"Nền Kinh Tế Thị Trường Và Chính Sách Hai Đồng Nội Tệ PDF EPUB 🔙 Quay lại trang tải sách pdf ebook Nền Kinh Tế Thị Trường Và Chính Sách Hai Đồng Nội Tệ PDF EPUB Ebooks Nhóm Zalo ®ç ®øc l­¬ng NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng & chÝnh s¸ch hai ®ång néi tÖ Mét nhãm gi¶i ph¸p míi nh»m æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m« vµ phßng ngõa khñng ho¶ng kinh tÕ Hµ néi, th¸ng 01 n¨m 2009 B¶n in tiÕng ViÖt vµ tiÕng Anh ®· ®ù¬c NXB §¹i häc kinh tÕ quèc d©n Hµ Néi - ViÖt Nam ph¸t hµnh trong thêi gian tõ n¨m 2009 ®Õn 2011. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng & chÝnh s¸ch hai ®ång néi tÖ B¶n quyÒn © 2009 §ç §øc L­¬ng GiÊy chøng nhËn ®¨ng ký quyÒn t¸c gi¶ sè: 180/2009/QTG Ngµy 19-1-2009 t¹i Côc B¶n quyÒn T¸c gi¶ Bé V¨n hãa - ThÓ thao - Du lÞch, ViÖt Nam Lêi giíi thiÖu Hµ Néi, th¸ng 1 n¨m 2009 C¶ thÕ giíi võa chia tay n¨m 2008 trong mét t©m tr¹ng nÆng nÒ. Mäi ng­êi ®ãn xu©n míi b»ng c¸c quyÕt ®Þnh th¾t chÆt chi tiªu nh»m ®èi phã víi cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ ®­îc ®¸nh gi¸ lµ lín nhÊt kÓ tõ cuéc ®¹i suy tho¸i c«ng nghiÖp ë thËp niªn 30 cña thÕ kû tr­íc. Trong n¨m 2008 chØ sè chøng kho¸n ë n­íc ta sôt gi¶m h¬n 60% vµ trªn thÕ giíi th× møc gi¶m b×nh qu©n lµ 40%. S¶n l­îng kinh tÕ thÊp vµ thÊt nghiÖp gia t¨ng lµ t×nh tr¹ng phæ biÕn t¹i tÊt c¶ c¸c quèc gia khiÕn cho c¸c ChÝnh phñ ph¶i ®­a ra c¸c gãi kÝch cÇu khæng lå nh»m cøu v·n nÒn kinh tÕ. Cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ lÇn nµy cã thÓ kÐo dµi ®Õn n¨m 2010 vµ g©y tæn thÊt lín cho nhiÒu n­íc trªn thÕ giíi. Nh­ng ®iÒu lµm mäi ng­êi ng¹c nhiªn lµ cuéc suy tho¸i diÔn ra nhanh vµ m¹nh ®Õn nh­ vËy mµ vµo ®Çu n¨m 2008 kh«ng ai trong chóng ta nhËn ®­îc nh÷ng lêi c¶nh b¸o chÝnh thøc nµo vÒ suy tho¸i kinh tÕ mµ chØ lµ mét cuéc khñng ho¶ng tÝn dông b¾t nguån tõ viÖc cho vay d­íi chuÈn t¹i Mü. §Õn gi÷a n¨m 2008 th× chóng ta l¹i ®­îc biÕt vÒ mét cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh toµn cÇu ®ang diÔn ra vµ tíi nh÷ng th¸ng cuèi cïng cña n¨m 2008 th× mäi ng­êi ®· lµ chøng nh©n cña mét cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ toµn cÇu ë møc ®é nghiªm träng. Ph¶i ch¨ng, c¸c m« h×nh lý thuyÕt trong kinh tÕ häc ®· tá ra l¹c hËu so víi thùc tiÔn ? Hay Ýt nhÊt lµ nã ®· cã nhiÒu lç hæng lín khiÕn cho viÖc ph©n tÝch kinh tÕ vÜ m« trë nªn bÊt ®Þnh. V× vËy c¸c nhµ kinh tÕ häc cßn ph¶i mÊt nhiÒu thêi gian vµ c«ng søc n÷a míi hy väng ®­a kinh tÕ häc thµnh m«n khoa häc bao qu¸t ®­îc mäi chuyÓn ®éng cña nÒn kinh tÕ. Do ®ã bÊt kú sù s¸ng t¹o míi nµo cña c¸c nhµ nghiªn cøu chuyªn nghiÖp hay nghiÖp d­ trong lÜnh vùc kinh tÕ häc ®Òu cã gi¸ trÞ tham kh¶o cao vµ mang tÝnh thêi sù. Trong cuèn s¸ch nµy, bªn c¹nh nh÷ng néi dung mang tÝnh phæ qu¸t vÒ kinh tÕ häc, ë mçi ch­¬ng ®Òu nªu ra nh÷ng vÊn ®Ò míi mÎ rÊt ®¸ng chó ý ë tÇm vi m« vµ vÜ m« cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. ë ch­¬ng 1, chóng ta b¾t gÆp mét ph­¬ng ph¸p x¸c ®Þnh gi¸ trÞ hµng hãa theo mét logic míi; trong ch­¬ng 2, c¸c b¹n cã lý do ®Ó lo ng¹i vÒ mét m« h×nh kinh tÕ giËm ch©n t¹i chç; ë ch­¬ng 3, chóng ta lµm quen víi chØ sè kinh tÕ vÜ m« tæng hîp vµ hai ph­¬ng ¸n ®iÒu tiÕt nÒn kinh tÕ; trong ch­¬ng 4 - ch­¬ng cuèi cïng - cã thÓ g©y Ên t­îng m¹nh cho b¹n ®äc bëi mét ®Ò xuÊt vÒ chÝnh s¸ch tiÒn tÖ ch­a hÒ cã tiÒn lÖ trong thùc tiÔn. Ngoµi ra, th«ng qua cuèn s¸ch nµy, mét sè kh¸i niÖm quan träng trong kinh tÕ häc ®­îc tr×nh bµy ng¾n gän vµ sóc tÝch gióp b¹n ®äc dÔ dµng tiÕp cËn h¬n. Do chøa ®ùng nhiÒu quan ®iÓm mang tÝnh ®æi míi nªn néi dung cuèn s¸ch cã thÓ g©y ra tranh luËn hoÆc th¾c m¾c ë c¸c nhãm b¹n ®äc kh¸c nhau. Quý vÞ cã thÓ liªn hÖ theo ®Þa chØ e-mail cña t¸c gi¶ ®Ó ®ãng gãp ý kiÕn vÒ néi dung cuèn s¸ch hoÆc chia sÎ quan ®iÓm cña m×nh. E-mail liªn hÖ: [email protected] T¸c gi¶: §ç §øc L­¬ng Ch­¬ng 1 NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng Tõ xa x­a, d­íi chÕ ®é C«ng x· nguyªn thuû, con ng­êi sèng tËp trung thµnh c¸c céng ®ång nhá gäi lµ ThÞ téc hay Bé l¹c. Hä sinh ho¹t vµ lao ®éng cïng nhau theo kiÓu bÇy ®µn. Víi c«ng cô s¶n xuÊt rÊt th« s¬ nªn s¶n l­îng thu ®­îc tõ trång trät, ch¨n nu«i vµ s¨n b¾t chØ ®ñ chia nhau sö dông trong céng ®ång mµ kh«ng cã s¶n phÈm d­ thõa. T×nh c¶nh ®ñ ¨n ®ñ tiªu ®ã mang tÝnh phæ biÕn t¹i tÊt c¶ c¸c C«ng x·. §ã lµ m« h×nh kinh tÕ tù cung tù cÊp ®iÓn h×nh trong x· héi loµi ng­êi. VÒ sau nµy, trong c¸c h×nh th¸i kinh tÕ x· héi tiÕn bé h¬n chóng ta vÉn thÊy dÊu vÕt cña m« h×nh tù cung tù cÊp tån t¹i ë nh÷ng vïng kinh tÕ l¹c hËu. Cïng víi thêi gian, lao ®éng s¸ng t¹o ®· lµm biÕn ®æi c«ng cô s¶n xuÊt, n¨ng suÊt lao ®éng ®­îc c¶i thiÖn cïng víi ®ßi hái n©ng cao kü n¨ng chuyªn m«n. Tõ ®©y ph©n c«ng lao ®éng vµ chuyªn m«n ho¸ s¶n xuÊt ra ®êi ®¸nh dÊu thêi kú chuyÓn biÕn lín cña lùc l­îng s¶n xuÊt. C¸c nhãm ng­êi trong x· héi lµm ra nh÷ng s¶n phÈm kh¸c nhau, ngoµi viÖc tho¶ m·n c¸c nhu cÇu cña chÝnh m×nh, hä cßn mong muèn trao ®æi ®Ó tèi ®a ho¸ møc ®é tho¶ dông. NÒn kinh tÕ hµng ho¸ xuÊt hiÖn hÕt søc tù nhiªn nh­ lµ ®ßi hái tÊt yÕu cña cuéc sèng. 1.1 TiÒn tÖ NÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n theo kiÓu hµng ®æi hµng chØ vËn hµnh tr«i ch¶y khi mµ sè chñng lo¹i hµng ho¸ chØ ®Õm ®­îc trªn ®Çu ngãn tay. Nh­ng thùc tÕ s¶n xuÊt l¹i kh«ng ®¬n ®iÖu nh­ vËy, sè l­îng c¸c hµng ho¸ kh«ng ngõng t¨ng lªn g©y ra phiÒn hµ ®¸ng kÓ cho qóa tr×nh trao ®æi. Ng­êi s¶n xuÊt quÇn ¸o cã s¶n phÈm d­ thõa muèn ®æi lÊy thùc phÈm l¹i ph¶i t×m ®­îc ®óng ng­êi ch¨n nu«i ®ang cã nhu cÇu sö dông quÇn ¸o lµ mét viÖc kh«ng mÊy dÔ dµng. ViÖc sö dông hµng ho¸ trung gian – mét d¹ng tiÒn tÖ s¬ khai – lµm vËt trao ®æi ngang gi¸ lµ v« cïng h÷u Ých trong mét nÒn kinh tÕ hµng ho¸ ®ang trong thêi kú chuyÓn tiÕp tõ gi¶n ®¬n ®Õn phøc t¹p. Gi¶ sö nh­ x· héi ®ång thuËn coi lóa g¹o lµ mét hµng ho¸ trung gian trong qóa tr×nh trao ®æi vµ ®­îc sö dông ë mäi n¬i mäi lóc trong céng ®ång, khi Êy bµi to¸n trao ®æi cña nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt trë nªn dÔ dµng h¬n rÊt nhiÒu. Nhµ s¶n xuÊt quÇn ¸o cã s¶n phÈm thõa muèn chuyÓn ®æi thµnh thùc phÈm th× kh«ng nhÊt thiÕt hä ph¶i t×m ®­îc ®óng ng­êi ch¨n nu«i ®ang cÇn quÇn ¸o mµ giê ®©y hä cã thÓ dïng quÇn ¸o ®æi lÊy lóa g¹o cña ai ®ã råi b­íc tiÕp theo lµ ®æi lóa g¹o lÊy thùc phÈm cña mét nhµ ch¨n nu«i bÊt kú. Ph­¬ng ph¸p trao ®æi míi nµy, tuy ph¶i thùc hiÖn hai b­íc nh­ng lµ hai b­íc ®¬n gi¶n, nã còng gièng nh­ biÕn mét bµi to¸n phøc t¹p thµnh hai bµi to¸n gi¶n ®¬n. TiÒn tÖ lµ mét lo¹i hµng ho¸ trung gian ( con cõu, v¶i) hoÆc mét s¶n phÈm cã cÊu t¹o ®Æc biÖt ( tiÒn giÊy, tiÒn polime) ®­îc x· héi quy ­íc lµm th­íc ®o gi¸ trÞ cho mäi hµng ho¸ vµ dÞch vô kh¸c trong qu¸ tr×nh giao dÞch gi÷a c¸c bªn mua vµ b¸n. ë thêi kú ®Çu cña nÒn kinh tÕ hµng ho¸ th× tiÒn tÖ th­êng lµ mét hµng ho¸ trung gian quen thuéc nh­ con cõu, v¶i vãc hay thËm chÝ lµ c¶ muèi ¨n. VÒ sau, ngµnh c«ng nghiÖp khai kho¸ng ph¸t triÓn, con ng­êi sö dông tiÒn kim lo¹i víi nhiÒu tÝnh n¨ng ­u viÖt h¬n h¼n so víi c¸c lo¹i tiÒn tÖ lµ hµng ho¸. Ngµy nay, tiÒn giÊy, tiÒn polyme vµ tiÒn kim lo¹i lµ c¸c lo¹i h×nh tiÒn tÖ phæ biÕn ®­îc c¸c quèc gia sö dông. C¸c lo¹i tiÒn tÖ nµy kh«ng ph¶i lµ hµng ho¸ mµ lµ mét d¹ng s¶n phÈm ®Æc biÖt nhê c«ng nghÖ in Ên v« cïng tinh vi vµ kü n¨ng chÕ t¸c ®éc ®¸o. C¸c hµng ho¸ vµ dÞch vô sÏ ®­îc tiªu dïng bëi ng­êi d©n hoÆc lµm ®Çu vµo cho qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, nh­ng tiÒn tÖ chØ lµ vËt trao ®æi trung gian vµ kh«ng mÊt ®i trong suèt qu¸ tr×nh l­u th«ng. TiÒn tÖ ®­îc sö dông lµm ph­¬ng tiÖn thanh to¸n vµ lµ ®¬n vÞ kÕ to¸n trong toµn bé nÒn kinh tÕ. Do cã sù qu¶n lý chÆt chÏ tõ phÝa ChÝnh phñ nªn tiÒn tÖ th­êng cã gi¸ trÞ kh¸ æn ®Þnh vµ ®­îc d©n c­ dïng lµm ph­¬ng tiÖn tÝch tr÷ chi tiªu tiÕt kiÖm theo thêi gian. 1.2 ThÞ tr­êng NÒn kinh tÕ hµng ho¸ diÔn ra sù trao ®æi qua l¹i gi÷a nh÷ng ng­êi mua vµ b¸n vÒ cïng mét lo¹i hµng ho¸ nµo ®ã. Trong thêi kú ®Çu cña trao ®æi hµng ho¸, bªn b¸n vµ bªn mua lµ c¸c c¸ thÓ riªng lÎ kh«ng cã liªn hÖ g× víi nhau, qu¸ tr×nh trao ®æi diÔn ra mang tÝnh tù ph¸t, hoÆc theo c¶m tÝnh. NhiÒu khi gi¸ c¶ mét lo¹i hµng ho¸ rÊt kh¸c nhau gi÷a nhãm nµy víi nhãm kia, mÆc dï hä sèng gÇn nhau. Qu¸ tr×nh l­u th«ng hµng ho¸ ngµy cµng ph¸t triÓn thóc ®Èy nh÷ng ng­êi b¸n vµ mua xÝch l¹i gÇn nhau. Nh÷ng ng­êi b¸n hµng trao ®æi víi nhau vÒ t×nh h×nh cung øng hµng ho¸, chÊt l­îng s¶n phÈm vµ gi¸ c¶ mua b¸n. Nh÷ng ng­êi mua hµng khai th¸c th«ng tin qua l¹i lÉn nhau vµ tõ c¸c nhµ cung cÊp hµng ho¸. Tõ ®ã gi¸ c¶ hµng ho¸ ®­îc h×nh thµnh theo mÆt b»ng chung mang tÝnh phæ biÕn cïng víi sè l­îng hµng ho¸ cÇn trao ®æi. ThÞ tr­êng hµng ho¸ ra ®êi t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho ho¹t ®éng trao ®æi nhê sù minh b¹ch th«ng tin vµ tÝnh c¹nh tranh lµnh m¹nh gi÷a c¸c bªn mua vµ b¸n. ThÞ tr­êng Cafe C¸c hé C¸c nhµ s¶n xuÊt Cafe Bªn b¸n Bªn mua gia ®×nh vµ c¸ nh©n H×nh 1.1: ThÞ tr­êng cafe ThÞ tr­êng lµ mét d¹ng tæ chøc kinh tÕ v« ®Þnh h×nh ®­îc t¹o ra bëi c¸c mèi quan hÖ ch»ng chÞt gi÷a bªn b¸n vµ bªn mua, tõ ®ã x¸c ®Þnh gi¸ c¶ hµng ho¸ ( dÞch vô ), sè l­îng hµng cÇn cung øng vµ ph­¬ng thøc thanh to¸n gi÷a c¸c bªn. Chóng ta biÕt r»ng, doanh nghiÖp, hîp t¸c x·, siªu thÞ hay chî lµ c¸c “ tæ chøc kinh tÕ ®Þnh h×nh “. ë ®ã cã bé m¸y qu¶n lý, cã ®Þa chØ cè ®Þnh vµ thËm chÝ cã c¶ t­ c¸ch ph¸p nh©n. Cßn thÞ tr­êng th× kh«ng cã g× râ rµng c¶. ThÞ tr­êng chØ lµ “ liªn minh láng lÎo “ gi÷a c¸c bªn b¸n vµ mua cïng mét chñng lo¹i hµng ho¸ nµo ®ã. Khi ta nãi vÒ thÞ tr­êng cafe lµ muèn nãi vÒ tËp hîp c¸c nhµ cung cÊp vµ kh¸ch hµng cã nhu cÇu mua b¸n cafe, gi÷a hä lµ v« sè c¸c quan hÖ vÒ trao ®æi th«ng tin ®Ó x¸c lËp sù c©n b»ng t¹m thêi vÒ gi¸ c¶, s¶n l­îng cÇn trao ®æi. Cã nhiÒu lo¹i thÞ tr­êng nh­: thÞ tr­êng g¹o, thÞ tr­êng rau qu¶, thÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n, thÞ tr­êng chøng kho¸nQuy m« thÞ tr­êng còng ®a d¹ng nh­: thÞ tr­êng cÊp ®Þa ph­¬ng, thÞ tr­êng cÊp vïng, thÞ tr­êng trong n­íc, thÞ tr­êng quèc tÕ. 1.3 NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng chÝnh lµ nÒn kinh tÕ hµng ho¸ cÊp cao. