Trang chủ » Kiến Thức » Toán học » Cách Giải Phương Trình Bậc 2: Công Thức Và Ví Dụ

Cách Giải Phương Trình Bậc 2: Công Thức Và Ví Dụ

Cách Giải Phương Trình Bậc 2: Công Thức Và Ví Dụ

Cách giải phương trình bậc 2 ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0): tính Δ = b² − 4ac rồi so Δ với 0. Δ âm thì vô nghiệm, Δ bằng 0 thì có nghiệm kép x = −b/(2a), Δ dương thì có hai nghiệm x = (−b ± √Δ) / (2a). Cách này dùng được cho mọi phương trình bậc 2. Ví dụ 2x² + 5x − 12 = 0 có Δ = 25 + 96 = 121, √Δ = 11, nên x = (−5 + 11)/4 = 3/2 hoặc x = (−5 − 11)/4 = −4.

Phương trình bậc 2 là gì

Phương trình bậc 2 một ẩn có dạng ax² + bx + c = 0, trong đó x là ẩn, a, b, c là các số đã biết và a ≠ 0. Ba hệ số có tên riêng: a là hệ số bậc hai, b là hệ số bậc một, c là hằng số (còn gọi là hệ số tự do). Giải phương trình là tìm mọi giá trị của x làm vế trái bằng 0.

Điều kiện a ≠ 0 là bắt buộc. Nếu a = 0 thì hạng tử x² biến mất và phương trình chỉ còn là bậc nhất bx + c = 0.

Giải bằng công thức nghiệm

Công thức nghiệm áp dụng được cho mọi phương trình bậc 2, kể cả khi hệ số lẻ hoặc không phân tích được.

  1. Xác định a, b, c, giữ nguyên dấu của từng hệ số.
  2. Tính biệt thức Δ = b² − 4ac.
  3. So Δ với 0.
  4. Tính nghiệm nếu có, rồi kết luận.
Giá trị Δ Số nghiệm Nghiệm
Δ < 0 Vô nghiệm Không có nghiệm thực
Δ = 0 Một nghiệm kép x₁ = x₂ = −b/(2a)
Δ > 0 Hai nghiệm phân biệt x₁ = (−b + √Δ)/(2a), x₂ = (−b − √Δ)/(2a)
Ba parabol cùng hình dạng so với trục hoành: Δ dương cắt trục hoành tại x = −1 và x = 3, Δ bằng 0 chạm trục hoành tại x = 1, Δ âm nằm hẳn phía trên trục hoành
Dấu của Δ quyết định parabol y = ax² + bx + c cắt, chạm hay không chạm trục hoành. Cả ba hình đều có a = 1.

Ví dụ 1: 2x² + 5x − 12 = 0. Có a = 2, b = 5, c = −12. Δ = 5² − 4·2·(−12) = 25 + 96 = 121 > 0, √Δ = 11. Hai nghiệm là x₁ = (−5 + 11)/(2·2) = 6/4 = 3/2 và x₂ = (−5 − 11)/4 = −16/4 = −4. Thế x = 3/2 lại: 2·9/4 + 5·3/2 − 12 = 9/2 + 15/2 − 12 = 0.

Ví dụ 2: 9x² − 6x + 1 = 0. Δ = (−6)² − 4·9·1 = 36 − 36 = 0, nên có nghiệm kép x = 6/18 = 1/3. Vế trái cũng là (3x − 1)².

Ví dụ 3: 2x² − 3x + 5 = 0. Δ = (−3)² − 4·2·5 = 9 − 40 = −31 < 0, phương trình vô nghiệm. Chương trình THCS kết luận vô nghiệm trong tập số thực; ở bậc học cao hơn, Δ âm cho hai nghiệm phức.

Khi Δ dương nhưng không là số chính phương, nghiệm giữ nguyên dạng căn, hoặc đổi ra số thập phân sau khi biết cách tính căn bậc 2. Nếu hệ số là số hữu tỉ và Δ là số chính phương thì cả hai nghiệm là số hữu tỉ.

