt bên) trên đáy, rồi áp dụng định lí Pythagore trong tam giác vuông vừa dựng.

Ví dụ có lời giải

Ví dụ 1. Hình chóp cụt có diện tích đáy lớn 49 cm², đáy nhỏ 16 cm² và chiều cao 6 cm. Tính thể tích.

√(49 × 16) = √784 = 28. V = (6/3) × (49 + 16 + 28) = 2 × 93 = 186 cm³.

Ví dụ 2. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy lớn 8 cm, cạnh đáy nhỏ 4 cm, chiều cao 6 cm. Tính thể tích.

Dùng công thức rút gọn với k = 1: V = (6/3) × (8² + 8 × 4 + 4²) = 2 × (64 + 32 + 16) = 2 × 112 = 224 cm³. Kiểm tra bằng công thức gốc: S₁ = 64, S₂ = 16, √(64 × 16) = 32, V = 2 × (64 + 16 + 32) = 224.

Ví dụ 3. Hình chóp cụt tam giác đều có cạnh đáy lớn 6 cm, cạnh đáy nhỏ 3 cm, chiều cao 4 cm. Tính thể tích.

Với k = √3/4: V = (√3 × 4/12) × (6² + 6 × 3 + 3²) = (√3/3) × (36 + 18 + 9) = (√3/3) × 63 = 21√3 cm³ ≈ 36,37 cm³.

Ví dụ 4. Hình chóp cụt lục giác đều có cạnh đáy lớn 4 cm, cạnh đáy nhỏ 2 cm, chiều cao 3 cm. Tính thể tích.

Với k = 3√3/2: V = (√3 × 3/2) × (4² + 4 × 2 + 2²) = (3√3/2) × 28 = 42√3 cm³ ≈ 72,75 cm³.

Ví dụ 5. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy lớn 14 cm, cạnh đáy nhỏ 6 cm, cạnh bên 9 cm. Tính thể tích.

Tìm h trước: (a − b)²/2 = 8²/2 = 32, h = √(9² − 32) = √49 = 7 cm. Rồi V = (7/3) × (14² + 14 × 6 + 6²) = (7/3) × (196 + 84 + 36) = (7/3) × 316 = 2 212 : 3 ≈ 737,33 cm³.

Ví dụ 6. Hình nón cụt có bán kính đáy lớn 5 cm, bán kính đáy nhỏ 2 cm, chiều cao 6 cm. Tính thể tích.

V = (π × 6/3) × (5² + 5 × 2 + 2²) = 2π × 39 = 78π cm³ ≈ 245,04 cm³. Diện tích xung quanh của hình nón cụt tính bằng π × (R + r) × l, có trong bài diện tích xung quanh hình nón.

Ví dụ 7. Một chậu có miệng hình vuông cạnh 30 cm, đáy hình vuông cạnh 20 cm, cao 25 cm, dạng hình chóp cụt đều. Chậu chứa được tối đa bao nhiêu lít?

V = (25/3) × (30² + 30 × 20 + 20²) = (25/3) × 1 900 = 47 500 : 3 ≈ 15 833,33 cm³. Vì 1 lít = 1 000 cm³ nên chậu chứa tối đa khoảng 15,83 lít.

Đáy hình chữ nhật: khi nào dùng được công thức?

Đào hố, đổ móng thường cho khối có hai đáy là hình chữ nhật. Gọi các cạnh của đáy lớn là a, b và của đáy nhỏ là c, d (a và c cùng phương). Khối này chỉ là hình chóp cụt khi hai đáy đồng dạng, tức a/c = b/d. Lúc đó công thức chóp cụt dùng được bình thường.

Ví dụ 8. Hố có miệng 6 m × 4 m, đáy 3 m × 2 m, sâu 3 m. Tính thể tích đất đào.

Vì 6/3 = 4/2 nên hai đáy đồng dạng. S₁ = 24 m², S₂ = 6 m², √(24 × 6) = √144 = 12. V = (3/3) × (24 + 6 + 12) = 42 m³.

