Trang chủ » Kiến Thức » Toán học » Công Thức Tính Vận Tốc: Quãng Đường, Thời Gian Và Ví Dụ

Công Thức Tính Vận Tốc: Quãng Đường, Thời Gian Và Ví Dụ

Công Thức Tính Vận Tốc: Quãng Đường, Thời Gian Và Ví Dụ

Công thức tính vận tốc là v = s : t, trong đó s là quãng đường, t là thời gian đi hết quãng đường đó và v là vận tốc. Từ công thức này suy ra quãng đường s = v × t và thời gian t = s : v. Quãng đường tính bằng km, thời gian bằng giờ thì vận tốc ra km/h; quãng đường bằng mét, thời gian bằng giây thì vận tốc ra m/s. Ví dụ một xe khách đi 168 km hết 3 giờ có vận tốc 168 : 3 = 56 km/h.

Vận tốc là gì

Vận tốc cho biết một vật chuyển động nhanh hay chậm. Trong cùng một khoảng thời gian, vật nào đi được quãng đường dài hơn thì có vận tốc lớn hơn. Vận tốc 56 km/h nghĩa là mỗi giờ vật đi được 56 km.

Có hai cách nói về vận tốc của một chuyến đi. Vận tốc trung bình là vận tốc tính trên cả quãng đường. Vận tốc tức thời là vận tốc tại một thời điểm, giống con số đồng hồ trên xe đang hiện ra. Các bài toán cơ bản cho vật chuyển động đều, tức là vận tốc không đổi, nên chỉ cần công thức v = s : t.

Công thức tính vận tốc

Vận tốc bằng quãng đường chia cho thời gian: v = s : t. Bảng dưới liệt kê từng đại lượng và đơn vị đi cùng nhau.

Đại lượng Ký hiệu Đơn vị thường dùng
Quãng đường s km hoặc m
Thời gian t giờ (h) hoặc giây (s)
Vận tốc v km/h hoặc m/s

Ví dụ 1: xe khách đi 168 km hết 3 giờ. Vận tốc của xe là v = 168 : 3 = 56 km/h.

Hai đơn vị đi theo cặp: km với giờ cho km/h, mét với giây cho m/s. Nếu đề cho quãng đường bằng km mà thời gian bằng giây thì phải đổi một trong hai trước khi chia.

Công thức tính quãng đường và thời gian

Biết vận tốc và thời gian thì tính quãng đường bằng s = v × t. Biết vận tốc và quãng đường thì tính thời gian bằng t = s : v.

Ví dụ 2: tàu chạy 42 km/h trong 3,5 giờ. Quãng đường là s = 42 × 3,5 = 147 km.

Ví dụ 3: quãng đường 195 km, vận tốc 52 km/h. Thời gian đi là t = 195 : 52 = 3,75 giờ, tức 3 giờ 45 phút. Xe xuất phát lúc 6 giờ 20 phút thì đến nơi lúc 10 giờ 5 phút.

Hình tam giác chia ba ô: s ở đỉnh, v và t ở đáy, kèm ba công thức v = s : t, s = v × t, t = s : v
Che đại lượng cần tìm, phần còn lại cho biết phép tính: s trên đỉnh thì chia, v và t cạnh nhau thì nhân.

Hình tam giác này chỉ là cách viết lại v = s : t. Kiểm tra lại bằng phép thế ngược: 3,75 × 52 phải ra 195.

Đổi đơn vị vận tốc

Từ km/h sang m/s thì chia cho 3,6, từ m/s sang km/h thì nhân với 3,6. Hệ số 3,6 có từ việc 1 km bằng 1000 m và 1 giờ bằng 3600 giây, nên 1 km/h = 1000 : 3600 m/s = 1 : 3,6 m/s.

Cần đổi Cách làm Ví dụ
km/h sang m/s Chia cho 3,6 90 km/h = 90 : 3,6 = 25 m/s
m/s sang km/h Nhân với 3,6 12 m/s = 12 × 3,6 = 43,2 km/h
m/s sang m/phút Nhân với 60 1 m/s = 60 m/phút
Phút sang giờ Chia cho 60 45 phút = 0,75 giờ

Ví dụ 4: bạn Hà đi xe đạp 9 km trong 45 phút. Đổi 45 phút = 0,75 giờ, rồi v = 9 : 0,75 = 12 km/h. Đổi sang m/s: 12 : 3,6 ≈ 3,33 m/s. Nếu lấy luôn 9 : 45 thì được 0,2 là km mỗi phút, nhân 60 mới ra 12 km/h.