Công thức nghiệm thu gọn khi b là số chẵn

Khi b = 2b’ (b chia hết cho 2), tính theo b’ cho số nhỏ hơn. Đặt Δ’ = b’² − ac. Quan hệ với biệt thức thường là Δ = 4Δ’, nên Δ’ và Δ luôn cùng dấu.

  • Δ’ < 0: vô nghiệm.
  • Δ’ = 0: nghiệm kép x = −b’/a.
  • Δ’ > 0: hai nghiệm x = (−b’ ± √Δ’) / a.

Ví dụ 4: 3x² − 8x + 4 = 0. Có b = −8 nên b’ = −4. Δ’ = (−4)² − 3·4 = 16 − 12 = 4, √Δ’ = 2. Nghiệm x₁ = (4 + 2)/3 = 2 và x₂ = (4 − 2)/3 = 2/3. Tính theo công thức thường cũng ra kết quả này, nhưng phải qua Δ = 64 − 48 = 16 và mẫu 6.

Nhẩm nghiệm khi a + b + c = 0 hoặc a − b + c = 0

  • Nếu a + b + c = 0: x₁ = 1 và x₂ = c/a. Thế x = 1 vào vế trái cho đúng a + b + c, nên 1 là nghiệm; nghiệm còn lại suy từ tích hai nghiệm bằng c/a.
  • Nếu a − b + c = 0: x₁ = −1 và x₂ = −c/a. Thế x = −1 vào vế trái cho a − b + c.

Ví dụ 5: 7x² − 10x + 3 = 0. Vì 7 − 10 + 3 = 0 nên x₁ = 1 và x₂ = 3/7.

Ví dụ 6: 5x² + 8x + 3 = 0. Vì 5 − 8 + 3 = 0 nên x₁ = −1 và x₂ = −3/5.

Hệ thức Vi-ét

Nếu x₁ và x₂ là hai nghiệm của ax² + bx + c = 0 thì x₁ + x₂ = −b/a và x₁ · x₂ = c/a. Hệ thức này giúp tìm nghiệm thứ hai khi đã biết nghiệm thứ nhất, và trả lời các câu hỏi về tổng, tích nghiệm mà không cần giải. Với 2x² − 9x + 4 = 0, hai nghiệm là 4 và 1/2: tổng 4 + 1/2 = 9/2 = −(−9)/2, tích 4 · 1/2 = 2 = 4/2.

Phân tích thành nhân tử

Đưa vế trái về tích hai nhị thức rồi cho từng nhân tử bằng 0.

  • Khi a = 1: tìm hai số có tích bằng c và tổng bằng b. Với x² + 9x + 20 = 0: 4 · 5 = 20 và 4 + 5 = 9, nên (x + 4)(x + 5) = 0, tức x = −4 hoặc x = −5.
  • Khi a khác 1: tìm hai số có tích bằng ac và tổng bằng b, dùng chúng để tách hạng tử bx. Với 6x² + 7x + 2 = 0: ac = 12, hai số 3 và 4 có tích 12 và tổng 7. Viết 6x² + 3x + 4x + 2 = 3x(2x + 1) + 2(2x + 1) = (2x + 1)(3x + 2) = 0, suy ra x = −1/2 hoặc x = −2/3.

Cách này chỉ làm được khi nghiệm là số hữu tỉ. Phương trình x² + 8x + 5 = 0 có Δ = 44, không phải số chính phương, nên không phân tích được ra các số nguyên. Thử vài cặp số mà không ra thì chuyển sang công thức nghiệm, đỡ mất thời gian.

Hoàn thành bình phương

Cách này biến vế trái thành bình phương của một tổng, rồi khai căn hai vế. Với x² + 8x + 5 = 0: chuyển hằng số sang phải được x² + 8x = −5; cộng 16 (bình phương của nửa hệ số 8) vào hai vế được (x + 4)² = 11. Khai căn: x + 4 = √11 hoặc x + 4 = −√11, nên x = −4 + √11 ≈ −0,68 hoặc x = −4 − √11 ≈ −7,32.