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tõ nÒn kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n tíi nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng cßn ph¶i tr¶i qua mét giai ®o¹n trung gian n÷a mµ ë ®©y t¹m gäi lµ nÒn kinh tÕ hµng ho¸ tËp trung. Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ tËp trung, viÖc trao ®æi hµng ho¸ kh«ng cßn mang tÝnh tù ph¸t n÷a mµ ®· tËp trung thµnh chî hµng ho¸ t¹i c¸c ®Þa ph­¬ng vµ ch­a cã sù liªn th«ng gi÷a c¸c vïng d©n c­ nªn ch­a thÓ coi lµ c¸c thÞ tr­êng. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng lµ m« h×nh kinh tÕ mµ c¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ ( dÞch vô ) ®­îc tù do ho¹t ®éng, th«ng qua ®ã c¸c doanh nghiÖp tù quyÕt ®Þnh kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh cßn c¸c hé gia ®×nh tù lùa chän ph­¬ng ¸n chi tiªu hîp lý. C¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ t¹o thµnh “mÆt tiÒn” cña nÒn kinh tÕ cßn phÝa sau ®ã lµ v« sè c¸c doanh nghiÖp víi c¸c chiÕn l­îc c¹nh tranh khèc liÖt ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn. PhÝa sau “mÆt tiÒn” ®ã cßn lµ hµng triÖu c¸c hé gia ®×nh víi møc thu nhËp giíi h¹n lu«n ph¶i toan tÝnh kÕ ho¹ch chi tiªu sao cho tiÕt kiÖm vµ hiÖu qu¶. C¸c nhµ S¶n xuÊt hµng ho¸ vµ dÞch vô C¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ vµ dÞch vô C¸c hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n H×nh 1.2: Quan hÖ gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng th«ng qua thÞ tr­êng C¸c doanh nghiÖp cung cÊp cho thÞ tr­êng c¸c s¶n phÈm hµng ho¸ ®Çu ra nh­ng l¹i thu mua tõ thÞ tr­êng c¸c nguyªn liÖu vµ c«ng cô s¶n xuÊt ®Çu vµo. Hä còng tuyÓn chän nh©n c«ng tõ thÞ tr­êng lao ®éng vµ vay vèn ë thÞ tr­êng tiÒn tÖ. C¸c hé gia ®×nh mua hµng ho¸ vµ dÞch vô tiªu dïng t¹i c¸c thÞ tr­êng ®ång thêi cung cÊp dÞch vô lao ®éng vµ nguån vèn nhµn rçi ra thÞ tr­êng. ThÞ tr­êng hµng ho¸ tù do ho¹t ®éng cã nghÜa lµ nã ®­îc vËn hµnh theo c¸c quy luËt tù nhiªn mµ kh«ng cã sù ¸p ®Æt cña ChÝnh phñ. ViÖc cÊm chî ng¨n s«ng lµ kh«ng phï hîp víi nguyªn t¾c thÞ tr­êng tù do. Tuy nhiªn, c¸c c¬ quan chøc n¨ng kiÓm tra thÞ tr­êng ®Ó ng¨n chÆn hµng gi¶, hµng nh¸i lµ viÖc lµm cÇn thiÕt vµ cã lîi cho thÞ tr­êng. Mét sè thÞ tr­êng hµng ho¸ ®Æc biÖt nh­ thuèc ch÷a bÖnh, thuèc thó yth× ®iÒu kiÖn kinh doanh kh«ng thÓ dÔ dµng nh­ c¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ th«ng th­êng kh¸c. ChÝnh s¸ch thuÕ kho¸ cña ChÝnh phñ tuy cã lµm biÕn d¹ng thÞ tr­êng theo h­íng ph×nh to ra hoÆc thu hÑp l¹i nh­ng kh«ng lµm thay ®æi c¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng chung cña thÞ tr­êng. C¸ch can thiÖp cña ChÝnh phñ vµo thÞ tr­êng theo h­íng võa qu¶n lý võa t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó thÞ tr­êng ph¸t triÓn lµnh m¹nh vÉn ®ang diÔn ra phæ biÕn trªn thÕ giíi, cã ch¨ng chØ kh¸c nhau vÒ møc ®é can thiÖp mµ th«i. §èi lËp víi m« h×nh kinh tÕ thÞ tr­êng lµ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch tËp trung. M« h×nh kinh tÕ mµ nhµ n­íc chi phèi mäi ho¹t ®éng tõ s¶n xuÊt, ph©n phèi ®Õn tiªu dïng ®· tõng tån t¹i trong hÖ thèng c¸c n­íc XHCN tr­íc ®©y. NÒn kinh tÕ mÖnh lÖnh nµy ®· g©y qu¸ t¶i cho c¸c c¬ quan nhµ n­íc vµ kh«ng t¹o ra ®éng lùc c¹nh tranh trong c¸c doanh nghiÖp còng nh­ ng­êi lao ®éng. HÖ qu¶ lµ n¨ng suÊt lao ®éng thÊp, hao phÝ tµi nguyªn, chÊt l­îng s¶n phÈm kh«ng cao vµ cuèi cïng nÒn kinh tÕ quan liªu bao cÊp ®· tù tan r·. 1.4 Ph­¬ng tr×nh c©n b»ng trao ®æi Trong môc nµy chóng ta thiÕt lËp mét ®¼ng thøc vÒ mèi quan hÖ rµng buéc gi÷a hµng ho¸ vµ tiÒn tÖ trong qu¸ tr×nh l­u th«ng. §©y kh«ng ph¶i lµ mét ®Ò xuÊt míi mÎ g× mµ thùc ra ph­¬ng tr×nh c©n b»ng trao ®æi hµng hãa ®· ®­îc c¸c nhµ kinh tÕ ph¸t hiÖn tõ l©u råi, nh­ng trong phÇn lín c¸c tµi liÖu vÒ kinh tÕ häc ®ang l­u hµnh, vÊn ®Ò nµy kh«ng ®­îc gi¶i thÝch cÆn kÏ khiÕn cho b¹n ®äc khã h×nh dung, nªn ë ®©y chóng ta cÇn t×m hiÓu kü h¬n. §Ó ®¬n gi¶n, ta lÊy vÝ dô vÒ mét m« h×nh kinh tÕ thu gän trong ®ã chØ cã ba nhãm ng­êi s¶n xuÊt khÐp kÝn vµ trao ®æi hµng ho¸ víi nhau. Ba mÆt hµng cÇn mua b¸n lµ l­¬ng thùc, thùc phÈm vµ quÇn ¸o víi sè l­îng, ®¬n gi¸ nh­ trong b¶ng d­íi ®©y: Hµng ho¸ Sè l­îng §¬n gi¸ Doanh sè L­¬ng thùc 900 kg 10.000 ® 9.000.000 ® Thùc phÈm 90 kg 50.000 ® 4.500.000 ® QuÇn ¸o 10 bé 100.000 ® 1.000.000 ® Qu¸ tr×nh mua b¸n trao ®æi hµng ho¸ gi÷a ba nhãm ng­êi ®­îc chia lµm nhiÒu lÇn, mçi ®¬n hµng mua b¸n chØ víi sè l­îng nhá nh­ng diÔn ra liªn tôc trong thêi gian mét n¨m. Nhãm thø nhÊt b¸n l­¬ng thùc vµ dïng tiÒn thu ®­îc ®Ó mua thùc phÈm vµ quÇn ¸o sö dông, nhãm thø hai b¸n thùc phÈm vµ mua l­¬ng thùc vµ quÇn ¸o, nhãm thø ba b¸n quÇn ¸o råi mua l­¬ng thùc vµ thùc phÈm. Ta gäi M lµ sè l­îng tiÒn mÆt ph¸t hµnh ®Ó phôc vô cho qu¸ tr×nh l­u th«ng hµng ho¸, nh­ vËy M b»ng tæng sè tiÒn mÆt mµ c¶ ba nhãm n¾m gi÷ dïng cho viÖc mua b¸n. Trong m« h×nh nµy gi¶ sö M = 1.000.000 ® ( Mét triÖu ®ång ). Tõ b¶ng sè liÖu trªn ®©y, dÔ dµng tÝnh ®­îc tæng doanh sè giao dÞch hµng ho¸ trong n¨m lµ 14.500.000 ®. Chóng ta thÊy r»ng ba nhãm ng­êi mua b¸n chØ sö dông sè tiÒn mÆt lµ 1.000.000 ® nh­ng ®· quay vßng nhiÒu lÇn vµ trong mét n¨m ®· thùc hiÖn ®­îc tæng doanh sè mua b¸n lµ 14.500.000 ®. NÕu gäi V lµ tèc ®é l­u th«ng tiÒn tÖ th× MV = 14.5000.000, tõ ®©y suy ra V = 14,5. Tøc lµ trong vßng mét n¨m hä ®· quay vßng sè tiÒn hiÖn cã trung b×nh 14.5 lÇn ®Ó thùc hiÖn thµnh c«ng gi¸ trÞ giao dÞch lµ 14.500.000 ®. B©y giê, tõ vÝ dô ®¬n gi¶n nªu trªn chóng ta suy réng ra cho mét nÒn kinh tÕ thùc víi hµng chôc ngµn c¸c läai hµng ho¸, dÞch vô ®­îc ®­a vµo l­u th«ng cïng víi ho¹t ®éng mua b¸n diÔn ra liªn tôc. Hµng ho¸ tõ n¬i s¶n xuÊt ®Õn tay ng­êi tiªu dïng th­êng ph¶i qua nhiÒu kh©u trung gian nh­ nhµ ph©n phèi, tæng ®¹i lý, cöa hµng b¸n lÎ. T¹i mçi kh©u trung gian ®ã hµng ho¸ ®­îc ®æi chñ, gi¸ c¶ ®­îc x¸c ®Þnh vµ tiÒn tÖ trao tay. V× ph¶i l­u th«ng qua nhiÒu kh©u trung gian nªn tæng khèi l­îng hµng ho¸ giao dÞch trong nÒn kinh tÕ lín h¬n nhiÒu lÇn tæng khèi l­îng hµng ho¸ s¶n xuÊt ra. Mét lÇn giao dÞch cã trao ®æi hµng ho¸ vµ tiÒn tÖ gäi lµ lÇn giao dÞch thµnh c«ng. B¸n chÞu hµng ho¸ hay ký göi s¶n phÈm kh«ng ®­îc coi lµ giao dÞch thµnh c«ng, chØ ®Õn khi tiÒn tÖ ®­îc ng­êi mua thanh to¸n th× tæng hîp l¹i ta míi cã mét giao dÞch thµnh c«ng. NÕu gäi Qi vµ Pi lÇn l­ît lµ sè l­îng vµ ®¬n gi¸ hµng ho¸ cña lÇn giao dÞch thµnh c«ng thø i, gäi n lµ tæng sè lÇn giao dÞch thµnh c«ng trong kho¶ng thêi gian cÇn xem xÐt. Ta cã: Doanh sè cña lÇn giao dÞch thø i lµ: Qi x Pi Tæng doanh sè giao dÞch trong kho¶ng thêi gian cÇn xem xÐt lµ: ∑ Qi x Pi (i= 1n) Gäi M lµ tæng gi¸ trÞ tiÒn tÖ ph¸t hµnh, V lµ sè lÇn l­u th«ng trung b×nh cña tiÒn tÖ trong kho¶ng thêi gian xem xÐt th× chóng ta cã ph­¬ng tr×nh sau: ∑ QiPi = MV (1) §©y chÝnh lµ ph­¬ng tr×nh c©n b»ng trao ®æi hµng ho¸ - tiÒn tÖ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Tæng doanh sè giao dÞch hµng ho¸ vµ dÞch vô trong mét kho¶ng thêi gian x¸c ®Þnh ®óng b»ng tÝch sè gi÷a khèi l­îng tiÒn tÖ vµ tèc ®é l­u th«ng trung b×nh cña tiÒn tÖ. TiÕp theo ta biÕn ®æi ph­¬ng tr×nh (1) thµnh d¹ng thu gän h¬n n÷a. Gäi Q lµ tæng sè l­îng hµng ho¸ vµ dÞch vô giao dÞch th×: Q = ∑Qi ∑QiPi , P ®­îc gäi lµ møc gi¸ b×nh qu©n tæng qu¸t cña tÊt c¶ c¸c hµng ho¸ §Æt P = Q vµ dÞch vô. VËy PQ = ∑ QiPi (2) Cuèi cïng tõ (1) vµ (2) ta ®­îc ph­¬ng tr×nh thu gän nh­ sau: PQ = MV (3) Trong ®ã: Q lµ tæng sè ®¬n vÞ hµng ho¸ vµ dÞch vô thùc hiÖn giao dÞch P lµ møc gi¸ b×nh qu©n tæng qu¸t cña tÊt c¶ mäi hµng ho¸ vµ dÞch vô M lµ tæng gi¸ trÞ tiÒn tÖ l­u hµnh V lµ sè lÇn l­u th«ng trung b×nh cña tiÒn tÖ B©y giê thö ¸p dông ph­¬ng tr×nh (3) trong vÝ dô vÒ m« h×nh kinh tÕ ®¬n gi¶n ®· nªu ë trªn ®Ó tÝnh tÊt c¶ c¸c ®¹i l­îng cña nã. PQ = MV = 14.500.000 , biÕt M = 1000.000 → V = 14,5 Q = ∑ Qi , nªn Q = 900 + 90 + 10 = 1000 → P = 14.500.000/1000 = 14.500 MV vµ M = VPQ . C¸c Tõ ph­¬ng tr×nh PQ = MV ta rót ra ®­îc c¸c c«ng thøc sau: P = Q c«ng thøc nµy cã ý nghÜa quan träng trong viÖc ph©n tÝch vÒ l¹m ph¸t vµ chÝnh s¸ch tiÒn tÖ mµ chóng ta cã dÞp ®Ò cËp trong nh÷ng ch­¬ng tiÕp theo. Tõ lý thuyÕt ®Õn thùc tiÔn Trong thùc tiÔn, sè l­îng hµng ho¸ vµ dÞch vô lµ v« cïng lín, ®ång thêi mçi lo¹i hµng ho¸ l¹i lu©n chuyÓn qua nhiÒu kh©u trung gian kh¸c nhau nªn viÖc tæng hîp tÊt c¶ mäi giao dÞch cña c¶ nÒn kinh tÕ lµ viÖc lµm kh«ng kh¶ thi vµ chång chÐo. §Ó ®¬n gi¶n h¬n, ng­êi ta th­êng thèng kª s¶n l­îng hµng ho¸ vµ dÞch vô sau cïng cña nÒn kinh tÕ ®Ó ®­a vµo øng dông vµ ph©n tÝch trong ph­¬ng tr×nh c©n b»ng trao ®æi. NÕu gäi Q lµ gi¸ trÞ s¶n l­îng hµng ho¸ vµ dÞch vô sau cïng ®­îc quy ®æi theo møc gi¸ cña thêi gian lÊy lµm ®iÓm gèc; gäi P lµ chØ sè gi¸ c¶ trung b×nh hiÖn t¹i so víi thêi ®iÓm gèc; gäi M lµ tæng gi¸ trÞ tiÒn tÖ l­u hµnh b×nh qu©n; gäi V lµ tèc ®é l­u th«ng tiÒn tÖ c¬ b¶n, th× ta vÉn cã ®­îc ph­¬ng tr×nh: PQ = MV. 1.5 ChÝ phÝ s¶n xuÊt kinh doanh, doanh thu vµ lîi nhuËn S¶n xuÊt hµng ho¸ lµ mét kh©u quan träng cña nÒn kinh tÕ, ®­îc thùc hiÖn bëi c¸c hé kinh doanh, hîp t¸c x· hay c«ng ty mµ ë ®©y chóng ta gäi chung lµ doanh nghiÖp. C¸c doanh nghiÖp sö dông kÕt hîp c¸c yÕu tè ®Çu vµo ®Ó biÕn ®æi thµnh s¶n phÈm hµng ho¸ ë ®Çu ra. C¸c yÕu