Trong hàng hải, vận tốc tàu thuyền tính bằng nút. Một nút là một hải lý trên giờ, bằng 1,852 km/h, tức khoảng 0,514 m/s.

Vận tốc trung bình

Vận tốc trung bình bằng tổng quãng đường chia cho tổng thời gian: vtb = (s₁ + s₂ + …) : (t₁ + t₂ + …). Trung bình cộng các vận tốc chỉ đúng khi các đoạn có thời gian bằng nhau.

Ví dụ 5: đi 90 km đầu với vận tốc 30 km/h, 90 km sau với vận tốc 45 km/h. Thời gian đoạn đầu là 90 : 30 = 3 giờ, đoạn sau là 90 : 45 = 2 giờ. Cả chuyến dài 90 + 90 = 180 km trong 3 + 2 = 5 giờ, nên vận tốc trung bình là 180 : 5 = 36 km/h. Trung bình cộng (30 + 45) : 2 = 37,5 km/h là kết quả sai, vì xe đi chậm lâu hơn.

Đồ thị quãng đường theo thời gian gồm hai đoạn thẳng, đoạn đầu 90 km trong 3 giờ, đoạn sau thêm 90 km trong 2 giờ, đường nét đứt nối gốc với điểm cuối là vận tốc trung bình 36 km/h
Độ dốc của đường nét đứt nối gốc với điểm cuối chính là vận tốc trung bình, nằm giữa 30 km/h và 45 km/h.

Ví dụ 6: nửa quãng đường đầu đi 30 km/h, nửa sau đi 60 km/h. Đề không cho độ dài, nhưng kết quả không phụ thuộc vào nó. Giả sử mỗi nửa dài 60 km: đoạn đầu mất 60 : 30 = 2 giờ, đoạn sau mất 60 : 60 = 1 giờ. Cả chuyến 120 km trong 3 giờ, vận tốc trung bình 120 : 3 = 40 km/h. Lấy nửa quãng đường dài 25 km hay 100 km vẫn ra 40 km/h. Trung bình cộng (30 + 60) : 2 = 45 km/h lại sai.

Khi xe có nghỉ dọc đường

Vận tốc lúc xe đang chạy tính trên thời gian chạy, không tính thời gian nghỉ. Phải lấy tổng thời gian trừ đi thời gian nghỉ trước khi chia.

Ví dụ 7: xe đi quãng đường 180 km, rời A lúc 6 giờ 40 phút, đến B lúc 11 giờ 10 phút, dọc đường nghỉ 45 phút. Từ 6 giờ 40 phút đến 11 giờ 10 phút là 4 giờ 30 phút. Trừ 45 phút nghỉ còn 3 giờ 45 phút, tức 3,75 giờ. Vận tốc khi chạy là 180 : 3,75 = 48 km/h. Nếu quên trừ giờ nghỉ, phép chia 180 : 4,5 cho ra 40 km/h, thấp hơn vận tốc thật.

Hai vật chuyển động ngược chiều và cùng chiều

Khi hai vật cùng chuyển động, khoảng cách giữa chúng thay đổi theo tổng hoặc hiệu hai vận tốc.

  • Ngược chiều (đi về phía nhau): khoảng cách thu hẹp mỗi giờ bằng tổng hai vận tốc. Thời gian gặp nhau bằng khoảng cách ban đầu chia cho tổng vận tốc.
  • Cùng chiều (một vật đuổi theo vật kia): khoảng cách thu hẹp mỗi giờ bằng hiệu hai vận tốc, lấy vận tốc lớn trừ vận tốc nhỏ. Thời gian đuổi kịp bằng khoảng cách ban đầu chia cho hiệu vận tốc.

