
Biển Đen là một biển nội địa nằm giữa châu Âu và châu Á, giáp sáu nước: Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania, Ukraina, Nga và Gruzia. Biển rộng khoảng 436.400 km², nơi sâu nhất đạt 2.212 m và còn có tên là Hắc Hải.
Cái tên dễ làm người ta nghĩ nước ở đây màu đen. Thực tế nước Biển Đen không đen, và đến nay chưa có lời giải thích chắc chắn nào về cái tên. Hơn 90% thể tích nước Biển Đen thiếu oxy.
Biển Đen nằm giữa Đông Nam châu Âu và vùng Tiểu Á (Tây Á). Biển nối với Địa Trung Hải qua eo biển Bosphorus, biển Marmara và eo biển Dardanelles. Ở phía bắc, eo biển Kerch dẫn sang biển Azov.
Sáu nước có bờ biển ở đây, mỗi nước có những thành phố và cảng riêng:
| Quốc gia | Thành phố và cảng ven biển |
|---|---|
| Thổ Nhĩ Kỳ | Istanbul (phần phía bắc), Trabzon, Samsun |
| Bulgaria | Burgas, Varna |
| Romania | Constanța |
| Ukraina | Odesa |
| Nga | Novorossiysk, Sochi |
| Gruzia | Batumi |
Ngoài các thành phố trên còn có Sevastopol, nằm trên bán đảo Krym. Ba con sông chính đổ nước vào biển là Danube, Dnieper và Dniester.
| Đại lượng | Giá trị |
|---|---|
| Diện tích (không tính biển Azov) | khoảng 436.400 km² |
| Chiều dài tối đa (đông – tây) | khoảng 1.175 km (gần 634 hải lý) |
| Độ sâu trung bình | 1.253 m |
| Độ sâu lớn nhất | 2.212 m |
| Thể tích nước | khoảng 547.000 km³ |
| Số đảo | hơn 10 |
Độ sâu trung bình chính là thể tích chia cho diện tích: 547.000 km³ ÷ 436.400 km² ≈ 1,253 km, tức 1.253 m. Diện tích 436.400 km² đổi ra bằng khoảng 43,64 triệu héc-ta, vì 1 km² bằng 100 ha; cách đổi chi tiết có ở bài 1 km² bằng bao nhiêu ha.
Có, nhưng chỉ qua những lối hẹp và nông. Từ Biển Đen, nước thông sang biển Marmara qua eo biển Bosphorus, rồi ra Địa Trung Hải qua eo biển Dardanelles. Từ Địa Trung Hải, nước tiếp tục thông ra Đại Tây Dương.

Hai eo biển nối ra Địa Trung Hải rất nông so với bản thân Biển Đen: Dardanelles sâu khoảng 55 m, Bosphorus khoảng 36 m, trong khi chỗ sâu nhất của biển là 2.212 m. Cả hai eo đều do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát, nên tàu đi giữa Biển Đen và Địa Trung Hải đều phải đi qua đó.
Nước chảy qua hai eo theo cả hai chiều cùng lúc. Nước từ Địa Trung Hải mặn hơn nên nặng hơn, chảy vào Biển Đen ở tầng dưới. Nước Biển Đen nhạt hơn chảy ra gần mặt. Chênh lệch này là gốc của hiện tượng thiếu oxy ở tầng sâu, nói ở mục sau.
Bảng dưới xếp bốn cách giải thích về cái tên, kèm chỗ còn bị hỏi lại.
| Cách giải thích | Nội dung | Chỗ còn tranh cãi |
|---|---|---|
| Màu nước | Nước biển sẫm màu, ví dụ do tảo ở lớp mặt | Màu nước Biển Đen trông bình thường như các biển khác, nên cách này bị bác |
| Màu chỉ phương hướng | Người xưa dùng màu để chỉ hướng: đen là phương Bắc, đỏ là phương Nam. “Biển Đen” nghĩa là “biển phía Bắc” | Chưa rõ dân tộc nào đặt tên trước, và cách hiểu này cũng bị phản bác |
| Thời tiết xấu | Giông bão kéo mây đen, tàu đắm nhiều, nên chữ “đen” như lời cảnh báo thủy thủ | Được xem là giả thuyết dân gian |
| Tên Hy Lạp cổ | Người Hy Lạp xưa gọi biển là Pontus Axeinus, “biển không hiếu khách”; sau khi lập được thuộc địa, đổi thành Pontus Euxinus, “biển hiếu khách” | Cho thấy biển từng bị coi là dữ dội nhưng chưa giải thích chữ “đen” |
Nhiều ngôn ngữ ven biển cũng dùng tên có nghĩa là “Biển Đen”, chẳng hạn Karadeniz trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ.
Biển Đen là bồn nước phân tầng lớn nhất thế giới: nước ở tầng mặt và nước ở tầng sâu gần như không trộn vào nhau.
Hai tầng khác nhau ở độ mặn. Các con sông lớn đổ nước ngọt vào biển nên lớp nước mặt nhạt và nhẹ hơn, với độ mặn khoảng 17 đến 18‰. Nước từ Địa Trung Hải chảy qua Bosphorus mặn và nặng hơn nên chìm xuống đáy. Ranh giới giữa hai lớp nằm ở khoảng 150 m.