tè ®Çu vµo Doanh nghiÖp H×nh 1.3: §Çu vµo vµ ®Çu ra cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt S¶n phÈm hµng ho¸ VÒ mÆt së h÷u, doanh nghiÖp cã thÓ thuéc së h÷u t­ nh©n, së h÷u tËp thÓ hay trùc thuéc nhµ n­íc. Mét doanh nghiÖp ®iÓn h×nh gåm cã ban qu¶n trÞ, bé m¸y ®iÒu hµnh vµ nguån vèn ®Çu t­. Ban qu¶n trÞ doanh nghiÖp lµ nh÷ng ng­êi ®¹i diÖn chñ së h÷u doanh nghiÖp, hä v¹ch ra chiÕn l­îc lµm ¨n; dùng nªn bé m¸y ®iÒu hµnh vµ tham gia kiÓm so¸t ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp. Bé m¸y ®iÒu hµnh lµ nh÷ng ng­êi n¨ng ®éng, cã tr×nh ®é qu¶n lý vµ n¨ng lùc chuyªn m«n; hä quyÕt ®Þnh kÕ ho¹ch s¶n xuÊt, ph­¬ng ¸n tiªu thô s¶n phÈm, tuyÓn dông nh©n c«ng vµ chÕ ®é tiÒn l­¬ng trong doanh nghiÖp. Nguån vèn ®Çu t­ (cã thÓ lµ vèn tù cã hoÆc ®i vay) ®­îc chia lµm hai phÇn lµ vèn cè ®Þnh vµ vèn l­u ®éng. Vèn cè ®Þnh gåm ®Êt ®ai, nhµ x­ëng, m¸y mãc thiÕt bÞ vµ ph­¬ng tiÖn vËn chuyÓn. Vèn l­u ®éng bao gåm tiÒn mÆt, nguyªn liÖu s¶n xuÊt, b¸n thµnh phÈm vµ hµng ho¸ tån kho. C¸c yÕu tè ®Çu vµo cã thÓ chia lµm ba phÇn. PhÇn thø nhÊt lµ nguyªn vËt liÖu hoÆc b¸n thµnh phÈm ®­a vµo s¶n xuÊt, qua ®ã nã ®­îc kÕt hîp l¹i vµ biÕn ®æi thµnh s¶n phÈm hµng ho¸ ë ®Çu ra. PhÇn thø hai lµ nguån nhiªn liÖu, ®iÖn n¨ng ®­îc dïng vµo viÖc vËn hµnh m¸y mãc thiÕt bÞ vµ ph­¬ng tiÖn vËn chuyÓn. PhÇn thø ba, v« cïng quan träng, lµ lùc l­îng nh©n c«ng, kü thuËt viªn; hä lµ nh÷ng ng­êi vËn hµnh thiÕt bÞ, ®ãng gãi s¶n phÈm vµ chuyªn chë hµng ho¸ ®i tiªu thô. §Çu ra cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ c¸c s¶n phÈm hµng ho¸ víi mÉu m· vµ chñng lo¹i phong phó. §ã lµ sù kÕt tinh gi÷a lao ®éng s¸ng t¹o cña con ng­êi vµ tÝnh ®a d¹ng cña nguån nguyªn liÖu trong tù nhiªn. Mçi s¶n phÈm hµng ho¸ ®Òu cã c«ng dông riªng nh»m tho¶ m·n mét nhu cÇu nµo ®ã cña con ng­êi. 1.5.1 Chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh Chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh lµ tÊt c¶ mäi chi phÝ trong suèt qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh kÓ tõ kh©u nhËp nguyªn liÖu ®Çu vµo ®Õn kh©u ®ãng gãi hµng ho¸ thµnh phÈm vµ giao hµng. Nã bao gåm chi phÝ nguyªn liÖu, n¨ng l­îng, l­¬ng c«ng nh©n, khÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh;chi phÝ qu¶n lý, chi phÝ vay vèn vµ c¶ chi phÝ vÒ thuÕ n÷a. Tãm l¹i lµ rÊt nhiÒu lo¹i chi phÝ. Nh­ng ®Ó ®¬n gi¶n ho¸ vÊn ®Ò vµ thuËn tiÖn cho viÖc nghiªn cøu, chóng ta chia chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh thµnh ba lo¹i chi phÝ: chi phÝ nh©n lùc, chi phÝ vËt lùc vµ chi phÝ ph¸t sinh. Chi phÝ nh©n lùc lµ chi phÝ liªn quan ®Õn yÕu tè con ng­êi trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ ph©n phèi s¶n phÈm; bao gåm l­¬ng, th­ëng cho c¸n bé c«ng nh©n viªn vµ bé m¸y qu¶n lý doanh nghiÖp, chi phÝ ¨n ca, chi phÝ vÒ b¶o hiÓm y tÕ, an toµn lao ®éng. Mét bé phËn cÊu thµnh rÊt quan träng kh¸c trong chi phÝ nh©n lùc lµ kho¶n chi ®µo t¹o båi d­ìng n©ng cao kiÕn thøc chuyªn m«n cho c¸n bé c«ng nh©n viªn vµ chi phÝ ®Çu t­ cho nghiªn cøu ph¸t triÓn s¶n phÈm míi. Chi phÝ vËt lùc lµ chi phÝ liªn quan ®Õn c¸c yÕu tè vËt chÊt trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt; bao gåm c¸c chi phÝ vÒ nguyªn liÖu, n¨ng l­îng, mÉu m· bao b× s¶n phÈm, khÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh, chi phÝ söa ch÷a m¸y mãc thiÕt bÞ, hÖ thèng cøu ho¶, b¶o vÖ m«i tr­êng. Chi phÝ ph¸t sinh lµ c¸c chi phÝ cã liªn quan gi¸n tiÕp ®Õn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh; bao gåm chi phÝ tµi chÝnh (nÕu cã), thuÕ vµ lÖ phÝ, b¶o hé th­¬ng hiÖu, ®¨ng ký së h÷u trÝ tuÖ, b¶n quyÒn th­¬ng m¹i, vµ ®Æc biÖt lµ chi phÝ qu¶ng c¸o tiÕp thÞ. NÕu gäi chÝ phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh lµ Psx-kd , chi phÝ nh©n lùc lµ Pn , chi phÝ vËt lùc lµ Pv vµ chi phÝ ph¸t sinh lµ Pp, ta cã c«ng thøc sau: Psx-kd = Pn + Pv + Pp (1) Ngoµi c¸ch ph©n chia tæng chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh thµnh ba nhãm chi phÝ nh trªn, chóng ta cã thÓ ph©n chia theo c¸ch kh¸c, ch¼ng h¹n nh­ thµnh bèn nhãm bao gåm: chi phÝ s¶n xuÊt, chi phÝ b¸n hµng, chi phÝ qu¶n lý doanh nghiÖp vµ chi phÝ tµi chÝnh. Chi phÝ s¶n xuÊt gåm c¸c chi phÝ liªn quan ®Õn kh©u s¶n xuÊt cña doanh nghiÖp nh­: Chi phÝ nguyªn liÖu, n¨ng l­îng, bao b× s¶n phÈm; khÊu hao tµi s¶n; chi phÝ nh©n c«ng Chi phÝ b¸n hµng gåm chi phÝ qu¶ng c¸o tiÕp thÞ, chi phÝ giao hµng, thuÕ vµ lÖ phÝ Chi phÝ qu¶n lý doanh nghiÖp gåm chi phÝ vËn hµnh bé m¸y ®iÒu hµnh vµ c¸c ®¬n vÞ hµnh chÝnh, chi phÝ b¶o hiÓm, an toµn lao ®éng, chi phÝ ®µo t¹o båi d­ìng n©ng cao kiÕn thøc chuyªn m«n cho c¸n bé c«ng nh©n viªn vµ chi phÝ ®Çu t­ cho nghiªn cøu ph¸t triÓn s¶n phÈm míi. Chi phÝ tµi chÝnh gåm c¸c chi phÝ liªn quan ®Õn vay vèn, thuª tµi s¶n tµi chÝnh. NÕu ký hiÖu chi phÝ s¶n xuÊt lµ Psx, chi phÝ b¸n hµng lµ Pbh, chi phÝ qu¶n lý doanh nghiÖp lµ Pql, chi phÝ tµi chÝnh lµ Ptc, ta cã: Psx-kd = Psx + Pbh + Pql + Ptc Trong thùc tÕ, nhiÒu doanh nghiÖp ho¹t ®éng ®a ngµnh, ngoµi ho¹t ®éng kinh doanh chÝnh hä cßn tham gia ®Çu t­ tµi chÝnh vµ c¸c nghiÖp vô ®Çu t­ kh¸c. ë ®©y chóng ta chØ tÝnh chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh liªn quan ®Õn ho¹t ®éng kinh doanh chÝnh cña doanh nghiÖp. C¸c doanh nghiÖp còng kh«ng chØ s¶n xuÊt mét lo¹i hµng ho¸ hay dÞch vô nµo ®ã mµ cã thÓ lµ ®a d¹ng ho¸ s¶n phÈm. Khi Êy muèn tÝnh chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh cña tõng mÆt hµng ta tÝnh ba lo¹i chi phÝ riªng cho tõng mÆt hµng råi céng l¹i theo c«ng thøc (1). 1.5.2 Doanh thu Doanh thu lµ tæng doanh sè b¸n hµng cña doanh nghiÖp trong mét kho¶ng thêi gian x¸c ®Þnh. NÕu ký hiÖu D lµ doanh thu, P lµ møc gi¸ hµng ho¸ b×nh qu©n, Q lµ s¶n l­îng hµng tiªu thô, th× ta cã: D = PQ (2) Sau khi b¸n hµng xong, nhµ s¶n xuÊt cßn ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm b¶o hµnh s¶n phÈm trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh vµ cã thÓ ph¶i tiªu tèn kho¶n chi phÝ b¶o hµnh b¶o tr×. V× vËy, doanh thu thùc tÕ b»ng hiÖu sè gi÷a doanh thu thuÇn vµ c¸c kho¶n gi¶m trõ doanh thu. NÕu doanh nghiÖp b¸n nhiÒu mÆt hµng th× doanh thu cña tõng lo¹i hµng ho¸ cã thÓ tÝnh theo c«ng thøc (2), trong ®ã gi¸ c¶ vµ sè l­îng t­¬ng øng víi mçi lo¹i. Còng gièng nh­ trong phÇn tÝnh chi phÝ s¶n xuÊt, ë ®©y ta chØ tÝnh doanh thu liªn quan ®Õn ho¹t ®éng kinh doanh chÝnh cña doanh nghiÖp mµ kh«ng ®Ó ý ®Õn c¸c lo¹i doanh thu do c¸c ho¹t ®éng ®Çu t­ kh¸c mang l¹i. 1.5.3 Lîi nhuËn Lîi nhuËn cña doanh nghiÖp lµ kho¶n chªnh lÖch gi÷a doanh thu vµ chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh tÝnh trong mét kho¶ng thêi gian nµo ®ã. Do chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh h¹ch to¸n ë phÇn trªn ®· bao gåm ®Çy ®ñ c¸c kho¶n thuÕ còng nh­ c¸c lo¹i quü khen th­ëng doanh nghiÖp, nªn lîi nhuËn trong môc nµy chÝnh lµ lîi nhuËn rßng – phÇn lîi nhuËn cuèi cïng thuéc chñ ®Çu t­ hay c¸c cæ ®«ng. NÕu ký hiÖu M lµ lîi nhuËn th× tõ c¸c kÕt qu¶ ë trªn ta cã: M = D - Psx-kd Cã ba tr­êng hîp x¶y ra víi gi¸ trÞ cña M t­¬ng øng víi ba møc ®é ho¹t ®éng hiÖu qu¶ cña doanh nghiÖp. NÕu M = 0, tøc lµ doanh thu ®óng b»ng víi chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh, th× doanh nghiÖp hoµ vèn. NÕu M > 0, khi ®ã doanh thu lín h¬n chi phÝ, ta nãi doanh nghiÖp lµm ¨n cã l·i. NÕu M < 0, lµ tr­êng hîp doanh thu nhá h¬n chi phÝ, ta cã mét doanh nghiÖp kinh doanh thua lç. Sau khi tÝnh ®­îc lîi nhuËn cña doanh nghiÖp chóng ta vÉn ch­a ®¸nh gi¸ ®­îc hiÖu qu¶ cña viÖc ®Çu t­. Gi¶ sö hai doanh nghiÖp cã møc lîi nhuËn tuyÖt ®èi M b»ng nhau, nh­ng doanh nghiÖp thø nhÊt cã quy m« vèn, sè l­îng c«ng nh©n gÊp ®«i doanh nghiÖp thø hai th× chóng ta thÊy ngay r»ng doanh nghiÖp thø nhÊt ®¹t hiÖu qu¶ kinh doanh thÊp h¬n so víi doanh nghiÖp thø hai. V× vËy ®Ó ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña nguån vèn ®Çu t­ ta ph¶i tÝnh tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. §¹i l­îng nµy x¸c ®Þnh b»ng c¸ch lÊy lîi nhuËn thu ®­îc trong mét n¨m cña doanh nghiÖp chia cho nguån vèn chñ së h÷u råi quy ®æi theo tû lÖ phÇn tr¨m. Vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp kh«ng ph¶i lóc nµo còng b»ng tæng vèn ®Çu t­ cña doanh nghiÖp v× tæng vèn ®Çu t­ cã thÓ bao gåm c¶ vèn ®i vay. Do l¹m ph¸t lµm suy gi¶m søc mua cña tiÒn tÖ nªn c¸c tµi s¶n cña doanh nghiÖp ®Çu t trong thêi gian tr­íc ®©y th× nay gi¸ c¶ cña chóng ®· thay ®æi. V× vËy vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp cÇn ph¶i h¹ch to¸n theo møc gi¸ hiÖn hµnh th× viÖc ®¸nh gi¸ tû suÊt lîi nhuËn míi thùc sù cã ý nghÜa, vµ nh­ vËy khi so s¸nh hiÖu qu¶ kinh doanh gi÷a c¸c doanh nghiÖp míi ®¶m b¶o tÝnh chÝnh x¸c ®­îc. Tõ ®©y vÒ sau, khi nãi vÒ vèn ®Çu t cña doanh nghiÖp lµ chóng ta nãi vÒ vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp ®· ®­îc ®iÒu chØnh theo thêi gi¸ hiÖn hµnh. NÕu gäi R lµ tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp, I lµ vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp, M lµ lîi nhuËn thu ®­îc trong mét n¨m; ta cã: R = IM x 100% R mang dÊu d­¬ng khi M > 0; R = 0 khi M = 0; R mang dÊu ©m khi M < 0. NÕu x¸c ®Þnh ®­îc lîi nhuËn vµ vèn ®Çu t­ riªng cho viÖc s¶n xuÊt – kinh doanh tõng lo¹i hµng ho¸, ta còng cã thÓ tÝnh ®­îc tû suÊt lîi nhuËn riªng cho tõng mÆt hµng . Chóng ta còng l­u ý thªm r»ng, ë ®©y chØ tÝnh to¸n phÇn lîi nhuËn liªn quan ®Õn ho¹t ®éng kinh doanh chÝnh mµ th«i. 1.6 Lùa chän cña ng­êi tiªu dïng Mçi c¸ nh©n hay hé gia ®×nh ®Òu cã mét kho¶n ng©n s¸ch chi tiªu theo kÕ ho¹ch, tuú theo møc ®é kh¸ gi¶ vµ së thÝch c¸ nh©n mµ hä cã nh÷ng lùa chän chi tiªu theo phong c¸ch riªng. Th«ng th­êng, ­u tiªn tr­íc hÕt lµ chi tiªu phôc vô nhu cÇu