
Công thức tính vận tốc là v = s : t, trong đó s là quãng đường, t là thời gian đi hết quãng đường đó và v là vận tốc. Từ công thức này suy ra quãng đường s = v × t và thời gian t = s : v. Quãng đường tính bằng km, thời gian bằng giờ thì vận tốc ra km/h; quãng đường bằng mét, thời gian bằng giây thì vận tốc ra m/s. Ví dụ một xe khách đi 168 km hết 3 giờ có vận tốc 168 : 3 = 56 km/h.
Vận tốc cho biết một vật chuyển động nhanh hay chậm. Trong cùng một khoảng thời gian, vật nào đi được quãng đường dài hơn thì có vận tốc lớn hơn. Vận tốc 56 km/h nghĩa là mỗi giờ vật đi được 56 km.
Có hai cách nói về vận tốc của một chuyến đi. Vận tốc trung bình là vận tốc tính trên cả quãng đường. Vận tốc tức thời là vận tốc tại một thời điểm, giống con số đồng hồ trên xe đang hiện ra. Các bài toán cơ bản cho vật chuyển động đều, tức là vận tốc không đổi, nên chỉ cần công thức v = s : t.
Vận tốc bằng quãng đường chia cho thời gian: v = s : t. Bảng dưới liệt kê từng đại lượng và đơn vị đi cùng nhau.
| Đại lượng | Ký hiệu | Đơn vị thường dùng |
|---|---|---|
| Quãng đường | s | km hoặc m |
| Thời gian | t | giờ (h) hoặc giây (s) |
| Vận tốc | v | km/h hoặc m/s |
Ví dụ 1: xe khách đi 168 km hết 3 giờ. Vận tốc của xe là v = 168 : 3 = 56 km/h.
Hai đơn vị đi theo cặp: km với giờ cho km/h, mét với giây cho m/s. Nếu đề cho quãng đường bằng km mà thời gian bằng giây thì phải đổi một trong hai trước khi chia.
Biết vận tốc và thời gian thì tính quãng đường bằng s = v × t. Biết vận tốc và quãng đường thì tính thời gian bằng t = s : v.
Ví dụ 2: tàu chạy 42 km/h trong 3,5 giờ. Quãng đường là s = 42 × 3,5 = 147 km.
Ví dụ 3: quãng đường 195 km, vận tốc 52 km/h. Thời gian đi là t = 195 : 52 = 3,75 giờ, tức 3 giờ 45 phút. Xe xuất phát lúc 6 giờ 20 phút thì đến nơi lúc 10 giờ 5 phút.

Hình tam giác này chỉ là cách viết lại v = s : t. Kiểm tra lại bằng phép thế ngược: 3,75 × 52 phải ra 195.
Từ km/h sang m/s thì chia cho 3,6, từ m/s sang km/h thì nhân với 3,6. Hệ số 3,6 có từ việc 1 km bằng 1000 m và 1 giờ bằng 3600 giây, nên 1 km/h = 1000 : 3600 m/s = 1 : 3,6 m/s.
| Cần đổi | Cách làm | Ví dụ |
|---|---|---|
| km/h sang m/s | Chia cho 3,6 | 90 km/h = 90 : 3,6 = 25 m/s |
| m/s sang km/h | Nhân với 3,6 | 12 m/s = 12 × 3,6 = 43,2 km/h |
| m/s sang m/phút | Nhân với 60 | 1 m/s = 60 m/phút |
| Phút sang giờ | Chia cho 60 | 45 phút = 0,75 giờ |
Ví dụ 4: bạn Hà đi xe đạp 9 km trong 45 phút. Đổi 45 phút = 0,75 giờ, rồi v = 9 : 0,75 = 12 km/h. Đổi sang m/s: 12 : 3,6 ≈ 3,33 m/s. Nếu lấy luôn 9 : 45 thì được 0,2 là km mỗi phút, nhân 60 mới ra 12 km/h.
Trong hàng hải, vận tốc tàu thuyền tính bằng nút. Một nút là một hải lý trên giờ, bằng 1,852 km/h, tức khoảng 0,514 m/s.