Làm đúng các bước này với ax² + bx + c = 0 tổng quát cho ra (x + b/(2a))² = (b² − 4ac)/(4a²), từ đó có công thức nghiệm. Hoàn thành bình phương cho cùng nghiệm với công thức nghiệm.

Phương trình thiếu hạng tử b hoặc c

  • Thiếu b (ax² + c = 0): viết x² = −c/a. Nếu −c/a dương thì x = ±√(−c/a); nếu âm thì vô nghiệm. Ví dụ 3x² − 27 = 0 cho x² = 9, nên x = 3 hoặc x = −3. Còn x² + 16 = 0 cho x² = −16, vô nghiệm.
  • Thiếu c (ax² + bx = 0): đặt x làm nhân tử chung, x(ax + b) = 0, nên x = 0 hoặc x = −b/a. Ví dụ 4x² + 20x = 0 viết thành 4x(x + 5) = 0, nghiệm x = 0 hoặc x = −5.

Đồ thị parabol cho biết số nghiệm

Nghiệm của ax² + bx + c = 0 là hoành độ các giao điểm của parabol y = ax² + bx + c với trục hoành. Cắt tại hai điểm thì có hai nghiệm, chạm tại một điểm (đỉnh nằm trên trục hoành) thì có nghiệm kép, không cắt thì vô nghiệm. Parabol có bề lõm hướng lên khi a > 0, hướng xuống khi a < 0; đỉnh có hoành độ −b/(2a) và đồ thị cắt trục tung tại điểm (0, c).

Đồ thị parabol y = 2x² + 5x − 12 hướng lên trên, cắt trục hoành tại hai điểm x = −4 và x = 1,5, cắt trục tung tại y = −12
Parabol y = 2x² + 5x − 12 cắt trục hoành tại x = −4 và x = 1,5, đúng hai nghiệm của ví dụ 1. Đỉnh ở x = −1,25.

Đồ thị cho biết số nghiệm và vị trí gần đúng; giá trị chính xác thì tính bằng công thức.

Giải bằng máy tính Casio

Máy tính cầm tay có chế độ giải phương trình bậc hai (thường gọi là EQN). Vào chế độ đó, chọn phương trình bậc 2, nhập lần lượt a, b, c rồi bấm = để xem x₁ và x₂. Phím bấm khác nhau giữa các đời máy, nên xem hướng dẫn kèm theo máy. Khi Δ âm, có đời máy báo không có nghiệm thực, có đời hiện nghiệm phức; bài ở THCS vẫn kết luận vô nghiệm.

Giải bằng tay trước, rồi bấm máy để đối chiếu đáp số.

Chọn cách giải phương trình bậc 2 nào cho nhanh

Quan sát hệ số trước khi tính Δ, theo thứ tự trong bảng dưới.

Dấu hiệu của phương trình Cách nên dùng Ví dụ trong bài
Thiếu hạng tử b hoặc c Lấy căn hoặc đặt x làm nhân tử chung 3x² − 27 = 0
a + b + c = 0 hoặc a − b + c = 0 Nhẩm nghiệm 7x² − 10x + 3 = 0
Hệ số nhỏ, tích ac dễ tách Phân tích thành nhân tử 6x² + 7x + 2 = 0
b là số chẵn Công thức nghiệm thu gọn 3x² − 8x + 4 = 0
Không có dấu hiệu nào ở trên Công thức nghiệm với Δ 2x² + 5x − 12 = 0
Hệ số chứa tham số m Xét Δ hoặc Δ’ theo m x² − 4x + m = 0

Bài có tham số m và bài toán lời văn

Biện luận số nghiệm theo m

Xét x² − 4x + m = 0. Có b = −4 nên b’ = −2 và Δ’ = (−2)² − 1·m = 4 − m. Với m < 4 phương trình có hai nghiệm phân biệt; với m = 4 có nghiệm kép x = 2; với m > 4 vô nghiệm. Nếu hệ số a cũng chứa m thì phải xét riêng trường hợp a = 0, vì khi đó phương trình không còn là bậc 2.

