
Diện tích hình elip bằng số π nhân với bán trục lớn a rồi nhân với bán trục nhỏ b: S = π × a × b. Bán trục là một nửa của trục, đo từ tâm ra mép elip. Cái ao hình elip có chỗ dài nhất 14 m, chỗ rộng nhất 8 m thì a = 7 m, b = 4 m và diện tích S = π × 7 × 4 = 28π ≈ 87,96 m². Khi a = b = r, elip trở thành hình tròn và công thức quay về S = π × r × r.
Elip là đường cong khép kín trông như hình tròn bị ép dẹt theo một hướng. Mặt bàn bầu dục là một ví dụ. Về định nghĩa, ta chọn hai điểm cố định gọi là tiêu điểm: mọi điểm trên elip có tổng khoảng cách tới hai tiêu điểm luôn bằng một hằng số. Hai tiêu điểm trùng nhau thì elip trở thành hình tròn.
Elip có hai trục đối xứng vuông góc, cắt nhau tại tâm O. Trục dài là trục lớn, độ dài 2a. Trục ngắn là trục nhỏ, độ dài 2b. Một nửa của hai trục này là bán trục lớn a và bán trục nhỏ b. Khoảng cách từ tâm tới mỗi tiêu điểm kí hiệu là c, nằm trên trục lớn.

Muốn tính diện tích, nhân hai bán trục với nhau rồi nhân với π: S = π × a × b.
| Đại lượng | Ký hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Diện tích | S | Đơn vị bình phương: cm², m² |
| Bán trục lớn | a | Một nửa trục dài, từ tâm tới mép xa nhất |
| Bán trục nhỏ | b | Một nửa trục ngắn, từ tâm tới mép gần nhất |
| Số pi | π | Khoảng 3,14159 |
Hai bán trục phải cùng một đơn vị độ dài, kết quả khi đó mang đơn vị bình phương của đơn vị ấy. Trên máy tính cầm tay, bấm phím π thì kết quả chính xác hơn lấy 3,14.
Ví dụ 1: ao hình elip dài 14 m, rộng 8 m. Hai số đo này là độ dài cả trục nên phải chia đôi: a = 14 : 2 = 7 m, b = 8 : 2 = 4 m. Diện tích S = π × 7 × 4 = 28π ≈ 87,96 m².
Ví dụ 2: elip có bán trục lớn 9 cm, bán trục nhỏ 4 cm. Đề đã cho sẵn bán trục nên nhân thẳng: S = π × 9 × 4 = 36π ≈ 113,10 cm².
Từ S = π × a × b suy ra b = S : (π × a) và a = S : (π × b). Chỉ cần chia diện tích cho π và cho bán trục đã biết.
Ví dụ 3: tấm bảng hình elip có diện tích 48π cm², bán trục lớn 8 cm. Bán trục nhỏ là b = 48π : (π × 8) = 6 cm. Kiểm lại: π × 8 × 6 = 48π, đúng đề. Nếu tính ra b lớn hơn a thì chỉ là hai bán trục gọi tên ngược nhau, tích a × b vẫn không đổi.
Hình tròn bán kính a có diện tích π × a × a. Khi ép hình tròn theo một phương, tức là nhân mọi chiều dài theo phương đó với một số k, diện tích cũng nhân với k. Elip chính là hình tròn bán kính a bị ép theo chiều dọc với hệ số k = b : a.
Lấy hình tròn bán kính 6, diện tích 36π. Ép chiều cao từ 6 xuống 4, tức nhân 4/6, thì được elip có a = 6, b = 4. Diện tích mới là 36π × 4/6 = 24π, đúng bằng π × 6 × 4. Tổng quát, π × a × a × (b : a) = π × a × b.

Công thức này chứng minh chặt bằng tích phân: đặt elip vào hệ toạ độ, tính diện tích một phần tư rồi nhân 4. Cách ép hình tròn ở trên cho cùng kết quả mà chưa cần tích phân.
Khi a = b = r, elip là hình tròn và S = π × r × r. Ví dụ a = b = 5 cho S = 25π ≈ 78,54, đúng là diện tích hình tròn bán kính 5.
Hình chữ nhật dài 2a, rộng 2b có diện tích 2a × 2b = 4ab. Elip chạm bốn cạnh của nó có diện tích π × a × b. Tỉ số hai diện tích là π : 4 ≈ 0,7854, tức khoảng 78,54%, và con số này như nhau với mọi giá trị a, b.
Ví dụ 4: sân hình chữ nhật 12 m × 8 m, làm bồn hoa hình elip chạm bốn cạnh sân. Chiều dài sân là 2a nên a = 6 m, chiều rộng là 2b nên b = 4 m. Bồn hoa có diện tích S = π × 6 × 4 = 24π ≈ 75,40 m². Sân rộng 12 × 8 = 96 m², nên bốn góc còn lại 96 − 75,40 = 20,60 m². Kiểm bằng tỉ số: 75,40 : 96 ≈ 0,7854.