Vận tốc trung bình bằng tổng quãng đường chia cho tổng thời gian: vtb = (s₁ + s₂ + …) : (t₁ + t₂ + …). Trung bình cộng các vận tốc chỉ đúng khi các đoạn có thời gian bằng nhau.
Ví dụ 5: đi 90 km đầu với vận tốc 30 km/h, 90 km sau với vận tốc 45 km/h. Thời gian đoạn đầu là 90 : 30 = 3 giờ, đoạn sau là 90 : 45 = 2 giờ. Cả chuyến dài 90 + 90 = 180 km trong 3 + 2 = 5 giờ, nên vận tốc trung bình là 180 : 5 = 36 km/h. Trung bình cộng (30 + 45) : 2 = 37,5 km/h là kết quả sai, vì xe đi chậm lâu hơn.

Ví dụ 6: nửa quãng đường đầu đi 30 km/h, nửa sau đi 60 km/h. Đề không cho độ dài, nhưng kết quả không phụ thuộc vào nó. Giả sử mỗi nửa dài 60 km: đoạn đầu mất 60 : 30 = 2 giờ, đoạn sau mất 60 : 60 = 1 giờ. Cả chuyến 120 km trong 3 giờ, vận tốc trung bình 120 : 3 = 40 km/h. Lấy nửa quãng đường dài 25 km hay 100 km vẫn ra 40 km/h. Trung bình cộng (30 + 60) : 2 = 45 km/h lại sai.
Vận tốc lúc xe đang chạy tính trên thời gian chạy, không tính thời gian nghỉ. Phải lấy tổng thời gian trừ đi thời gian nghỉ trước khi chia.
Ví dụ 7: xe đi quãng đường 180 km, rời A lúc 6 giờ 40 phút, đến B lúc 11 giờ 10 phút, dọc đường nghỉ 45 phút. Từ 6 giờ 40 phút đến 11 giờ 10 phút là 4 giờ 30 phút. Trừ 45 phút nghỉ còn 3 giờ 45 phút, tức 3,75 giờ. Vận tốc khi chạy là 180 : 3,75 = 48 km/h. Nếu quên trừ giờ nghỉ, phép chia 180 : 4,5 cho ra 40 km/h, thấp hơn vận tốc thật.
Khi hai vật cùng chuyển động, khoảng cách giữa chúng thay đổi theo tổng hoặc hiệu hai vận tốc.
Ví dụ 8: hai xe khởi hành cùng lúc từ A và B cách nhau 252 km, đi ngược chiều, vận tốc 48 km/h và 60 km/h. Tổng vận tốc là 48 + 60 = 108 km/h. Thời gian gặp nhau là 252 : 108 = 7/3 giờ, tức 2 giờ 20 phút. Chỗ gặp cách A là 48 × 7/3 = 112 km, cách B là 60 × 7/3 = 140 km, và 112 + 140 = 252 km đúng bằng khoảng cách A đến B.

Ví dụ 9: xe máy đi 36 km/h xuất phát từ A lúc 7 giờ, đến 8 giờ một ô tô đi 54 km/h cũng xuất phát từ A, chạy theo cùng đường. Lúc 8 giờ xe máy đã cách A là 36 × 1 = 36 km. Hiệu vận tốc là 54 − 36 = 18 km/h, nên ô tô đuổi kịp sau 36 : 18 = 2 giờ, tức lúc 10 giờ. Kiểm tra: ô tô đi 54 × 2 = 108 km, xe máy đi 36 × 3 = 108 km, hai xe cùng cách A 108 km.
Trên sông, vận tốc của thuyền so với bờ phụ thuộc vào dòng nước. Xuôi dòng thì vận tốc so với bờ bằng vận tốc riêng của thuyền cộng vận tốc dòng nước. Ngược dòng thì lấy vận tốc riêng trừ vận tốc dòng nước.
Ví dụ 10: ca nô có vận tốc riêng 28 km/h, dòng nước chảy 4 km/h, đi quãng đường 96 km. Xuôi dòng ca nô đi 28 + 4 = 32 km/h, mất 96 : 32 = 3 giờ. Ngược dòng ca nô đi 28 − 4 = 24 km/h, mất 96 : 24 = 4 giờ. Ngược lại, nếu chỉ biết vận tốc xuôi dòng 32 km/h và ngược dòng 24 km/h thì vận tốc riêng là (32 + 24) : 2 = 28 km/h và vận tốc dòng nước là (32 − 24) : 2 = 4 km/h.