thiÕt yÕu nh­ ¨n uèng, dÞch vô nhµ ë, quÇn ¸o, häc tËp, ®i l¹i vµ ch¨m sãc søc khoÎ. TiÕp theo lµ viÖc mua s¾m míi hoÆc thay thÕ c¸c ®å dïng tiÖn Ých trong gia ®×nh nh­ tivi, tñ l¹nh, m¸y vi tÝnh, cïng víi ®ã lµ c¸c nhu cÇu vui ch¬i gi¶i trÝ c¶i thiÖn ®êi sèng tinh thÇn. Nh÷ng ng­êi cã thu nhËp kh¸ trë lªn cßn th­êng lui tíi c¸c nhµ hµng kh¸ch s¹n, tiÖm ch¨m sãc s¾c ®Ñp, mua s¾m «t«, sö dông dÞch vô du lÞch cao cÊphay sinh sèng trong nh÷ng ng«i biÖt thù ®¾t tiÒn. Bªn c¹nh ng©n s¸ch chi tiªu, mét hé gia ®×nh tiªu biÓu cßn cã mét danh môc tµi s¶n bao gåm mét hay nhiÒu lo¹i nh­ bÊt ®éng s¶n, tr¸i phiÕu, tiÒn göi ng©n hµng, kim lo¹i quý, cæ phiÕu. Ng©n s¸ch chi tiªu cña c¸c gia ®×nh ®­îc bæ sung th­êng xuyªn tõ nguån thu nhËp c¸ nh©n hµng th¸ng cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh. C¸c kho¶n lîi tøc th«ng qua ®Çu t hoÆc c¸c kho¶n thanh lý tµi s¶n còng cã thÓ ®­îc céng thªm vµo ng©n s¸ch chi tiªu gia ®×nh. Tuy kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶, nh­ng kh¸ nhiÒu gia ®×nh, vµo lóc nµy hay lóc kh¸c, sö dông tiÒn vay m­în ®Ó bæ sung vµo ng©n s¸ch chi tiªu. Víi mét ng©n s¸ch giíi h¹n vµ kÕ ho¹ch chi tiªu x¸c ®Þnh tr­íc, c¸c c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh lùa chän trªn thÞ tr­êng ®Ó t×m kiÕm nh÷ng mÆt hµng cã gi¸ c¶ vµ chÊt l­îng phï hîp nh»m ®¹t ®­îc møc ®é tho¶ dông tèi ®a. Ch¼ng h¹n nh­ c¸c hé nghÌo víi ng©n s¸ch chi tiªu eo hÑp, khi lùa chän hµng ho¸ kh«ng thÓ lÊy chÊt l­îng lµm träng mµ ph¶i quan t©m nhiÒu h¬n ®Õn gi¸ c¶. Cßn ®èi víi hé kh¸ gi¶ th× chÊt l­îng hµng ho¸ lu«n lµ ­u tiªn sè mét sau ®ã míi xem xÐt ®Õn yÕu tè gi¸ c¶. NiÒm tin tiªu dïng trong toµn d©n t¨ng lªn, hay nãi kh¸c ®i lµ c¸c hé gia ®×nh s½n sµng më réng hÇu bao, khi ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi æn ®Þnh, c«ng ¨n viÖc lµm ®Çy ®ñ. XÐt riªng tõng hé gia ®×nh th× khi thu nhËp t¨ng - chi tiªu t¨ng, thu nhËp gi¶m - chi tiªu gi¶m. §èi víi c¸c hé gia ®×nh së h÷u danh môc tµi s¶n th× sù biÕn ®éng gi¸ trÞ tµi s¶n trªn thÞ tr­êng còng lµm ¶nh h­ëng ®Õn t©m lý tiªu dïng. Gi¶ sö gi¸ cæ phiÕu t¨ng æn ®Þnh vµ ®øng ë møc cao, gi¸ trÞ tµi s¶n b»ng cæ phiÕu t¨ng vät, c¸c nhµ ®Çu t­ cæ phiÕu th¾ng lín vµ hä tá ra réng r·i h¬n trong viÖc chi tiªu, mua s¾m. Khi c¸c thèng kª ®Þnh kú cho thÊy nÒn kinh tÕ ®ang r¬i vµo chu kú suy tho¸i, thÊt nghiÖp lan réng, c¸c hé gia ®×nh sÏ ph¶n øng l¹i b»ng c¸ch th¾t l­ng buéc bông, tiÕt gi¶m chi tiªu ®Ó phßng ngõa rñi ro Ëp ®Õn bÊt cø lóc nµo. 1.7 L·i suÊt tiÒn tÖ vµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n trong s¶n xuÊt kinh doanh Chóng ta nhËn thÊy r»ng, nghÌo ®ãi vÉn cßn hiÖn h÷u kh¾p n¬i trªn tr¸i ®Êt, vËy mµ d©n sè thÕ giíi vÉn kh«ng ngõng t¨ng lªn vµ ë phÇn lín c¸c quèc gia t×nh h×nh còng t­¬ng tù nh­ vËy. Trong khi ®ã nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn ngµy cµng khan hiÕm. Mét m©u thuÉn c¬ b¶n trong nÒn kinh tÕ lµ nhu cÇu cña con ng­êi ngµy cµng cao mµ kh¶ n¨ng cung øng chØ cã h¹n. M©u thuÉn ®ã ®Èy gi¸ nguyªn liÖu t¨ng cao vµ lµ nguån gèc cña t×nh tr¹ng l¹m ph¸t gi¸ c¶. 1.7.1 L·i suÊt tiÒn tÖ Thùc tÕ chøng minh r»ng cã nh÷ng nguyªn nh©n kh¸ch quan cho viÖc h×nh thµnh mét thÞ tr­êng tÝn dông. C¸c gia ®×nh ®Òu hiÓu r»ng tiÒn tÖ còng lµ mét ph­¬ng tiÖn tÝch tr÷ gi¸ trÞ. V× vËy, trong tæng sè thu nhËp hµng th¸ng kiÕm ®­îc, hä chØ bæ sung mét phÇn vµo ng©n s¸ch chi tiªu th­êng xuyªn cßn mét phÇn tiÕt kiÖm tÝch luü dïng vµo viÖc lín sau nµy hoÆc phßng ngõa rñi ro. Mét sè doanh nghiÖp lµm ¨n cã l·i nh­ng còng kh«ng ph©n chia hÕt lîi nhuËn cho cæ ®«ng mµ tÝch luü tiÒn ®Ó thùc hiÖn dù ¸n ®Çu t­ trong t­¬ng lai. ë mét th¸i cùc kh¸c, nhiÒu hé gia ®×nh cã nhu cÇu mua nhµ hoÆc «t«, vµ ®· tÝch luü ®­îc phÇn lín sè tiÒn cho viÖc mua s¾m, do nhu cÇu cÊp thiÕt hä ®ang rÊt muèn mua nh­ng kh«ng ®ñ tiÒn. RÊt nhiÒu doanh nghiÖp kinh doanh thuËn lîi còng ®ang kh¸t vèn ®Ó më réng quy m«, t¨ng n¨ng lùc c¹nh tranh vµ kiÕm thªm lîi nhuËn. Cã cÇu vµ cã cung sÏ t¹o ra thÞ tr­êng. Ngµy nay hÖ thèng ng©n hµng th­¬ng m¹i lµ trung t©m cña thÞ tr­êng tÝn dông t¹i mçi quèc gia. C¸c ng©n hµng huy ®éng tiÒn nhµn rçi trong x· héi theo c¸c kú h¹n kh¸c nhau råi l¹i cho c¸c kh¸ch hµng tiÒm n¨ng vay l¹i. TiÒn tÖ mµ cÊt trong tñ hoÆc kÐt s¾t gia ®×nh th× sè l­îng tr­íc sau vÉn nh­ vËy, kh«ng thªm bít mét ®ång nµo. Nh­ng tiÒn tÖ ®em cho vay th× l¹i ®Î thªm l·i suÊt, thêi gian cho vay cµng l©u th× l·i cµng lín. Së dÜ cã chuyÖn nh­ vËy lµ bëi Ýt nhÊt hai lý do. Thø nhÊt, b¶n th©n viÖc cho vay, dï cho b¹n bÌ vay hay göi ng©n hµng, th× ®Òu tiÒm Èn mét rñi ro nhÊt ®Þnh do ®èi t¸c lµm ¨n thua lç hoÆc ph¸ s¶n dÉn ®Õn mÊt kh¶ n¨ng chi tr¶ nªn l·i suÊt lµ phÇn th­ëng cho viÖc chÊp nhËn rñi ro. Thø hai, l¹m ph¸t lµm suy gi¶m søc mua cña tiÒn tÖ theo thêi gian nªn l·i suÊt lµ kho¶n bï ®¾p cho ng­êi göi tiÒn ®Ó c©n b»ng søc mua t¹i hai thêi ®iÓm. L·i suÊt tiÕt kiÖm mµ ng­êi göi tiÒn ®­îc h­ëng cã nguån gèc tõ ng­êi vay tiÒn th«ng qua vai trß trung gian cña ng©n hµng. NÕu b¹n lµ ng­êi t¹m thêi cã tiÒn nhµn rçi vµ kh«ng cã nhu cÇu ®Çu t­ m¹o hiÓm th× ngoµi kªnh göi tiÕt kiÖm ng©n hµng ra cßn mét sè s¶n phÈm ®Çu t­ kh¸c trªn thÞ tr­êng tµi chÝnh còng ®¸ng quan t©m nh­: tÝn phiÕu kho b¹c, tr¸i phiÕu ChÝnh phñ, tr¸i phiÕu c«ng ty. §©y lµ c¸c c«ng cô tµi chÝnh do ChÝnh phñ hoÆc c¸c c«ng ty ph¸t hµnh víi c¸c kú h¹n kh¸c nhau vµ møc l·i suÊt Ên ®Þnh tr­íc. 1.7.2 Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n trong s¶n xuÊt kinh doanh Göi tiÕt kiÖm hay mua tr¸i phiÕu lµ lo¹i h×nh ®Çu t­ ®¬n gi¶n vµ an toµn cßn gãp vèn s¶n xuÊt kinh doanh hoÆc ®Çu t­ cæ phiÕu chøa ®ùng nhiÒu rñi ro h¬n. C¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt kinh doanh cã rÊt nhiÒu mèi quan hÖ trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng. Ph¸p luËt ThÞ tr­êng ®Çu vµo Doanh nghiÖp ThÞ tr­êng tµi chÝnh ThÞ tr­êng tiªu thô H×nh 1.4: C¸c mèi quan hÖ chÝnh cña doanh nghiÖp Tr­íc hÕt, c¸c doanh nghiÖp ph¶i s¶n xuÊt kinh doanh theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt, thùc thi chÝnh s¸ch thuÕ hiÖn hµnh. Cïng víi thêi gian, hÖ thèng ph¸p luËt kh«ng ngõng ®­îc hoµn thiÖn vµ cã nh÷ng thay ®æi t¸c ®éng m¹nh ®Õn c«ng viÖc s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. ThÞ tr­êng tµi chÝnh g¾n bã víi doanh nghiÖp th«ng qua c¸c dÞch vô huy ®éng vèn, uû th¸c ®Çu t­ vµ c¸c nghiÖp vô thanh to¸n ®a ph­¬ng. L·i suÊt tiÒn tÖ, tû gi¸ hèi ®o¸i, tÝnh thanh kho¶n trªn thÞ tr­êng liªn ng©n hµng lµ c¸c vÊn ®Ò ®­îc doanh nghiÖp quan t©m. ThÞ tr­êng c¸c yÕu tè ®Çu vµo lµ n¬i doanh nghiÖp nhËp hµng nguyªn liÖu, b¸n thµnh phÈm, n¨ng l­îng vµ tuyÓn dông nh©n lùc phôc vô ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. ThÞ tr­êng tiªu thô hµng ho¸ ®Çu ra cña c¸c doanh nghiÖp cã thÓ ë trong hoÆc ngoµi n­íc, mèi liªn hÖ gi÷a nhµ s¶n xuÊt vµ thÞ tr­êng tiªu thô s¶n phÈm lµ ®Æc biÖt quan träng vµ mang tÝnh th­êng trùc t¹i mçi doanh nghiÖp. Trong bèi c¶nh toµn cÇu ho¸, c¸c dßng vèn ®Çu t­ lu©n chuyÓn nhanh chãng vµ quan hÖ th­¬ng m¹i ph¸t triÓn, c¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ biÕn ®éng m¹nh t¹o nhiÒu rñi ro vµ g©y ¸p lùc c¹nh tranh cho c¸c doanh nghiÖp. Xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a doanh nghiÖp vµ phÇn cßn l¹i cña nÒn kinh tÕ ®Ó thÊy ®­îc møc ®é phøc t¹p cña ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. C¸c nguyªn nh©n g©y bÊt æn trªn thÞ tr­êng tµi chÝnh – tiÒn tÖ, nh÷ng có sèc trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ dÞch vô, c«ng nghÖ thay ®æi qu¸ nhanh hay m«i tr­êng ph¸p luËt kh«ng æn ®Þnh ®Òu cã thÓ t¹o ra rñi ro bÊt kh¶ kh¸ng ®èi víi doanh nghiÖp. Trong nh÷ng th¸ng ®Çu n¨m 2008 l¹m ph¸t ë n­íc ta t¨ng nãng, ng©n hµng nhµ n­íc thùc hiÖn gi¶i ph¸p th¾t chÆt tiÒn tÖ ®Èy l·i suÊt cho vay lªn qu¸ cao, c¸c doanh nghiÖp võa vµ nhá gÇn nh­ kh«ng tiÕp cËn ®­îc vèn vay dÉn ®Õn s¶n xuÊt kinh doanh ®×nh trÖ, kh«ng Ýt doanh nghiÖp s¶n xuÊt cÇm chõng hoÆc buéc ph¶i ph¸ s¶n. Vµo gi÷a n¨m 2008 gi¸ nhiÒu lo¹i hµng ho¸ ®Çu vµo quan träng nh­ x¨ng dÇu, qô¨ng kim lo¹i, l­¬ng thùct¨ng gÊp ®«i so víi thêi ®iÓm ®Çu n¨m råi sau ®ã l¹i bÊt ngê gi¶m cßn mét nöa thËm chÝ chØ cßn mét phÇn ba vµo thêi ®iÓm cuèi n¨m ®· g©y sèc cho kh«ng Ýt doanh nghiÖp. Cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh 2008 b¾t nguån tõ Mü l©y lan ra toµn cÇu, nay ®· chuyÓn thµnh khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi, thùc sù lµ mét c¬n b·o lín. Riªng t¹i Mü, ChÝnh phñ n­íc nµy ®· m¹nh tay chi c¶ ngµn tû USD ®Ó øng cøu c¸c tËp ®oµn b¶o hiÓm, c¸c tæ hîp cho vay thÕ chÊp hay c¸c ®Þnh chÕ tµi chÝnh – ng©n hµng tr­íc nguy c¬ ®æ vì. Ngoµi ra nhiÒu tªn tuæi lín trong ngµnh tµi chÝnh Mü ph¶i s¸p nhËp hoÆc bÞ ph¸ s¶n. Bªn c¹nh ®ã th× c¸c “«ng lín” trong ngµnh s¶n xuÊt «t« Mü còng ®ang kªu gäi sù trî gióp tõ ChÝnh phñ ®Ó tr¸nh sôp ®æ d©y chuyÒn. NhËn thøc ®­îc c¸c rñi ro lu«n g¾n liÒn víi ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh nªn c¸c doanh nghiÖp mong muèn mét møc lîi nhuËn hîp lý ®Ó c©n b»ng hiÖu qu¶ ®Çu t­. Tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp nãi chung ph¶i cao h¬n l·i suÊt ®Çu vµo t¹i c¸c ng©n hµng th× míi hÊp dÉn ®Çu t­. Chóng ta biÕt r»ng c¸c c¸ nh©n hay tËp thÓ bá vèn ®Çu t kinh doanh lµ v× môc tiªu c¬ b¶n lµ lîi nhuËn. Còng cã tæ chøc tõ thiÖn lËp c¬ së kinh doanh ®Ó t¹o viÖc lµm cho trÎ em c¬ nhì hoÆc cã ai ®ã lËp c«ng ty ®Ó t¹o danh tiÕng, nh­ng c¸c tr­êng hîp nh­ vËy lµ kh«ng ®¸ng kÓ. Cã mét sè ng­êi kh«ng thÝch lµm thuª, hä lËp c¸c c¬ së kinh doanh nhá ®Ó tù b­¬n tr¶i, môc tiªu cña hä còng v× lîi nhuËn nh­ng nÕu kh«ng thµnh c«ng th× chÊp nhËn lÊy c«ng lµm l·i. VËy mét c©u hái kh¸ quan träng ®Æt ra lµ: c¸c doanh nghiÖp mong muèn bao nhiªu lîi nhuËn vµ lîi nhuËn b×nh qu©n trong thùc tÕ ë møc ®é nµo? §èi víi c¸c doanh nghiÖp th× lîi nhuËn cµng nhiÒu cµng tèt, hä lu«n tËn dông mäi c¬ héi cã thÓ ®Ó gia t¨ng thu nhËp. Nh­ng cuéc ch¬i lµ v« cïng khèc liÖt, cã kÎ th¾ng ng­êi thua, cã thµnh c«ng vµ thÊt b¹i. MÆc dï vËy, nÕu tÝnh chung trong toµn bé nÒn kinh tÕ th× ®a sè c¸c doanh nghiÖp ®¹t ®­îc tû suÊt lîi nhuËn hîp lý. M« h×nh tæng qu¸t vÒ nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng Chóng ta xem xÐt m« h×nh kinh tÕ tæng qu¸t trong h×nh 1.5 gåm ®Çy ®ñ c¸c thµnh phÇn tham gia trong bèi c¶nh c¹nh tranh hoµn h¶o ®Ó thiÕt lËp tr¹ng th¸i c©n b»ng ng¾n h¹n cña nÒn kinh tÕ. M« h×nh nµy gi¶ thiÕt r»ng nÒn kinh tÕ lµ khÐp kÝn, c¹nh tranh hoµn h¶o vµ c¸c chÝnh s¸ch tµi kho¸ - tiÒn tÖ æn ®Þnh. C¸c thÞ tr­êng C¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ dÞch vô hµng ho¸ vµ dÞch vô Ng©n hµng C¸c hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n 1.5: M« h×nh tæng qu¸t vÒ nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng C¸c doanh nghiÖp cung øng hµng ho¸ cho thÞ tr­êng vµ còng nhËp hµng ho¸ ®Çu vµo t¹i thÞ tr­êng gåm nguyªn liÖu, b¸n thµnh phÈm, n¨ng l­îng vµ dÞch vô lao ®éng. C¸c ng©n hµng cung cÊp tÝn dông cho c¸c doanh nghiÖp nh­ng còng nhËn uû th¸c ®Çu t­ vµ nghiÖp vô thanh to¸n liªn ng©n hµng. C¸c hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n mua hµng tiªu dïng t¹i c¸c thÞ tr­êng ®ång thêi cung cÊp dÞch vô lao ®éng ra thÞ tr­êng. C¸c hé gia ®×nh còng cã nhu cÇu göi tiÕt kiÖm, vay vèn vµ thanh to¸n qua ng©n hµng. C¸c gia ®×nh cßn cung cÊp nh©n lùc, vèn ®Çu t­ trùc tiÕp cho c¸c doanh nghiÖp vµ ®­îc h­ëng thu nhËp cïng víi lîi tøc. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña khèi doanh nghiÖp C¸c doanh nghiÖp mong muèn lîi nhuËn cao th× hä ph¶i t×m c¸ch t¨ng doanh thu vµ gi¶m chi phÝ ®Çu vµo. Nh­ng c¸c hé gia ®×nh, víi ng©n s¸ch chi tiªu cã h¹n, l¹i muèn mua hµng gi¸ rÎ vµ tiÒn l­¬ng cho c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh th× cµng cao cµng tèt. Tho¹t nh×n, t­ëng ®©y lµ m©u thuÉn ®èi kh¸ng gay g¾t, nh­ng trong thùc tÕ nã dÔ dµng ®­îc dung hoµ do lîi Ých hai bªn g¾n chÆt víi nhau v× môc tiªu cïng tån t¹i vµ ph¸t triÓn. C¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ - dÞch vô vµ tiÒn l­¬ng nh©n c«ng tù ®éng c©n b»ng vµ ho¹t ®éng tr«i ch¶y nh­ cã bµn tay s¾p ®Æt. NÕu ký hiÖu RDN lµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña khèi doanh nghiÖp trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Z lµ tæng sè c¸c c«ng ty, c¬ së s¶n xuÊt, hé kinh doanh…(gäi chung lµ doanh nghiÖp) trong mäi lÜnh vùc s¶n xuÊt – kinh doanh cña nÒn kinh tÕ. Ii lµ vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp thø i, ( i = 1…Z ). Nh­ ®· nãi ë phÇn tr­íc, ®Ó ®¶m b¶o tÝnh thèng nhÊt vµ hîp lý khi so s¸nh hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp, ®¹i l­îng nµy ph¶i h¹ch to¸n l¹i theo mÆt b»ng gi¸ c¶ hiÖn hµnh. Mi lµ lîi nhuËn rßng cña doanh nghiÖp thø i tÝnh trong thêi gian 1 n¨m. Nh­ vËy, nÕu ta ®· biÕt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp trong mét kho¶ng thêi gian bÊt kú th× cÇn quy ®æi vÒ lîi nhuËn tÝnh cho 1 n¨m. Ri lµ tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp thø i xÐt trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt M x 100%. ®Þnh; Ri = i i I R I R I ... R I ∑ R I = ∑∑ii M x 100% Ta cã: RDN = + + + = ∑ 1 1 2 2 Z Z I I ... I + + + 1 2 Z i i I i I Nh­ vËy tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña tÊt c¶ c¸c doanh nghiÖp b»ng tû suÊt lîi nhuËn tÝnh chung cho toµn khèi doanh nghiÖp. Do l·i suÊt tiÒn tÖ thay ®æi theo thêi gian ng¾n h¹n cïng víi t×nh h×nh l¹m ph¸t gi¸ c¶, tuú thuéc vµo tõng thêi kú ph¸t triÓn kinh tÕ, nªn b¶n th©n gi¸ trÞ tuyÖt ®èi cña RDN còng kh«ng ph¶n ¸nh chÝnh x¸c hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña khèi doanh nghiÖp. NÕu ta gäi Rtb lµ trung b×nh céng cña l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña hÖ thèng ng©n hµng trong mét giai ®o¹n nµo ®ã, RDN lµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña khèi doanh nghiÖp trong cïng giai ®o¹n ®ã; vµ ®Æt ∆R = RDN - Rtb ; th× khi ®ã ∆R lµ ®¹i l­îng thÓ hiÖn tèt h¬n møc ®é ho¹t ®éng hiÖu qu¶ cña khèi doanh nghiÖp khi so s¸nh víi møc l·i suÊt tiÕt kiÖm ë cïng giai ®o¹n ®ã. Khi tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n RDN lín h¬n møc l·i suÊt trung b×nh Rtb th× ∆R > 0; khi RDN = Rtb th× ∆R = 0; khi RDN < Rtb th× ∆R < 0. B©y giê chóng ta míi b¾t ®Çu ®i vµo vÊn ®Ò cèt lâi vµ kh¸ thó vÞ cña môc nµy, ®ã lµ t×m ®¸p ¸n cho c©u hái vÒ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp. §Ó cã c©u tr¶ lêi t­¬ng ®èi chÝnh x¸c, chóng ta ph¶i kh¶o s¸t c¶ mét chu kú kinh doanh víi ®ñ c¸c tr¹ng th¸i nãng l¹nh cña nÒn kinh tÕ. Qua mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn trong chu kú kinh tÕ, c¸c yÕu tè c¬ b¶n nh­: gi¸ c¶ hµng ho¸, l·i suÊt tiÒn tÖ, t©m lý tiªu dïng vµ ®Çu t­ ®Òu thay ®æi; ®iÒu ®ã ch¾c ch¾n ¶nh h­ëng ®Õn quy m« s¶n xuÊt vµ hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp. H·y lu«n chó ý r»ng m« h×nh kinh tÕ xem xÐt trong môc nµy lµ nÒn kinh tÕ khÐp kÝn, c¹nh tranh hoµn h¶o vµ Ýt cã sù can thiÖp cña ChÝnh phñ. Chóng ta b¾t ®Çu b»ng giai ®o¹n ph¸t triÓn h­ng thÞnh cña nÒn kinh tÕ. Khi ®ã l¹m ph¸t ®øng ë møc trung b×nh, l·i suÊt hîp lý, thÊt nghiÖp võa ph¶i vµ s¶n l­îng kinh tÕ t¨ng cao.T¹i møc c©n b»ng t¹m thêi nµy, ®­îc gäi lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng nãng cña nÒn kinh tÕ, niÒm tin tiªu dïng vµ ®Çu t­ ®ang ë møc cao. Gi¸ c¶ hµng ho¸ cã xu h­íng t¨ng dÇn trong khi tiÒn c«ng vµ l·i suÊt t¨ng chËm h¬n nªn tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c c¸c doanh nghiÖp lín h¬n l·i suÊt cho vay cña c¸c ng©n hµng. Khi Êy c¸c doanh nghiÖp muèn vay nhiÒu tiÒn h¬n ®Ó më réng s¶n xuÊt kinh doanh nh»m thu thªm lîi nhuËn. Vèn ®Çu t­ trong toµn bé nÒn kinh tÕ t¨ng dÇn ®Òu, c«ng ¨n viÖc lµm ®Çy ®ñ, thu nhËp cña c¸c hé gia ®×nh tiÕp tôc ®­îc c¶i thiÖn, chi tiªu trong toµn x· héi t¨ng lªn. Trong giai ®o¹n kinh tÕ h­ng thÞnh, l¹m ph¸t vµ l·i suÊt t¨ng dÇn, thÊt nghiÖp gi¶m, s¶n l­îng kinh tÕ lu«n ®øng ë møc cao. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 0-1 trªn h×nh 1.6. ∆R 0 1 2 3 6 7 O Thêi gian 4 5 H×nh 1.6: Sù biÕn ®éng t­¬ng ®èi cña tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n khèi doanh nghiÖp so víi l·i suÊt ng©n hµng (∆R) qua nh÷ng giai ®o¹n ph¸t triÓn kh¸c nhau cña chu kú kinh tÕ Gi¸ c¶ hµng ho¸ tiÕp tôc t¨ng theo thêi gian vµ ®Õn mét lóc nµo ®ã th× tû lÖ l¹m ph¸t cao h¬n l·i suÊt tiÕt kiÖm. NhiÒu ng­êi muèn gi÷ tiÒn ®Ó t×m kiÕm c¬ héi lµm ¨n vµ kh«ng muèn göi tiÒn vµo nhµ b¨ng do l·i suÊt hiÖn t¹i kh«ng hÊp dÉn. §Ó ®¶m b¶o thanh kho¶n vµ gi÷ ch©n kh¸ch hµng, c¸c nhµ b¨ng ®ång thêi t¨ng l·i suÊt tiÕt kiÖm vµ l·i suÊt cho vay. L¹m ph¸t cao lµm cho thu nhËp thùc tÕ cña ng­êi lao ®éng gi¶m vµ t¹o søc Ðp t¨ng l­¬ng t¹i c¸c doanh nghiÖp. Chi phÝ vèn cao cïng víi ¸p lùc t¨ng tiÒn c«ng khiÕn c¸c doanh nghiÖp h¹n chÕ ®Çu t­. T¹i thêi ®iÓm nµy, tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp b¾t ®Çu cã xu h­íng ®i xuèng. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 1-2 trªn h×nh 1.6. Vèn ®Çu t­ vµo s¶n xuÊt kinh doanh t¨ng m¹nh ë giai ®o¹n tr­íc ®ã th× b©y giê míi cho ra s¶n phÈm vµ lµm t¨ng s¶n l­îng hµng ho¸ ®Çu ra, trong ®ã khèi l­îng hµng ho¸ tiªu dïng cung øng còng t¨ng lªn. Do l·i suÊt cao nªn c¸c hé gia ®×nh t¨ng tiÕt kiÖm, gi¶m chi tiªu khiÕn nhu cÇu hµng tiªu dïng gi¶m xuèng vµ dÉn ®Õn gi¸ c¶ hµng tiªu dïng b¾t ®Çu cã xu h­íng gi¶m xuèng. C¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt hµng tiªu dïng sÏ gi¶m lîi nhuËn vµ h¹n chÕ viÖc më réng s¶n xuÊt. T×nh h×nh u ¸m t¹i c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt hµng tiªu dïng sÏ nhanh chãng lan sang khu vùc doanh nghiÖp s¶n xuÊt nguyªn liÖu vµ c«ng cô. Vµ do ®ã, xu h­íng ®Çu t­ chung trong toµn bé nÒn kinh tÕ t¹m thêi chïng xuèng. Lóc nµy tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp thÊp h¬n møc l·i suÊt cho vay nh­ng vÉn kh¶ quan h¬n so víi l·i suÊt ®Çu vµo cña ng©n hµng. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp lµ nh­ vËy nh­ng xÐt tõng doanh nghiÖp cô thÓ th× kh«ng gièng nhau. Cã doanh nghiÖp ®¹t tû suÊt lîi nhuËn cao h¬n møc l·i suÊt cho vay cña ng©n hµng vµ hä vÉn muèn vay thªm vèn ®Ó më réng kinh doanh. C¸c doanh nghiÖp cã tû suÊt lîi nhuËn nhá h¬n møc l·i suÊt cho vay cña ng©n hµng nh­ng lín h¬n l·i suÊt göi tiÕt kiÖm th­êng cã xu h­íng æn ®Þnh s¶n xuÊt, kh«ng më réng quy m« nh­ng còng kh«ng muèn thu hÑp s¶n xuÊt. Nh÷ng doanh nghiÖp nµo cã tû suÊt lîi nhuËn nhá h¬n l·i suÊt göi tiÕt kiÖm hoÆc lµm ¨n thua lç th× t×m c¸ch thu hÑp s¶n xuÊt hoÆc gi¶i thÓ. Nh­ vËy ba nhãm doanh nghiÖp cã hiÖu qu¶ kinh doanh kh¸c nhau ®· lùa chän h­íng ®i riªng vµ quy m« s¶n xuÊt tæng thÓ cña nÒn kinh tÕ Ýt thay ®æi. T¹i tr¹ng th¸i c©n b»ng nµy, t×nh h×nh s¶n xuÊt kinh doanh vµ gi¸ c¶ hµng ho¸ trªn c¸c thÞ tr­êng ®i vµo æn ®Þnh, l·i suÊt ng©n hµng còng hîp lý ®ång thêi ho¹t ®éng chi tiªu cña c¸c gia ®×nh c©n b»ng víi nguån hµng cung øng. Chóng ta gäi ®©y lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh cña nÒn kinh tÕ. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 2-3 trªn h×nh 1.6. B©y giê chóng ta l¹i tiÕp tôc gi¶ ®Þnh r»ng nÒn kinh tÕ ®ang ë tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh th× diÔn ra mét có sèc vÒ thÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n. KÞch b¶n cã thÓ nh­ sau: Do c¸c n¨m tr­íc ng­êi d©n cã nhu cÇu mua nhµ ë t¨ng cao nªn c¸c c«ng ty bÊt ®éng s¶n huy ®éng nguån vèn lín ®Ó tËp trung ®Çu t­ vµo lÜnh vùc bÐo bë nµy. C¸c tay ®Çu c¬ còng nh¶y vµo thÞ tr­êng ®Ó t×m kiÕm lîi nhuËn ng¾n h¹n nªn xuÊt hiÖn cÇu ¶o ë kh¾p n¬i. V× muèn kiÕm nhiÒu lîi nhuËn nªn c¸c c«ng ty bÊt ®éng s¶n ®Òu tËp trung x©y c¨n hé cao cÊp vµ biÖt thù ®Ó b¸n. §Õn khi c¸c dù ¸n hoµn thµnh th× c¸c nhµ ®Çu t­ míi hiÓu r»ng nhu cÇu thùc sù vÒ biÖt thù vµ c¨n hé cao cÊp lµ rÊt thÊp mµ chñ yÕu lµ ho¹t ®éng ®Çu c¬ t¹o cÇu ¶o. ThÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n t¹m thêi ®ãng b¨ng, gi¸ gi¶m m¹nh, c¸c dù ¸n ®ang thi c«ng t¹m dõng l¹i, c«ng nh©n ngµnh x©y dùng thÊt nghiÖp hµng lo¹t. ThÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n ng­ng trÖ sÏ t¸c ®éng ®Õn c¸c ngµnh s¶n xuÊt liªn quan kh¸c nh­ vËt liÖu x©y dùng, hµng néi thÊt,. Tû lÖ thÊt nghiÖp trong x· héi t¨ng cao vµ d©n chóng th× h¹n chÕ chi tiªu. Gi¸ c¶ hµng ho¸ trªn c¸c thÞ tr­êng cã dÊu hiÖu gi¶m m¹nh vµ tÊt nhiªn lµ møc lîi nhuËn cña c¸c doanh nghiÖp tiÕp tôc sôt gi¶m. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp còng gi¶m theo vµ nÕu gi¸ c¶ hµng ho¸ tiÕp tôc gi¶m xuèng th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp cã thÓ xuèng thÊp h¬n c¶ møc l·i suÊt ®Çu vµo cña ng©n hµng. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 3-4 trªn h×nh 1.6. ∆R 0 1 2 3 6 7 O Thêi gian 4 5 H×nh 1.6(vÏ l¹i lÇn 2 ®Ó tiÖn theo dâi): Sù biÕn ®éng t­¬ng ®èi cña tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n khèi doanh nghiÖp so víi l·i suÊt ng©n hµng (∆R) qua nh÷ng giai ®o¹n ph¸t triÓn kh¸c nhau cña chu kú kinh tÕ HiÖu qu¶ ®Çu t­ thÊp khiÕn quy m« s¶n xuÊt cña nÒn kinh tÕ thu hÑp dÇn l¹i. Sau mét thêi gian ®iÒu chØnh th× gi¸ c¶ hµng ho¸ vµ quy m« s¶n xuÊt x¸c lËp møc ®¸y vµ kh«ng gi¶m thªm n÷a. NÒn kinh tÕ ®¹t ®­îc tr¹ng th¸i c©n b»ng t¹m thêi míi, ®­îc gäi lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng l¹nh, khi ®ã tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp cã thÓ thÊp h¬n møc l·i suÊt tiÒn göi tiÕt kiÖm. §¸ng lÏ ra khi møc gi¸ hµng ho¸ gi¶m ®i th× l·i suÊt ng©n hµng sÏ gi¶m theo, nh­ng trong lóc nÒn kinh tÕ ®ang l©m bÖnh th× niÒm tin gi¶m sót, nî qu¸ h¹n gia t¨ng ë c¸c ng©n hµng nªn h¹ l·i suÊt sÏ khã thu hót tiÒn nhµn rçi trong d©n. L·i suÊt chØ cã thÓ gi¶m ngay nÕu nh­ cã sù can thiÖp cña ChÝnh phñ th«ng qua chÝnh s¸ch tiÒn tÖ níi láng. Nh­ng ë ®©y chóng ta t¹m thêi kh«ng tÝnh ®Õn vai trß cña ChÝnh phñ mµ muèn xem xÐt c¸ch thøc tù ®iÒu chØnh cña nÒn kinh tÕ. NÒn kinh tÕ tiÕp tôc vËn hµnh b×nh th­êng t¹i tr¹ng th¸i c©n b»ng t¹m thêi míi, trong ®ã gi¸ c¶ æn ®Þnh ë møc thÊp vµ l·i suÊt tiÕt kiÖm kh¸ hÊp dÉn. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 4-5 trªn h×nh 1.6. Trong kho¶ng thêi gian tiÕp theo, c¸c doanh nghiÖp s¾p xÕp l¹i ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cßn c¸c ng©n hµng dÇn dÇn lÊy l¹i niÒm tin cña kh¸ch hµng. C¸c hé gia ®×nh vµ c¸c tæ chøc kinh tÕ cã tiÒn nhµn rçi, lóc tr­íc ng¹i rñi ro, th× nay l¹i mang ®Õn göi ng©n hµng ®Ó h­ëng l·i suÊt. Khu vùc s¶n xuÊt kinh doanh ch­a cã biÕn chuyÓn míi nªn d­ nî cho vay kh«ng thÓ t¨ng ®­îc nªn l·i suÊt ®Çu vµo cã xu h­íng gi¶m dÇn kÐo theo møc gi¶m t­¬ng tù ë l·i suÊt cho vay. DiÔn biÕn l·i suÊt nh­ vËy rÊt thuËn lîi cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. MÆt kh¸c, khi l·i suÊt gi¶m vµ niÒm tin vµo nÒn kinh tÕ t¨ng lªn th× d©n chóng l¹i h¨ng h¸i tiªu dïng vµ ®Èy gi¸ c¶ hµng ho¸ nhÝch dÇn lªn. Gi¸ c¶ hµng ho¸ t¨ng lµm lîi nhuËn cña c¸c doanh nghiÖp dÇn dÇn ®­îc c¶i thiÖn. C¸c doanh nghiÖp l¹i tiÕp tôc huy ®éng vèn më réng quy m« kinh doanh ®Ó t¨ng thªm lîi nhuËn. ThÊt nghiÖp trong x· héi gi¶m ®i, s¶n l­îng hµng ho¸ t¨ng dÇn vµ cã thÓ ®¹t ®­îc møc ngang b»ng víi thêi kú tr­íc khi x¶y ra có sèc kinh tÕ. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 5-6 trªn h×nh 1.6. Gi¸ c¶ hµng ho¸ chØ t¨ng ë møc ®é võa ph¶i sau ®ã dÇn dÇn ®i vµo æn ®Þnh vµ c©n b»ng víi møc s¶n l­îng hµng ho¸. L·i suÊt ng©n hµng cã thÓ t¨ng lªn mét chót vµ thiÕt lËp mÆt b»ng míi. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cu¶ c¸c doanh nghiÖp l¹i ë vµo kho¶ng gi÷a cña l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña c¸c ng©n hµng. Lóc nµy nÒn kinh tÕ l¹i trë vÒ tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh. Giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n 6-7 trªn h×nh 1.6. Tæng hîp c¸c ph©n tÝch ë trªn ta thÊy, vÒ dµi h¹n nÒn kinh tÕ cã xu h­íng biÕn ®éng liªn tôc, nh­ng trong ng¾n h¹n nã cã thÓ t¹m thêi c©n b»ng. T¹i c¸c tr¹ng th¸i c©n b»ng ng¾n h¹n th× gi¸ c¶ hµng ho¸, l·i suÊt vµ møc s¶n l­îng t­¬ng ®èi æn ®Þnh. H×nh 1.6 biÓu diÔn qu¸ tr×nh biÕn ®éng t­¬ng ®èi cña tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp theo thêi gian t­¬ng øng víi nh÷ng chuyÓn ®éng cña nÒn kinh tÕ qua mét sè tr¹ng th¸i c©n b»ng ng¾n h¹n ®· ph©n tÝch ë trªn. ∆R 0 1 2 3 6 7 O Thêi gian 4 5 H×nh 1.6(vÏ l¹i lÇn 3 ®Ó tiÖn theo dâi): Sù biÕn ®éng t­¬ng ®èi cña tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n khèi doanh nghiÖp so víi l·i suÊt ng©n hµng (∆R) qua nh÷ng giai ®o¹n ph¸t triÓn kh¸c nhau cña chu kú kinh tÕ (0-1) lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng t¹m thêi, trong ®ã møc gi¸ c¶, s¶n l­îng, l·i suÊt vµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp ®Òu ë møc cao, ta gäi ®©y lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng nãng. (1-2) lµ giai ®o¹n ®iÒu chØnh cña nÒn kinh tÕ. (2-3) lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh, t¹i ®ã møc s¶n l­îng, gi¸ c¶, l·i suÊt ®Òu gi¶m so víi tr¹ng th¸i c©n b»ng nãng. ë tr¹ng th¸i c©n b»ng nµy tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp b»ng trung b×nh céng gi÷a l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña ng©n hµng. (3-4) thÓ hiÖn giai ®o¹n suy tho¸i cña nÒn kinh tÕ. (4-5) lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng l¹nh, t¹i ®ã møc s¶n l­îng, gi¸ c¶ vµ l·i suÊt ®Òu thÊp. (5-6) lµ giai ®o¹n nÒn kinh tÕ phôc håi. (6-7) lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh míi, t¹i ®©y møc s¶n l­îng, gi¸ c¶ vµ l·i suÊt ®· phôc håi m¹nh so víi ®¸y (4-5). Cuèi cïng chóng ta trë vÒ víi néi dung chÝnh cña phÇn nµy lµ cè g¾ng tr¶ lêi c©u hái, ®©u lµ møc lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiªp? Nh­ ta ®· biÕt, ë tr¹ng th¸i c©n b»ng nãng cña nÒn kinh tÕ th× møc tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp cao h¬n l·i suÊt ®Çu ra cña ng©n hµng. T¹i tr¹ng th¸i c©n b»ng l¹nh th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp thÊp h¬n møc l·i suÊt ®Çu vµo t¹i ng©n hµng. Cßn t¹i c¸c tr¹ng th¸i c©n b»ng æn ®Þnh th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp n»m gi÷a l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña ng©n hµng. Nh­ vËy nÕu xÐt trong dµi h¹n th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp b»ng trung b×nh céng gi÷a l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña ng©n hµng. NÕu gäi R1 lµ møc l·i suÊt ®Çu vµo b×nh qu©n dµi h¹n cña ng©n hµng, gäi R2 lµ møc l·i suÊt cho vay b×nh qu©n dµi h¹n cña ng©n hµng, gäi RDN lµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n dµi h¹n cña c¸c doanh nghiÖp th× ta cã: R1 + R2 RDN = 2 Trong mét nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng khÐp kÝn vµ c¹nh tranh hoµn h¶o, tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n dµi h¹n cña tÊt c¶ c¸c doanh nghiÖp b»ng trung b×nh céng gi÷a l·i suÊt b×nh qu©n dµi h¹n ë ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña hÖ thèng ng©n hµng th­¬ng m¹i VÝ dô: trong mét kho¶ng thêi gian dµi h¹n cho tr­íc, nÕu R1 = 8%, R2 = 12% th× RDN = 10%. HoÆc R1 = 3%, R2 = 6%, th× RDN = 4,5%. Chóng ta thö tÝnh RDN trong thêi gian 5 n¨m víi c¸c sè liÖu cho tr­íc nh­ sau: N¨m thø 1 N¨m thø 2 N¨m thø 3 N¨m thø 4 N¨m thø 5 L·i suÊt huy ®éng b×nh qu©n cña hÖ thèng ng©n hµng 5% 4% 6% 7% 3% L·i suÊt cho vay b×nh qu©n cña hÖ thèng ng©n hµng 8% 7% 9% 10% 6% 5% + 4% + 6% + 7% + 3% = 5% Ta cã: R1 = 5 8% + 7% + 9% + 10% + 6% = 8% R2 = 5 R1 + R2 = 2 RDN = 2 5% + 8% = 6,5% Ngay tõ ®Çu cña môc nµy, chóng ta ®· ®­a ra gi¶ ®Þnh vÒ m« h×nh nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng khÐp kÝn, c¹nh tranh hoµn h¶o vµ Ýt chÞu ¶nh h­ëng cña ChÝnh phñ. Thùc ra sù ®iÒu tiÕt cña ChÝnh phñ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng chØ lµm thay ®æi thêi gian ®iÒu chØnh cña tõng giai ®o¹n nãng hay l¹nh cña chu kú kinh tÕ chø kh«ng thÓ lµm ph¼ng c¸c chu kú hoÆc gi÷ cho nÒn kinh tÕ lu«n ë mét tr¹ng th¸i c©n b»ng cè ®Þnh. Do ®ã vai trß ®iÒu tiÕt kinh tÕ vÜ m« cña ChÝnh phñ kh«ng ¶nh h­ëng nhiÒu ®Õn tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n dµi h¹n cña khèi doanh nghiÖp. Trong mét nÒn kinh tÕ kh«ng cã c¹nh tranh hoµn h¶o ë mét sè ngµnh th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n t¹i c¸c ngµnh ®ã th­êng lín h¬n tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n ë c¸c ngµnh kh¸c vµ nh­ vËy cã thÓ ¶nh h­ëng ®Õn tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n chung cña toµn bé c¸c doanh nghiÖp. Trong mét nÒn kinh tÕ më cöa th× c¸c nhµ ®Çu t­ cã thÓ lùa chän ®Þa ®iÓm thÝch hîp ë c¸c n­íc kh¸c nhau ®Ó thùc hiÖn dù ¸n kinh doanh sao cho cã hiÖu qu¶ cao nhÊt. Ngoµi ra, quan hÖ th­¬ng m¹i réng më còng lµm sai lÖch nh÷ng ph©n tÝch cña chóng ta vÒ chu kú kinh tÕ ®· tr×nh bµy ë trªn. Do ®ã trong mét nÒn kinh tÕ më th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp cßn phô thuéc vµo n¨ng lùc c¹nh tranh cña khèi doanh nghiÖp trong n­íc trªn thÞ tr­êng thÕ giíi. 1.8 Gi¸ c¶ vµ gi¸ trÞ hµng ho¸ Chóng ta h·y b¾t ®Çu b»ng c¸c kh¸i niÖm thËt ng¾n gän vµ râ rµng. 1. Theo nghÜa chung nhÊt, hµng ho¸ lµ bÊt kú s¶n phÈm nµo ®­îc giao dÞch mua b¸n trªn thÞ tr­êng. Hµng ho¸ ®­îc ph©n chia lµm Ýt nhÊt bèn lo¹i: hµng ho¸ vËt thÓ, hµng ho¸ dÞch vô, siªu hµng ho¸ vµ hµng ho¸ thø cÊp. 2. Hµng ho¸ vËt thÓ lµ mét s¶n phÈm vËt chÊt cã c«ng dông riªng vµ ®­îc giao dÞch mua b¸n trªn thÞ tr­êng, chóng cã nguån gèc tõ tù nhiªn th«ng qua lao ®éng cña con ng­êi mµ t¹o thµnh. VÝ dô: g¹o, than ®¸, n­íc sinh ho¹t, tivi, thuèc kh¸ng sinh, 3. Hµng ho¸ dÞch vô lµ mét s¶n phÈm tinh thÇn hoÆc quyÒn sö dông t¹m thêi mét s¶n phÈm cô thÓ, quyÒn ®­îc h­íng dÉn ch¨m sãc tõ mét ng­êi nµo ®ã, tÊt c¶ ®Òu giao dÞch mua b¸n trªn thÞ tr­êng. VÝ dô: xem ca nh¹c, du lÞch, thuª nhµ, thuª «t«, gia s­, 4. Siªu hµng ho¸ lµ c¸c tæ hîp hµng ho¸ - dÞch vô lín, ®a chøc n¨ng, ®­îc giao dÞch mua b¸n trªn thÞ tr­êng. VÝ dô: doanh nghiÖp, bÖnh viÖn, c¶ng biÓn, 5. Hµng ho¸ thø cÊp lµ c¸c c«ng cô tµi chÝnh, chøng tõ x¸c nhËn quyÒn së h÷u tµi s¶n b»ng tiÒn, hµng ho¸ th«ng th­êng hoÆc mét phÇn hµng ho¸ th«ng th­êng, ®­îc giao dÞch mua b¸n trªn thÞ tr­êng. VÝ dô: cæ phiÕu doanh nghiÖp, tr¸i phiÕu ChÝnh phñ, hîp ®ång kú h¹n, 6. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng, gi¸ trÞ cña hµng ho¸ thÓ hiÖn ë gi¸ trÞ kinh tÕ, tÝnh b»ng sè l­îng tiÒn vµ do c¸c nhµ s¶n xuÊt – ph©n phèi quyÕt ®Þnh. 7. Gi¸ c¶ cña hµng ho¸ lµ gi¸ trÞ trao ®æi th«ng qua giao dÞch mua b¸n, tÝnh b»ng sè l­îng tiÒn vµ do thÞ tr­êng quyÕt ®Þnh. Chñ ®Ò vÒ gi¸ c¶ vµ gi¸ trÞ hµng ho¸ th­êng nhËn ®­îc nhiÒu sù quan t©m v× nã võa mang tÝnh thiÕt thùc trong ®êi sèng võa cã ý nghÜa kinh tÕ ®Æc biÖt. Cã thÓ c¸c b¹n ®· t×m hiÓu c¸c quan niÖm kh¸c nhau liªn quan ®Õn néi dung nµy, nh­ng ë ®©y chóng ta ph©n tÝch theo mét ph­¬ng ph¸p kh¸c vµ rót ra c¸c kÕt qu¶ quan träng. Nh­ ®· nãi ë trªn r»ng hµng ho¸ ®­îc ph©n chia thµnh nhiÒu lo¹i kh¸c nhau, mçi lo¹i cã nh÷ng ®Æc tr­ng riªng nªn viÖc x¸c ®Þnh gi¸ trÞ cña hµng ho¸ còng kh«ng thÓ tu©n theo mét c«ng thøc chung ®­îc. Trong môc nµy chóng ta chØ ®Ò cËp ®Õn viÖc x¸c ®Þnh gi¸ trÞ cña c¸c lo¹i hµng ho¸ vËt thÓ vµ dÞch vô mang tÝnh phæ qu¸t. 1.8.1 Gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸ Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng cã rÊt nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt kinh doanh kh¸c nhau nh»m ®¸p øng nhu cÇu ®a d¹ng cña con ng­êi. Mçi ngµnh s¶n xuÊt kinh doanh l¹i cã nhiÒu doanh nghiÖp c¹nh tranh lÉn nhau ®Ó kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ trªn th­¬ng tr­êng. Mçi doanh nghiÖp cã c«ng nghÖ s¶n xuÊt ®Æc thï, tr×nh ®é qu¶n lý nhÊt ®Þnh vµ ph­¬ng ph¸p b¸n hµng riªng. Hµng ho¸ cña mét doanh nghiÖp cã nh÷ng ®iÓm chung vµ c¶ nh÷ng kh¸c biÖt víi c¸c doanh nghiÖp cïng ngµnh. Chóng ta b¾t ®Çu chñ ®Ò nµy b»ng viÖc x¸c ®Þnh gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸. Trong c¸c phÇn tr­íc, chóng ta ®· x¸c ®Þnh ®­îc chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh cña doanh nghiÖp (Psx-kd ) b»ng c¸ch céng dån ba lo¹i chi phÝ lµ chi phÝ nh©n lùc, chi phÝ vËt lùc vµ chi phÝ ph¸t sinh. §ã lµ tæng chi phÝ ®Ó s¶n xuÊt vµ ph©n phèi mét sè l­îng hµng ho¸ Q cña doanh nghiÖp. Nh­ vËy ta dÔ dµng tÝnh ®­îc chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh cho mét ®¬n vÞ hµng ho¸ b»ng c¸ch chia tæng chi phÝ cho s¶n l­îng hµng ho¸ Q. NÕu gäi pksx-kd lµ chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸ cña mét doanh nghiÖp ®iÓn h×nh K nµo ®ã, th× ta cã: k P − pksx-kd = sx kd Q k Trong ®ã: Pksx-kd lµ tæng chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp K trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh, Qk lµ sè l­îng hµng ho¸ s¶n xuÊt vµ tiªu thô trong kho¶ng thêi gian ®ã. Thùc tÕ cã rÊt nhiÒu doanh nghiÖp cïng s¶n xuÊt vµ kinh doanh mét chñng lo¹i hµng ho¸, mçi doanh nghiÖp ¸p dông c«ng nghÖ vµ bÝ quyÕt s¶n xuÊt riªng, ph­¬ng ph¸p tiÕp thÞ b¸n hµng kh¸c nhau, nªn chi phÝ s¶n xuÊt – kinh doanh trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸ sÏ kh¸c nhau. ë phÇn tr­íc, chóng ta biÕt r»ng tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n dµi h¹n cña c¸c doanh nghiÖp (RDN ) trong toµn bé nÒn kinh tÕ b»ng trung b×nh céng gi÷a l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra cña ng©n hµng. Nh­ng do cã sù c¹nh tranh gay g¾t gi÷a c¸c doanh nghiÖp trong cïng ngµnh s¶n xuÊt vµ gi÷a c¸c ngµnh víi nhau nªn tû suÊt lîi nhuËn cña tõng ngµnh s¶n xuÊt vµ tõng doanh nghiÖp rÊt kh¸c nhau; cã thÓ lín h¬n, b»ng hay nhá h¬n RDN. Gäi Vk lµ møc gi¸ hµng ho¸ cÇn thiÕt ®Ó doanh nghiÖp K, mµ chóng ta ®ang xem xÐt, ®¹t tû suÊt lîi nhuËn ®óng b»ng tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp RDN. ë ®©y Vk chØ lµ møc gi¸ gi¶ ®Þnh th«i, kh«ng nhÊt thiÕt nã ph¶i b»ng víi gi¸ c¶ thùc tÕ cña hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng. Ta cã c¸c c«ng thøc sau: Lîi nhuËn gi¶ ®Þnh cña doanh nghiÖp Mk = Vk x Qk - pksx-kd x Qk = ( Vk - pksx-kd)Qk k M x 100% = (V − p − )Q x k Tû suÊt lîi nhuËn gi¶ ®Þnh cña doanh nghiÖp Rk = I k 100% = RDN k I k sx kd k Trong ®ã, Ik lµ vèn chñ së h÷u cña doanh nghiÖp, Qk lµ s¶n l­îng hµng ho¸ tiªu thô trong mét n¨m, pksx-kd lµ chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸. I R Tõ c«ng thøc trªn ta cã: ( Vk - pksx-kd) Qk = Ik x RDN → Vk - pksx-kd = k DN Q k → Vk = pksx-kd + I R k DN Q k §¹i l­îng Vk ph¶n ¸nh ®­îc c¸c chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh mang tÝnh ®Æc thï riªng t¹i mçi doanh nghiÖp ®ång thêi hµm chøa mét møc lîi nhuËn võa ®ñ ®Ó doanh nghiÖp ®¹t tû suÊt lîi nhuËn b»ng víi tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n RDN . Vk ®­îc gäi lµ gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸ do doanh nghiÖp K s¶n xuÊt. Trong thùc tÕ nÕu gi¸ b¸n s¶n phÈm cña doanh nghiÖp K mµ lín h¬n gi¸ trÞ hµng ho¸ riªng Vk th× tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp lín h¬n tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n RDN . NÕu gi¸ b¸n s¶n phÈm b»ng hoÆc thÊp h¬n Vk th× tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp K ®óng b»ng hoÆc thÊp h¬n RDN . Gi¸ trÞ hµng ho¸ trong l­u th«ng Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng cã sù ph©n c«ng lao ®éng ë møc ®é cao. C¸c nhµ s¶n xuÊt tËp trung vµo viÖc n©ng cao n¨ng suÊt, chÊt l­îng s¶n phÈm vµ tiÕp thÞ qu¶ng b¸ hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng. Th«ng th­êng hä chØ t×m c¸c ®Çu mèi ph©n phèi lín ®Ó giao hµng mµ kh«ng thùc hiÖn trän vÑn qu¸ tr×nh ph©n phèi hµng ho¸. HÖ thèng ph©n phèi chuyªn nghiÖp lµm nhiÖm vô chuyÓn t¶i hµng hãa tõ c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt ®Õn c¸c kh¸ch hµng sö dông cuèi cïng ë kh¾p mäi n¬i. HÖ thèng ph©n phèi hµng ho¸ cã thÓ gåm nhiÒu kh©u trung gian, chÝnh v× vËy mµ gi¸ c¶ b¸n lÎ hµng ho¸ cã thÓ cao h¬n rÊt nhiÒu so víi gi¸ xuÊt x­ëng cña nhµ s¶n xuÊt. C¸c nhµ ph©n phèi hµng ho¸ lµ c¸c doanh nghiÖp ®Æc thï cã c¸c yÕu tè ®Çu vµo vµ ®Çu ra gièng hÖt nhau, nÕu kh¸c chØ lµ sù kh¸c nhau vÒ thêi gian vµ ®Þa ®iÓm giao hµng. C¸c ®Çu mèi ph©n phèi hµng ho¸ kh«ng lµm thay ®æi h×nh d¹ng, cÊu t¹o hay chÊt l­îng s¶n phÈm nh­ng hä ph¶i bá vèn kinh doanh, chi phÝ vËn chuyÓn, chi phÝ kho b·i ®Ó tËp kÕt hµng ho¸, chi phÝ nghiªn cøu thÞ tr­êng vµ nh©n c«ng cho viÖc b¸n hµng. Nhê ®ã mµ hµng ho¸, dï chØ ®­îc s¶n xuÊt t¹i mét n¬i cè ®Þnh, ®· ®­îc bµy b¸n vµ hiÖn diÖn ë kh¾p n¬i trªn thÕ giíi. C¸c nhµ ph©n phèi hµng ho¸ còng lµ c¸c ®¬n vÞ kinh doanh, ho¹t ®éng ph©n phèi mang tÝnh tù do nªn nguån vèn nhµn rçi trong x· héi cã thÓ ®­îc ®­a vµo s¶n xuÊt hoÆc ®Çu t më réng hÖ thèng ph©n phèi. Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn æn ®Þnh cña thÞ tr­êng th× tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña ngµnh ph©n phèi còng t­¬ng ®­¬ng c¸c ngµnh s¶n xuÊt kinh doanh kh¸c. Chóng ta xÐt mét doanh nghiÖp ph©n phèi A nµo ®ã, nhµ ph©n phèi nµy nhËp nhiÒu lo¹i hµng ho¸ kh¸c nhau vµ b¸n l¹i trªn thÞ tr­êng. Gi¶ sö trong sè c¸c hµng ho¸ nhµ ph©n phèi A nhËp vµo cã chñng lo¹i hµng ho¸ B do doanh nghiÖp K s¶n xuÊt. Gi¸ nhËp hµng ho¸ B lµ Pk. §Ó ph©n phèi mét hµng ho¸ B, doanh nhiÖp A ph¶i tèn mét kho¶n chi phÝ pka. Gäi mka lµ lîi nhuËn cÇn thiÕt cña doanh nghiÖp A thu trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸ B ®Ó tû suÊt lîi nhuËn cña doanh nghiÖp A ®óng b»ng RDN . Gäi Vka lµ gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸ B t¹i ®Çu ra cña doanh nghiÖp A. Ta cã: Vka = Pk + pka + mka Gi¶ sö tÝnh trong dµi h¹n, gi¸ b¸n hµng ho¸ B b×nh qu©n cña doanh nghiÖp K cho nhµ ph©n phèi A ®óng b»ng gi¸ trÞ riªng Vk do doanh nghiÖp K x¸c ®Þnh, tøc lµ Pk = Vk . Nh­ vËy th× : Vka = Vk + pka + mka . Tõ c«ng thøc trªn chóng ta nhËn thÊy r»ng, th«ng qua kh©u ph©n phèi trung gian gÝa trÞ riªng cña hµng ho¸ ®· t¨ng lªn. Cµng nhiÒu kh©u trung gian th× gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸ cµng bÞ ®Èy lªn cao h¬n. Trong thùc tÕ th× ngµnh ph©n phèi còng diÔn ra sù c¹nh tranh khèc liÖt ®Ó tån t¹i vµ chiÕm lÜnh thÞ phÇn nªn c¸c kh©u trung gian cña hÖ thèng ph©n phèi sÏ gi¶m bít dÇn theo thêi gian vµ cuèi cïng h×nh thµnh mét hÖ thèng ph©n phèi tèi gi¶n. 1.8.2 Gi¸ trÞ b×nh qu©n cña mét chñng lo¹i hµng ho¸ Trong thÞ tr­êng c¹nh tranh, nhiÒu nhµ s¶n xuÊt cïng ®­a ra thÞ tr­êng mét lo¹i hµng ho¸ t­¬ng ®èi gièng nhau vÒ kÝch cì, h×nh d¸ng, c«ng dông,, chóng ta gäi ®ã lµ mét chñng lo¹i hµng ho¸. Mét mÆt hµng ®­îc chia ra thµnh nhiÒu nhãm hµng, mçi nhãm hµng l¹i gåm nhiÒu chñng lo¹i hµng ho¸. Ch¼ng h¹n nh­ mÆt hµng g¹o cã hai nhãm lµ g¹o tÎ vµ g¹o nÕp, mçi nhãm g¹o tÎ hay g¹o nÕp ®Òu cã kh«ng d­íi m­êi chñng lo¹i g¹o kh¸c nhau. MÆt hµng tivi gåm nhiÒu nhãm hµng nh­ tivi sö dông ®Ìn h×nh, tivi LCD, tivi Plasma,mçi nhãm hµng tivi còng