Bảng dưới lấy elip a = 6, b = 4 (diện tích 24π) làm gốc và ghi diện tích khi kéo dài từng bán trục.
| Elip | Bán trục (a, b) | Diện tích | So với gốc |
|---|---|---|---|
| Gốc | (6, 4) | 24π | 1 lần |
| Gấp đôi a | (12, 4) | 48π | Gấp 2 |
| Gấp đôi cả hai | (12, 8) | 96π | Gấp 4 |
Ví dụ 5: làm mặt bàn elip mới có chiều dài và chiều rộng đều gấp đôi mặt bàn cũ. Diện tích tăng gấp 4 chứ không gấp 2, vì 96π : 24π = 4. Chỉ kéo dài một chiều thì diện tích mới tăng gấp 2.
Khác với diện tích, chu vi hình elip không có công thức chính xác đơn giản, vì tính đúng phải dùng tích phân elliptic. Trong thực hành người ta dùng công thức gần đúng. Công thức thứ nhất là P ≈ π × [3(a + b) − √((3a + b)(a + 3b))]. Công thức Ramanujan là P ≈ π(a + b) × (1 + 3h : (10 + √(4 − 3h))), với h = ((a − b) : (a + b))².
Ví dụ 6: chu vi elip a = 7 m, b = 4 m. Với công thức thứ nhất: 3(7 + 4) = 33 và (3 × 7 + 4)(7 + 3 × 4) = 25 × 19 = 475, √475 ≈ 21,79. Vậy P ≈ π × (33 − 21,79) ≈ 35,20 m. Với công thức Ramanujan: h = (3 : 11)² ≈ 0,0744, P ≈ π × 11 × (1 + 3 × 0,0744 : (10 + √3,7769)) ≈ 35,20 m. Hai công thức cho cùng kết quả, và con số này trùng với giá trị đúng tính bằng tích phân đến hai chữ số thập phân.
Có thể ước lượng nhanh để kiểm tra: elip nằm giữa hình tròn bán kính b và hình tròn bán kính a, nên chu vi nằm giữa 2π × 4 ≈ 25,13 m và 2π × 7 ≈ 43,98 m. Con số 35,20 m nằm trong khoảng đó.
Độ lệch tâm e = c : a cho biết elip dẹt đến mức nào. Vì c² = a² − b² nên cũng viết được e = √(1 − b² : a²). Giá trị e nằm từ 0 đến 1. Khi e = 0 thì a = b, elip là hình tròn. Khi e gần 1, elip dài và mảnh.
Ví dụ 7: elip a = 7, b = 4. Khoảng cách từ tâm tới tiêu điểm là c = √(49 − 16) = √33 ≈ 5,74, khớp con số ghi trên hình ở đầu bài. Độ lệch tâm e = c : a = 5,74 : 7 ≈ 0,82, tức elip khá dẹt. Để so sánh, quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời có e khoảng 0,017, gần như tròn.
| Đề bài | Đáp án |
|---|---|
| Elip có bán trục lớn 12 cm, bán trục nhỏ 5 cm. Tính diện tích. | S = π × 12 × 5 = 60π ≈ 188,50 cm² |
| Gương treo tường hình elip, rộng 1,2 m, cao 0,8 m. Tính diện tích mặt gương. | a = 0,6 m, b = 0,4 m, S = 0,24π ≈ 0,75 m² |
| Elip có diện tích 30π cm², bán trục nhỏ 3 cm. Tìm bán trục lớn. | a = 30π : (π × 3) = 10 cm |
Bán trục lớn a = 20 : 2 = 10 cm, bán trục nhỏ b = 10 : 2 = 5 cm. Diện tích S = π × 10 × 5 = 50π ≈ 157,08 cm².
Bằng đơn vị bình phương của đơn vị đo hai bán trục. Bán trục đo bằng mét thì diện tích ra mét vuông (m²), đo bằng xăng-ti-mét thì ra xăng-ti-mét vuông (cm²).
Được nếu hình có hai trục đối xứng vuông góc, như mặt bàn bầu dục hay đường chạy: đo hai trục rồi lấy một nửa làm a và b. Hình quả trứng một đầu to một đầu nhỏ không đối xứng qua trục ngắn nên công thức này chỉ cho giá trị gần đúng.
Tìm b từ b² = a² − c², rồi lấy S = π × a × b. Ví dụ a = 13 và c = 12 thì b = √(169 − 144) = 5, diện tích S = π × 13 × 5 = 65π ≈ 204,20.
Làm theo yêu cầu của đề. Đề không nói gì thì giữ nguyên dạng nπ hoặc bấm phím π trên máy tính. Với 28π, lấy π = 3,14 ra 87,92, còn dùng phím π ra 87,96.
Elip nằm giữa hình tròn bán kính b và hình tròn bán kính a, nên diện tích phải nằm giữa π × b² và π × a². Với a = 7, b = 4, kết quả 28π phải nằm giữa 16π ≈ 50,27 và 49π ≈ 153,94.