Ví dụ 8: hai xe khởi hành cùng lúc từ A và B cách nhau 252 km, đi ngược chiều, vận tốc 48 km/h và 60 km/h. Tổng vận tốc là 48 + 60 = 108 km/h. Thời gian gặp nhau là 252 : 108 = 7/3 giờ, tức 2 giờ 20 phút. Chỗ gặp cách A là 48 × 7/3 = 112 km, cách B là 60 × 7/3 = 140 km, và 112 + 140 = 252 km đúng bằng khoảng cách A đến B.

Đoạn đường AB dài 252 km, xe từ A đi 48 km/h, xe từ B đi 60 km/h, gặp nhau tại điểm cách A 112 km và cách B 140 km
Hai xe đi về phía nhau, quãng đường hai xe đi được cộng lại bằng cả đoạn AB.

Ví dụ 9: xe máy đi 36 km/h xuất phát từ A lúc 7 giờ, đến 8 giờ một ô tô đi 54 km/h cũng xuất phát từ A, chạy theo cùng đường. Lúc 8 giờ xe máy đã cách A là 36 × 1 = 36 km. Hiệu vận tốc là 54 − 36 = 18 km/h, nên ô tô đuổi kịp sau 36 : 18 = 2 giờ, tức lúc 10 giờ. Kiểm tra: ô tô đi 54 × 2 = 108 km, xe máy đi 36 × 3 = 108 km, hai xe cùng cách A 108 km.

Chuyển động xuôi dòng và ngược dòng

Trên sông, vận tốc của thuyền so với bờ phụ thuộc vào dòng nước. Xuôi dòng thì vận tốc so với bờ bằng vận tốc riêng của thuyền cộng vận tốc dòng nước. Ngược dòng thì lấy vận tốc riêng trừ vận tốc dòng nước.

Ví dụ 10: ca nô có vận tốc riêng 28 km/h, dòng nước chảy 4 km/h, đi quãng đường 96 km. Xuôi dòng ca nô đi 28 + 4 = 32 km/h, mất 96 : 32 = 3 giờ. Ngược dòng ca nô đi 28 − 4 = 24 km/h, mất 96 : 24 = 4 giờ. Ngược lại, nếu chỉ biết vận tốc xuôi dòng 32 km/h và ngược dòng 24 km/h thì vận tốc riêng là (32 + 24) : 2 = 28 km/h và vận tốc dòng nước là (32 − 24) : 2 = 4 km/h.

Vận tốc và tốc độ khác nhau thế nào

Trong vật lí, tốc độ chỉ có độ lớn, còn vận tốc có thêm hướng.

Tiêu chí Tốc độ Vận tốc
Cho biết Vật nhanh hay chậm Vật nhanh hay chậm và đi theo hướng nào
Loại đại lượng Vô hướng, chỉ có độ lớn Vectơ, có độ lớn và hướng
Giá trị Không âm Dương, âm hoặc bằng 0 tuỳ chiều đã chọn
Tính trung bình Tổng quãng đường đi được chia thời gian Độ dịch chuyển chia thời gian

Ví dụ 11: chạy một vòng sân dài 400 m trong 80 giây. Tốc độ trung bình là 400 : 80 = 5 m/s, tức 18 km/h. Người chạy về đúng chỗ xuất phát nên độ dịch chuyển bằng 0, và vận tốc trung bình của cả vòng cũng bằng 0.

Ở các bài toán chuyển động thẳng một chiều như những ví dụ phía trên, quãng đường và độ lớn của độ dịch chuyển bằng nhau, nên dùng công thức v = s : t là đủ.

Vận tốc khi vật tăng tốc đều

Khi vận tốc thay đổi đều theo thời gian, dùng công thức v = v₀ + a × t. Trong đó v₀ là vận tốc lúc đầu, a là gia tốc (đơn vị m/s²) và t là thời gian tăng tốc. Công thức này chỉ đúng khi gia tốc không đổi, còn v = s : t dành cho chuyển động đều.

Ví dụ 12: xe có vận tốc đầu 4 m/s, tăng tốc đều với gia tốc 1,5 m/s² trong 8 giây. Vận tốc lúc sau là v = 4 + 1,5 × 8 = 4 + 12 = 16 m/s. Đổi sang km/h: 16 × 3,6 = 57,6 km/h.