Lớp mặt tiếp xúc với không khí nên giàu oxy và có sinh vật biển. Bên dưới, oxy đã bị tiêu hết mà không được bổ sung, và nước chứa nhiều khí hydro sulfide (H₂S), một khí độc. Kết quả là hơn 90% thể tích nước của biển là nước thiếu oxy. Sinh vật đa bào không sống được ở tầng sâu.
Thiếu oxy còn có một hệ quả khác. Xác tàu gỗ cổ chìm ở tầng sâu ít bị phân hủy, nên người ta đã tìm thấy nhiều xác tàu cổ còn trong tình trạng bảo quản rất tốt dưới biển này. Vì thế Biển Đen được giới khảo cổ biển quan tâm.
Có, nhưng chỉ ở lớp nước mặt giàu oxy. Hệ sinh thái ở đây gồm những loài chịu được nước ít mặn và nhiều chất dinh dưỡng do sông mang ra, và cá cơm là loài đánh bắt có giá trị thương mại.
Nitơ và phốt pho từ nông nghiệp, công nghiệp đổ ra biển, làm tảo nở rộ, cạn oxy và khiến nhiều sinh vật chết hàng loạt. Còn sứa lược Mnemiopsis leidyi, một loài ngoại lai xuất hiện vào cuối thập niên 1980, làm giảm lượng động vật phù du và làm hệ sinh thái mất cân bằng.
Đáy biển chia thành hai bồn, bồn Tây và bồn Đông, ngăn cách bởi một gờ ngầm kéo từ bán đảo Krym xuống phía nam. Hai bồn này hình thành khi một cung núi lửa cổ tách ra và đại dương Tethys cổ bị hút chìm trong đại Trung sinh. Sau đó các dãy núi Caucasus, Pontic và Balkan nâng lên bao quanh.
Thềm lục địa không đều giữa các phía. Thềm phía bắc rộng tới 190 km và dốc thoải. Thềm phía nam (thuộc Thổ Nhĩ Kỳ) và phía đông (thuộc Gruzia) hẹp, hiếm khi vượt quá 20 km, lại có nhiều vực ngầm. Bề rộng tối đa của thềm phía bắc gấp khoảng 9,5 lần mức mà thềm phía nam hiếm khi vượt. Điểm sâu nhất, 2.212 m, nằm ở vùng đồng bằng sâu giữa biển.

Có thể từng như vậy. Trong kỷ băng hà gần nhất, mực nước biển toàn cầu thấp hơn hiện nay hơn 100 m. Hai eo Bosphorus và Dardanelles chỉ sâu khoảng 36 m và 55 m, đều nông hơn 100 m, nên đường thông ra đại dương bị cắt. Khi đó Biển Đen là một hồ nước ngọt khép kín, ít nhất ở các lớp trên.
Khi băng tan, nước ở Địa Trung Hải và Biển Đen dâng lên cho tới lúc hai bên thông nước với nhau. Thời điểm chính xác còn tranh cãi. Một khả năng là Biển Đen đầy trước, rồi nước dư chảy qua Bosphorus ra Địa Trung Hải.
Hai nhà địa chất William Ryan và Walter Pitman đưa ra một kịch bản dữ dội hơn, gọi là giả thiết đại hồng thủy Biển Đen: khoảng năm 5600 TCN, nước Địa Trung Hải phá vỡ ngưỡng đất ở Bosphorus và tràn vào Biển Đen. Giả thiết này còn tranh cãi về mức độ đột ngột, niên đại và quy mô của sự kiện, và đôi khi được liên hệ với các truyền thuyết về trận đại hồng thủy.
Từ thời cổ đại, Biển Đen là tuyến thương mại nối Đông Âu với Địa Trung Hải. Người Hy Lạp cổ lập nhiều thuộc địa thương mại dọc bờ biển. Về sau, quyền kiểm soát biển lần lượt thuộc các thế lực lớn, trong đó có Đế quốc Ottoman và Đế quốc Nga.
Ngày nay biển vẫn là tuyến vận tải. Lúa mì, ngũ cốc và dầu mỏ đi qua các cảng như Constanța, Odesa và Istanbul. Thềm lục địa có dầu mỏ và khí đốt đang được thăm dò.
Biển Đen nằm giữa Đông Nam châu Âu và vùng Tiểu Á (Tây Á), nên được xem là biển nằm ở ranh giới châu Âu và châu Á. Sáu nước có bờ biển ở đây là Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Romania, Ukraina, Nga và Gruzia.
Không. Màu nước trông bình thường như các biển khác. Chữ "đen" trong tên gọi có nhiều cách giải thích, như người xưa dùng màu đen để chỉ phương Bắc, hoặc vì biển nhiều bão, nhưng chưa có cách nào được coi là kết luận cuối cùng.
Có, nhưng chỉ ở lớp nước mặt giàu oxy, dày khoảng 150 m. Cá cơm là loài đánh bắt có giá trị thương mại. Tầng sâu bên dưới thiếu oxy nên sinh vật đa bào không sống được.
Phải qua eo biển Bosphorus, biển Marmara và eo biển Dardanelles để ra Địa Trung Hải, rồi từ Địa Trung Hải mới thông ra Đại Tây Dương. Hai eo này chỉ sâu khoảng 36 m và 55 m và do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát.
Chỗ sâu nhất là 2.212 m, độ sâu trung bình là 1.253 m. Độ sâu trung bình bằng thể tích nước (khoảng 547.000 km³) chia cho diện tích (khoảng 436.400 km²).
Diện tích khoảng 436.400 km² (không tính biển Azov) và thể tích khoảng 547.000 km³.