Nếu hai đáy chữ nhật không đồng dạng (ví dụ miệng 6 m × 4 m, đáy 3 m × 3 m), khối không còn là hình chóp cụt, và công thức trên cho kết quả sai. Khi đó dùng công thức chung cho khối có hai đáy song song: V = (h/6) × [S₁ + S₂ + (a + c)(b + d)], trong đó (a + c)(b + d) bằng 4 lần diện tích mặt cắt ở giữa chiều cao. Với hố ở ví dụ 8, công thức này cho (3/6) × [24 + 6 + 9 × 6] = 0,5 × 84 = 42 m³, trùng với kết quả trên.

Diện tích xung quanh và toàn phần của hình chóp cụt đều

Mỗi mặt bên là hình thang cân có hai đáy a, b và chiều cao d, nên diện tích một mặt là (a + b) × d/2. Hình chóp cụt đều có n mặt bên:

  • Sxq = n × (a + b) × d/2, tức bằng (tổng chu vi hai đáy) × d/2.
  • Stp = Sxq + S₁ + S₂.

Ví dụ 9. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy 8 cm và 4 cm, chiều cao mặt bên 5 cm. Tính diện tích xung quanh và toàn phần.

Sxq = 4 × (8 + 4) × 5/2 = 120 cm². S₁ + S₂ = 64 + 16 = 80 cm². Stp = 120 + 80 = 200 cm².

Lỗi cần tránh khi tính thể tích hình chóp cụt

Lỗi Vì sao sai Cách đúng
Dùng V = ⅓ × S₁ × h Đó là công thức hình chóp, bỏ qua đáy nhỏ Dùng đủ S₁, S₂ và √(S₁ × S₂)
Chỉ cộng S₁ + S₂, quên căn Thiếu số hạng ở giữa, kết quả nhỏ hơn thật Tính √(S₁ × S₂) rồi cộng cả ba số
Lấy cạnh bên l hoặc chiều cao mặt bên d làm h l và d nằm nghiêng, luôn lớn hơn h Tìm h bằng tam giác vuông như ở bảng trên
Quên bình phương cạnh khi tính diện tích đáy Diện tích tỉ lệ với bình phương độ dài Tính S₁, S₂ trước rồi mới thay vào công thức
Làm tròn căn ngay từ đầu Sai số cộng dồn qua các phép nhân Giữ nguyên căn, chỉ làm tròn ở bước cuối
Trộn đơn vị cm và m Kết quả lệch gấp hàng nghìn lần Đổi hết về một đơn vị trước khi tính
Áp công thức cho hai đáy chữ nhật không đồng dạng Khối đó không phải hình chóp cụt Kiểm tra a/c = b/d, hoặc dùng công thức (h/6)

Hình chóp cụt trong thực tế

Chậu cây hình nón cụt: tính thể tích như ở ví dụ 7 rồi đổi sang lít (1 lít = 1 000 cm³ = 1 dm³). Trong xây dựng, hố móng hay mái dốc đào theo hình chóp cụt cũng tính khối lượng đất theo cách ở ví dụ 8. Đo chiều cao theo phương thẳng đứng, đừng đo dọc thành nghiêng.