Đề hỏi gì thì dùng công thức nào

Đề hỏi Công thức Ví dụ trong bài
Vận tốc khi biết quãng đường và thời gian v = s : t Ví dụ 1: 56 km/h
Quãng đường đã đi s = v × t Ví dụ 2: 147 km
Thời gian đi hết quãng đường t = s : v Ví dụ 3: 3,75 giờ
Vận tốc trung bình cả chuyến Tổng s : tổng t Ví dụ 5: 36 km/h
Bao lâu hai vật gặp nhau Khoảng cách : tổng vận tốc Ví dụ 8: 2 giờ 20 phút
Bao lâu vật sau đuổi kịp vật trước Khoảng cách : hiệu vận tốc Ví dụ 9: 2 giờ
Thuyền trên sông Vận tốc riêng cộng hoặc trừ vận tốc dòng nước Ví dụ 10: 32 km/h và 24 km/h
Vận tốc sau khi tăng tốc đều v = v₀ + a × t Ví dụ 12: 16 m/s

Các bước giải bài toán vận tốc và lỗi hay gặp

  1. Ghi các đại lượng đã biết và đại lượng cần tìm.
  2. Đưa mọi đại lượng về cùng hệ đơn vị: km với giờ hoặc mét với giây.
  3. Chọn công thức rồi thay số.
  4. Tính và ghi kết quả kèm đơn vị.
  5. Kiểm tra bằng ước lượng: người đi bộ khoảng 5 km/h chứ không thể 60 km/h, và 100 km không thể đi hết trong 10 phút.
  • Quên đổi phút ra giờ. Ở ví dụ 4, lấy 9 : 45 thay vì 9 : 0,75 cho ra con số 0,2, không phải km/h.
  • Lấy trung bình cộng các vận tốc. Ở ví dụ 5 và 6, cách này cho 37,5 km/h và 45 km/h, đều khác kết quả đúng.
  • Không trừ thời gian nghỉ. Ở ví dụ 7, bỏ qua 45 phút nghỉ làm vận tốc xe lúc chạy thành 40 km/h thay vì 48 km/h.
  • Nhầm tổng với hiệu. Đi ngược chiều thì cộng hai vận tốc, đi cùng chiều thì trừ. Cộng nhầm ở ví dụ 9 sẽ ra 36 : 90 = 0,4 giờ, tức 24 phút, ngắn hơn nhiều so với 2 giờ thật.
  • Đổi km/h và m/s ngược chiều. 90 km/h nhân 3,6 ra 324, nghĩa là 324 m/s, nhanh hơn cả máy bay. Đổi đúng phải chia: 25 m/s.

Câu hỏi thường gặp

60 km/h bằng bao nhiêu m/s?

60 km/h = 60 : 3,6 ≈ 16,67 m/s. Ngược lại, 1 m/s = 3,6 km/h nên 16,67 m/s nhân 3,6 trở về 60 km/h.

Một xe đi 60 km trong 1 giờ 30 phút thì vận tốc bao nhiêu?

Đổi 1 giờ 30 phút = 1,5 giờ. v = 60 : 1,5 = 40 km/h.

1 km/phút bằng bao nhiêu km/h?

Bằng 60 km/h, vì 1 giờ có 60 phút nên mỗi giờ vật đi được 60 lần quãng đường của một phút.

Đơn vị nào dùng chính thức cho vận tốc?

Trong hệ đo lường quốc tế SI, vận tốc đo bằng mét trên giây (m/s). Kilômét trên giờ (km/h) cũng được dùng rộng rãi, nhất là cho phương tiện trên đường.

Quãng đường tính bằng mét, vận tốc bằng m/s, thời gian cho bằng phút thì làm sao?

Đổi thời gian ra giây trước khi nhân. Ví dụ đi 2 phút với vận tốc 25 m/s: 2 phút = 120 giây, quãng đường là 25 × 120 = 3000 m.

Công thức tính vận tốc học ở lớp mấy?

Vận tốc được học có hệ thống trong môn Vật lí lớp 8, chương Cơ học. Các bài toán chuyển động đều với đơn vị km/giờ cũng xuất hiện ở môn Toán bậc tiểu học.