Bài toán có lời văn

Một mảnh vườn hình chữ nhật có chiều dài hơn chiều rộng 5 m và diện tích 84 m². Gọi chiều rộng là x mét (x > 0), chiều dài là x + 5, ta có x(x + 5) = 84, tức x² + 5x − 84 = 0. Δ = 25 + 336 = 361, √Δ = 19, nên x = (−5 + 19)/2 = 7 hoặc x = (−5 − 19)/2 = −12.

Hình chữ nhật có chiều rộng x, chiều dài x + 5 và diện tích 84 m²
Mảnh vườn dài hơn rộng 5 m, diện tích 84 m², dẫn đến phương trình x · (x + 5) = 84.

Chiều rộng là độ dài nên loại x = −12. Vậy rộng 7 m, dài 12 m, và 7 · 12 = 84 m² khớp đề.

Những lỗi hay gặp khi giải

  • Quên bình phương b. Δ là b² − 4ac, không phải b − 4ac. Với 2x² − 5x − 3 = 0, Δ đúng là (−5)² − 4·2·(−3) = 25 + 24 = 49; viết thiếu bình phương ra −5 + 24 = 19.
  • Sai dấu của −b. Ở bài trên b = −5 nên −b = 5, x₁ = (5 + 7)/4 = 3 và x₂ = (5 − 7)/4 = −1/2.
  • Tách sai hai số khi phân tích. Hai số phải có tích ac và tổng b. Với 6x² + 7x + 2, cặp 2 và 5 có tổng 7 nhưng tích 10, không bằng 12, nên không dùng được.
  • Bỏ bước thế lại. Thế nghiệm vào phương trình ban đầu: 2·3² − 5·3 − 3 = 18 − 15 − 3 = 0 và 2·(−1/2)² − 5·(−1/2) − 3 = 1/2 + 5/2 − 3 = 0. Cả hai đều bằng 0.

Xem thêm

Câu hỏi thường gặp

Nghiệm kép có tính là một hay hai nghiệm?

Về giá trị chỉ có một số, nhưng là hai nghiệm trùng nhau x₁ = x₂ = −b/(2a). Vì vậy tổng x₁ + x₂ = −b/a và tích x₁x₂ = c/a vẫn dùng như bình thường. Với 9x² − 6x + 1 = 0, hai nghiệm cùng bằng 1/3: tổng 2/3 = 6/9, tích 1/9.

Khi a và c trái dấu thì phương trình bậc 2 có mấy nghiệm?

Luôn có hai nghiệm phân biệt và hai nghiệm trái dấu. Khi ac âm thì −4ac dương, nên Δ = b² − 4ac lớn hơn 0. Ví dụ 3x² + x − 10 = 0 có Δ = 121, hai nghiệm 5/3 và −2.

Hệ số a âm thì giải thế nào?

Dùng công thức nghiệm với a âm như bình thường, hoặc nhân hai vế với −1 để a dương; hai phương trình có cùng nghiệm. Ví dụ −3x² + 10x − 3 = 0 thành 3x² − 10x + 3 = 0, Δ = 64, nghiệm x = 3 hoặc x = 1/3.

Phương trình có hệ số phân số thì giải thế nào?

Nhân hai vế với mẫu chung để hệ số thành số nguyên, nghiệm không đổi. Ví dụ (1/3)x² − (2/3)x − 1 = 0 nhân với 3 được x² − 2x − 3 = 0, nghiệm x = −1 hoặc x = 3.

Ký hiệu Δ trong công thức nghiệm đọc là gì?

Δ đọc là đen-ta, chữ delta hoa của bảng chữ cái Hy Lạp, dùng để viết biệt thức b² − 4ac. Có thể viết D = b² − 4ac thay cho Δ, ý nghĩa như nhau.

Phương trình bậc 2 học ở lớp mấy?

Lớp 9, trong chương Hàm số y = ax² và phương trình bậc hai một ẩn của môn Toán. Nội dung này hay gặp lại ở đề ôn thi vào lớp 10.