Trong vật lí, tốc độ chỉ có độ lớn, còn vận tốc có thêm hướng.
| Tiêu chí | Tốc độ | Vận tốc |
|---|---|---|
| Cho biết | Vật nhanh hay chậm | Vật nhanh hay chậm và đi theo hướng nào |
| Loại đại lượng | Vô hướng, chỉ có độ lớn | Vectơ, có độ lớn và hướng |
| Giá trị | Không âm | Dương, âm hoặc bằng 0 tuỳ chiều đã chọn |
| Tính trung bình | Tổng quãng đường đi được chia thời gian | Độ dịch chuyển chia thời gian |
Ví dụ 11: chạy một vòng sân dài 400 m trong 80 giây. Tốc độ trung bình là 400 : 80 = 5 m/s, tức 18 km/h. Người chạy về đúng chỗ xuất phát nên độ dịch chuyển bằng 0, và vận tốc trung bình của cả vòng cũng bằng 0.
Ở các bài toán chuyển động thẳng một chiều như những ví dụ phía trên, quãng đường và độ lớn của độ dịch chuyển bằng nhau, nên dùng công thức v = s : t là đủ.
Khi vận tốc thay đổi đều theo thời gian, dùng công thức v = v₀ + a × t. Trong đó v₀ là vận tốc lúc đầu, a là gia tốc (đơn vị m/s²) và t là thời gian tăng tốc. Công thức này chỉ đúng khi gia tốc không đổi, còn v = s : t dành cho chuyển động đều.
Ví dụ 12: xe có vận tốc đầu 4 m/s, tăng tốc đều với gia tốc 1,5 m/s² trong 8 giây. Vận tốc lúc sau là v = 4 + 1,5 × 8 = 4 + 12 = 16 m/s. Đổi sang km/h: 16 × 3,6 = 57,6 km/h.
| Đề hỏi | Công thức | Ví dụ trong bài |
|---|---|---|
| Vận tốc khi biết quãng đường và thời gian | v = s : t | Ví dụ 1: 56 km/h |
| Quãng đường đã đi | s = v × t | Ví dụ 2: 147 km |
| Thời gian đi hết quãng đường | t = s : v | Ví dụ 3: 3,75 giờ |
| Vận tốc trung bình cả chuyến | Tổng s : tổng t | Ví dụ 5: 36 km/h |
| Bao lâu hai vật gặp nhau | Khoảng cách : tổng vận tốc | Ví dụ 8: 2 giờ 20 phút |
| Bao lâu vật sau đuổi kịp vật trước | Khoảng cách : hiệu vận tốc | Ví dụ 9: 2 giờ |
| Thuyền trên sông | Vận tốc riêng cộng hoặc trừ vận tốc dòng nước | Ví dụ 10: 32 km/h và 24 km/h |
| Vận tốc sau khi tăng tốc đều | v = v₀ + a × t | Ví dụ 12: 16 m/s |
60 km/h = 60 : 3,6 ≈ 16,67 m/s. Ngược lại, 1 m/s = 3,6 km/h nên 16,67 m/s nhân 3,6 trở về 60 km/h.
Đổi 1 giờ 30 phút = 1,5 giờ. v = 60 : 1,5 = 40 km/h.
Bằng 60 km/h, vì 1 giờ có 60 phút nên mỗi giờ vật đi được 60 lần quãng đường của một phút.
Trong hệ đo lường quốc tế SI, vận tốc đo bằng mét trên giây (m/s). Kilômét trên giờ (km/h) cũng được dùng rộng rãi, nhất là cho phương tiện trên đường.
Đổi thời gian ra giây trước khi nhân. Ví dụ đi 2 phút với vận tốc 25 m/s: 2 phút = 120 giây, quãng đường là 25 × 120 = 3000 m.
Vận tốc được học có hệ thống trong môn Vật lí lớp 8, chương Cơ học. Các bài toán chuyển động đều với đơn vị km/giờ cũng xuất hiện ở môn Toán bậc tiểu học.