Bài tập có đáp án

  1. Hình chóp cụt có diện tích đáy lớn 100 cm², đáy nhỏ 25 cm², chiều cao 9 cm. Tính thể tích.
  2. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy 10 cm và 4 cm, chiều cao 5 cm. Tính thể tích.
  3. Hình chóp cụt tam giác đều có cạnh đáy 8 cm và 4 cm, chiều cao 3 cm. Tính thể tích, ghi dạng căn và giá trị gần đúng đến hai chữ số thập phân.
  4. Hình chóp cụt lục giác đều có cạnh đáy 6 cm và 3 cm, chiều cao 2 cm. Tính thể tích, ghi dạng căn và giá trị gần đúng đến hai chữ số thập phân.
  5. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy 12 cm và 4 cm, cạnh bên 6 cm. Tính chiều cao và thể tích (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
  6. Hình chóp cụt tứ giác đều có cạnh đáy 10 cm và 4 cm, chiều cao mặt bên 5 cm. Tính chiều cao, thể tích, diện tích xung quanh và diện tích toàn phần.
  7. Hình nón cụt có bán kính hai đáy 6 cm và 3 cm, chiều cao 4 cm. Tính thể tích, ghi dạng π và giá trị gần đúng đến hai chữ số thập phân.
  8. Một chiếc xô dạng hình nón cụt có đường kính miệng 24 cm, đường kính đáy 16 cm, cao 30 cm. Xô chứa được khoảng bao nhiêu lít nước (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Xem đáp án
  1. √(100 × 25) = 50. V = (9/3) × (100 + 25 + 50) = 3 × 175 = 525 cm³.
  2. V = (5/3) × (10² + 10 × 4 + 4²) = (5/3) × 156 = 260 cm³.
  3. V = (√3 × 3/12) × (8² + 8 × 4 + 4²) = (√3/4) × 112 = 28√3 cm³ ≈ 48,50 cm³.
  4. V = (√3 × 2/2) × (6² + 6 × 3 + 3²) = √3 × 63 = 63√3 cm³ ≈ 109,12 cm³.
  5. (a − b)²/2 = 8²/2 = 32, h = √(36 − 32) = 2 cm. V = (2/3) × (12² + 12 × 4 + 4²) = (2/3) × 208 = 416 : 3 ≈ 138,67 cm³.
  6. (a − b)/2 = 3, h = √(5² − 3²) = 4 cm. V = (4/3) × (100 + 40 + 16) = (4/3) × 156 = 208 cm³. Sxq = 4 × (10 + 4) × 5/2 = 140 cm². Stp = 140 + 100 + 16 = 256 cm².
  7. V = (π × 4/3) × (6² + 6 × 3 + 3²) = (4π/3) × 63 = 84π cm³ ≈ 263,89 cm³.
  8. R = 12 cm, r = 8 cm, h = 30 cm. V = (π × 30/3) × (12² + 12 × 8 + 8²) = 10π × 304 = 3 040π ≈ 9 550,44 cm³, tức khoảng 9,55 lít.

Xem thêm

Câu hỏi thường gặp

Chiều cao hình chóp cụt có bằng cạnh bên không?

Không. Chiều cao h là khoảng cách giữa hai mặt phẳng chứa hai đáy, vuông góc với cả hai đáy. Cạnh bên nằm nghiêng nên luôn dài hơn h, và h = √(l² − (a − b)²/2) với chóp cụt tứ giác đều.

Nếu đáy nhỏ co về một điểm thì công thức cho kết quả gì?

Khi S₂ = 0, công thức V = (h/3) × (S₁ + S₂ + √(S₁ × S₂)) trở thành V = (h/3) × S₁, đúng là thể tích hình chóp có đáy S₁ và chiều cao h.

Chóp cụt đều có hai đáy vuông cạnh 4 và 8, cao 3 thì thể tích bao nhiêu?

S₁ = 16, S₂ = 64, √(S₁ × S₂) = 32. V = (3/3) × (16 + 64 + 32) = 112 (đơn vị thể tích).

Thể tích hình nón cụt tính bằng công thức nào?

V = (π × h/3) × (R² + Rr + r²), với R, r là bán kính hai đáy và h là chiều cao.

Hố đáy chữ nhật có tính theo công thức chóp cụt được không?

Chỉ khi hai đáy chữ nhật đồng dạng, tức a/c = b/d. Nếu không đồng dạng, khối không phải hình chóp cụt và nên dùng V = (h/6) × [S₁ + S₂ + (a + c)(b + d)].

Đơn vị của thể tích hình chóp cụt là gì?

Là đơn vị độ dài mũ 3: cm³ nếu cạnh đo bằng cm, m³ nếu đo bằng m. Để đổi sang lít, nhớ 1 lít = 1 000 cm³ = 1 dm³.