bao gåm nhiÒu chñng lo¹i nh­ tivi 14”, 21”, 25”,MÆt hµng thuèc t©n d­îc cã thÓ gåm hµng tr¨m nhãm hµng, thuèc bæ vitamin lµ mét nhãm hµng, vitamin C lµ mét chñng lo¹i hµng ho¸ thuéc nhãm thuèc bæ vitamin, cã hµng chôc lo¹i vitamin C kh¸c nhau do nhiÒu nhµ s¶n xuÊt cung cÊp. Chóng ta xÐt mét chñng lo¹i hµng ho¸ B nµo ®ã. Cã N doanh nghiÖp trong cïng ngµnh s¶n xuÊt chñng lo¹i hµng ho¸ B, mçi doanh nghiÖp víi c«ng nghÖ ®Æc tr­ng nªn chi phÝ s¶n xuÊt kh¸c nhau. Gäi Vk lµ gi¸ trÞ riªng cña hµng ho¸ do doanh nghiÖp thø k s¶n xuÊt ( k = 1.N). Gäi Qk lµ sè l­îng hµng ho¸ do doanh nghiÖp thø k tiªu thô trong mét n¨m. Gäi Vo lµ gi¸ trÞ b×nh qu©n cña chñng lo¹i hµng ho¸ B. Ta cã: ∑ V Q Vo = ∑ k k Q k Gi¶ sö N doanh nghiÖp b¸n hµng ho¸ B trªn thÞ tr­êng víi c¸c møc gi¸ kh¸c nhau tuú thuéc vµo ®Æc tÝnh riªng trªn s¶n phÈm do mçi doanh nghiÖp t¹o ra, nh­ng møc gi¸ b×nh qu©n ®óng b»ng Vo. Chóng ta thö tÝnh tû suÊt lîi nhuËn toµn ngµnh gåm N doanh nghiÖp xem kÕt qu¶ cã ®iÒu g× ®Æc biÖt. R = ∑∑kk M , Trong ®ã R lµ tû suÊt lîi nhuËn toµn ngµnh; Mk , Ik lÇn l­ît lµ lîi I nhuËn vµ vèn ®Çu t­ cña doanh nghiÖp thø k. Mk = Pk x Qk - pksx-kd x Qk = (Pk - pksx-kd ) Qk trong ®ã, Pk lµ gi¸ b¸n s¶n phÈm cña doanh nghiÖp thø k, pksx-kd lµ chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh trªn mét s¶n phÈm hµng ho¸ cña doanh nghiÖp thø k. → ∑Mk = ∑(Pk - pksx-kd )Qk = ∑ PkQk - ∑ pksx-kd Qk V× gi¶ ®Þnh Vo lµ møc gi¸ b¸n hµng b×nh qu©n cña N doanh nghiÖp nªn: ∑ PkQk = Vo x∑ Qk Vo còng lµ gi¸ trÞ b×nh qu©n cña chñng lo¹i hµng ho¸ B nªn : Vo x∑ Qk = ∑ VkQk → ∑ Mk = ∑ PkQk - ∑ pksx-kd Qk = ∑ VkQk - ∑ pksx-kd Qk = ∑ (Vk - pksx-kd )Qk Ta nhËn thÊy (Vk - pksx-kd )Qk lµ møc lîi nhuËn cña doanh nghiÖp thø k khi Pk = Vk ®ã còng lµ møc lîi nhuËn võa ®ñ ®Ó doanh nghiÖp thø k cã tû suÊt lîi nhuËn b»ng RDN . NÕu ®Æt (Vk - pksx-kd )Qk = Mko ta cã: M = ∑∑k0 R = ∑∑kk M , v× k 0 M ®Òu b»ng nhau víi mäi k tõ 1.N vµ b»ng k I I I k RDN nªn : R = ∑∑k0 M = RDN k I Nh­ vËy cuèi cïng ta thÊy r»ng, nÕu nh­ gi¸ c¶ b¸n hµng b×nh qu©n cña c¸c doanh nghiÖp ®óng b»ng gi¸ trÞ hµng ho¸ b×nh qu©n Vo th× tû suÊt lîi nhuËn toµn ngµnh b»ng víi RDN . 1.8.3 Gi¶ c¶ b×nh qu©n cña mét chñng lo¹i hµng ho¸ Chóng ta vÉn tiÕp tôc víi chñng lo¹i hµng ho¸ B ®· xÐt ë trªn. Gäi Po lµ gi¸ c¶ b×nh qu©n cña chñng lo¹i hµng ho¸ B, gäi Pk vµ Qk lÇn l­ît lµ gi¸ b¸n s¶n phÈm vµ sè l­îng hµng b¸n cña doanh nghiÖp thø k, víi k = 1N. Ta cã: Po = ∑∑k P Q k k Q NÕu Po = Vo , tøc lµ gi¸ c¶ hµng ho¸ b×nh qu©n ®óng b»ng gi¸ trÞ hµng ho¸ b×nh qu©n, th× tû suÊt lîi nhuËn cña toµn ngµnh s¶n xuÊt chñng lo¹i hµng ho¸ B ®óng b»ng RDN . Khi Êy hiÖu qu¶ ®Çu t­ vµo ngµnh s¶n xuÊt hµng ho¸ B ®óng b»ng møc trung b×nh cña nÒn kinh tÕ. Trong sè N doanh nghiÖp s¶n xuÊt hµng ho¸ B th× doanh nghiÖp nµo cã tû suÊt lîi nhuËn cao sÏ tiÕp tôc më réng ®Çu t­ ®Ó t¨ng lîi nhuËn vµ thÞ phÇn cßn c¸c doanh nghiÖp cã tû suÊt lîi nhuËn thÊp sÏ thu hÑp s¶n xuÊt ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶. Còng cã thÓ mét sè doanh nghiÖp lµm ¨n kÐm sÏ bá ngµnh nµy ®Ó chuyÓn sang ngµnh s¶n xuÊt kh¸c vµ mét sè doanh nghiÖp ë ngµnh kh¸c l¹i chuyÓn sang ®Çu t­ s¶n xuÊt hµng ho¸ B. Nãi chung lµ trong tr­êng hîp nµy, ngµnh s¶n xuÊt hµng ho¸ B ë vµo tr¹ng th¸i c©n b»ng, dßng vèn ®Çu t­ vµ s¶n l­îng hµng ho¸ cung øng ra thÞ tr­êng lu«n æn ®Þnh, cung cÇu c©n b»ng vµ møc gi¸ Ýt thay ®æi. Chóng ta gäi ®©y lµ tr¹ng th¸i c©n b»ng cña mét ngµnh s¶n xuÊt. §Æt: Po = coVo trong ®ã, co lµ hÖ sè ph¶n ¸nh cung cÇu trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ B. Khi co = 1 th× Po = Vo , lóc Êy thÞ tr­êng hµng ho¸ B c©n b»ng, ta cã lùc cung b»ng lùc cÇu. Khi co > 1 th× Po > Vo , tøc lµ gi¸ c¶ hµng ho¸ b×nh qu©n toµn ngµnh lín h¬n gi¸ trÞ hµng ho¸ b×nh qu©n toµn ngµnh, tû suÊt lîi nhuËn toµn ngµnh lín h¬n tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña nÒn kinh tÕ. Lóc nµy ®èi víi thÞ tr­êng hµng ho¸ B th× lùc cung nhá h¬n lùc cÇu. Khi co < 1 th× Po < Vo , cã nghÜa lµ gi¸ c¶ hµng ho¸ b×nh qu©n toµn ngµnh nhá h¬n gi¸ trÞ hµng ho¸ b×nh qu©n toµn ngµnh, tû suÊt lîi nhuËn toµn ngµnh nhá h¬n tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña nÒn kinh tÕ. Khi Êy trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ B lùc cung lín h¬n lùc cÇu. 1.8.4 Gi¶ c¶ riªng cña hµng ho¸ Mçi doanh nghiÖp cã c«ng nghÖ s¶n xuÊt kh¸c nhau nªn c¸c hµng ho¸ trong cïng chñng lo¹i vÉn cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng, mÆc dï vÒ c¬ b¶n lµ gièng nhau. VÝ dô nh­ xÐt mét chñng lo¹i hµng ho¸ cô thÓ lµ tivi LCD 32”. Cã rÊt nhiÒu h·ng cïng s¶n xuÊt chñng lo¹i hµng ho¸ nµy nh­: Samsung, LG, Sony, Panasonic, Sanyo, Toshiba, .Nh×n bÒ ngoµi th× s¶n phÈm cña c¸c h·ng rÊt gièng nhau nh­ng xem xÐt kü th× cã nh÷ng kh¸c nhau vÒ ®é s¾c nÐt, phÇn mÒm ®iÒu khiÓn, ®é bÒn, chÕ ®é b¶o hµnh,Vµ tÊt nhiªn lµ møc gi¸ chªnh nhau ®¸ng kÓ. Nh÷ng nÐt riªng ®éc ®¸o trªn s¶n phÈm cã thÓ t¹o ra hiÖu øng tiªu dïng ®Æc biÖt, khiÕn cho gi¸ c¶ t¨ng cao h¬n so víi hµng ho¸ cïng chñng lo¹i. Cho dï s¶n xuÊt s¶n phÈm cïng chñng lo¹i nh­ng mçi h·ng ®Òu cè g¾ng t¹o ra Ên t­îng riªng trong lßng kh¸ch hµng. §iÒu ®ã ®Õn tõ chÊt l­îng s¶n phÈm, ph­¬ng ph¸p tiÕp thÞ hay c¸ch thøc ch¨m sãc kh¸ch hµng. Gäi Pk lµ gi¸ c¶ hµng ho¸ B do doanh nghiÖp k trong ngµnh s¶n xuÊt. §Æt Pk = ckPo trong ®ã: Po lµ gi¸ c¶ b×nh qu©n cña hµng ho¸ B trong toµn ngµnh, ck lµ hÖ sè ph¶n ¸nh cung cÇu riªng cña doanh nghiÖp thø k trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ B. NÕu ck = 1 th× Pk = Po , khi Êy gi¸ c¶ hµng ho¸ B do doanh nghiÖp k s¶n xuÊt ®óng b»ng gi¸ c¶ b×nh qu©n cña toµn ngµnh. NÕu ck > 1 th× Pk > Po , khi Êy gi¸ c¶ hµng ho¸ B do doanh nghiÖp k s¶n xuÊt lín h¬n gi¸ c¶ b×nh qu©n cña toµn ngµnh. NÕu ck < 1 th× Pk < Po , khi Êy gi¸ c¶ hµng ho¸ B do doanh nghiÖp k s¶n xuÊt nhá h¬n gi¸ c¶ b×nh qu©n cña toµn ngµnh. Tõ Pk = ckPo vµ Po = coVo → Pk = ckcoVo trong ®ã: Vo lµ gi¸ trÞ b×nh qu©n cña chñng lo¹i hµng ho¸ B, co lµ hÖ sè ph¶n ¸nh cung cÇu trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ B. I R Qua c¸c phÇn tr­íc ta cã : Vk = pksx-kd + k DN Q k Khi Pk = Vk , tøc lµ gi¸ c¶ hµng ho¸ b»ng víi gi¸ trÞ cña nã th× doanh nghiÖp ®¹t tû suÊt lîi nhuËn ®óng b»ng RDN. Tõ Vk = pksx-kd + I R → Vk - pksx-kd = k DN I R k DN Q k Q k §Æt mo = Vk - pksx-kd = I R, mo lµ lîi nhuËn trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸ khi doanh k DN Q k nghiÖp cã tû suÊt lîi nhuËn b»ng RDN. §Æt m = Pk - pksx-kd , ®©y lµ lîi nhuËn thùc tÕ trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸. §Æt ∆m = m - mo = (Pk - pksx-kd) - (Vk - pksx-kd ) = Pk - Vk = ckcoVo - Vk = ckcoVo - pksx I R kd - k DN Q k ∆m ®­îc gäi lµ lîi nhuËn c¹nh tranh trªn mét ®¬n vÞ hµng ho¸ (gäi t¾t lµ lîi nhuËn c¹nh tranh cña doanh nghiÖp). NÕu ∆m > 0 chøng tá doanh nghiÖp cã n¨ng lùc c¹nh tranh tèt khi ®ã doanh nghiÖp ®¹t siªu lîi nhuËn. §¹i l­îng ∆m < 0 c¶nh b¸o vÒ søc c¹nh tranh kÐm cña doanh nghiÖp so víi c¸c ®èi thñ kh¸c trªn thÞ tr­êng. ∆m = 0 cho thÊy doanh nghiÖp cã n¨ng lùc c¹nh tranh trung b×nh trong toµn ngµnh. Tõ c«ng thøc ∆m = ckcoVo - pksx-kd - I R , chóng ta nhËn thÊy r»ng IkRDN ®· biÕt k DN Q k tr­íc vµ kh«ng ®æi, co vµ Vo lµ c¸c ®¹i l­îng ®Æc tr­ng cho toµn ngµnh s¶n xuÊt vµ nÕu cã biÕn ®éng th× g©y ¶nh h­ëng chung toµn ngµnh. V× vËy ®èi víi mçi doanh nghiÖp, muèn t¨ng lîi nhuËn nãi chung vµ gi¸ trÞ ∆m nãi riªng th× ph¶i t×m c¸ch t¨ng s¶n l­îng tiªu thô Qk, gi¶m chi phÝ s¶n xuÊt pksx-kd vµ t¨ng hÖ sè cung cÇu riªng ck . 1.9 Cung, cÇu vµ sù biÕn ®éng gi¸ c¶ Theo nguyªn t¾c chung, khi nãi vÒ cung, cÇu mét lo¹i hµng ho¸ nµo ®ã lµ chóng ta muèn nãi vÒ kh¶ n¨ng cung øng thùc tÕ cña doanh nghiÖp vµ nhu cÇu cã kh¶ n¨ng thanh to¸n cña bªn mua, nh»m lo¹i trõ hiÖn t­îng cung ¶o hay cÇu ¶o. Cung, cÇu kh«ng ph¶i lµ c¸c con sè cô thÓ mµ lµ c¸c hµm m« t¶ xu h­íng øng xö cña bªn b¸n vµ bªn mua trªn thÞ tr­êng. Nh­ng l­îng cung vµ l­îng cÇu th× ®Ých thÞ lµ c¸c con sè râ rµng. L­îng cung lµ sè l­îng hµng ho¸ mµ bªn cung øng muèn b¸n t¹i møc gi¸ cô thÓ vµ trong kho¶ng thêi gian x¸c ®Þnh. L­îng cÇu lµ sè l­îng hµng ho¸ mµ bªn mua muèn mua t¹i møc gi¸ cô thÓ vµ trong kho¶ng thêi gian x¸c ®Þnh. Víi mét møc gi¸ vµ kho¶ng thêi gian cho tr­íc th× c¸c nhµ s¶n xuÊt sÏ ®­a ra thÞ tr­êng mét l­îng cung hµng ho¸ cô thÓ phï hîp víi n¨ng lùc vµ hiÖu qu¶ s¶n xuÊt. T­¬ng tù nh­ vËy, víi møc gi¸ vµ kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh th× bªn mua sÏ c©n nh¾c vµ lùa chän sè l­îng hµng ho¸ hîp lý cÇn mua. Kho¶ng thêi gian ®Ó kh¶o s¸t l­îng cung hay l­îng cÇu lµ tuú thuéc vµo mong muèn cña ng­êi nghiªn cøu vµ ®Æc tÝnh cña hµng ho¸. §èi víi c¸c mÆt hµng nh­ l­¬ng thùc, thùc phÈm th× thêi gian kh¶o s¸t cã thÓ lµ hµng ngµy hoÆc theo thêi gian dµi, ng¾n tuú ý. Víi ®a sè c¸c mÆt hµng th«ng dông, chóng ta cã thÓ kh¶o s¸t theo tuÇn, theo th¸ng, theo quý hay theo n¨m. Víi thÞ tr­êng «t« hay bÊt ®éng s¶n th× thêi gian kh¶o s¸t tèi thiÓu lµ mét th¸ng, thËm chÝ ph¶i tÝnh b»ng n¨m th× c¸c sè liÖu thu ®­îc míi cã ý nghÜa. Cung lµ hµm tæng qu¸t dïng ®Ó chØ mét tËp hîp l­îng cung khi møc gi¸ hµng ho¸ thay ®æi cßn thêi gian kh¶o s¸t gi÷ nguyªn. CÇu lµ hµm tæng qu¸t dïng ®Ó chØ mét tËp hîp l­îng cÇu khi møc gi¸ hµng ho¸ thay ®æi cßn thêi gian kh¶o s¸t gi÷ nguyªn. Thêi gian gi÷ nguyªn ®ãng vai trß rÊt quan träng cho viÖc kh¶o s¸t l­îng cung vµ l­îng cÇu khi møc gi¸ thay ®æi. V× khi thêi gian thay ®æi th× c¸c biÕn ®éng vÒ dßng vèn ®Çu t­, c«ng nghÖ s¶n xuÊt sÏ lµm ¶nh h­ëng ®Õn bªn cung cßn sù thay ®æi vÒ thÞ hiÕu vµ thu nhËp lµm ¶nh h­ëng ®Õn søc cÇu. 1.9.1 §­êng cung vµ ®­êng cÇu C¸ch ®¬n gi¶n nhÊt ®Ó hiÓu vÒ cung vµ cÇu lµ biÓu diÔn chóng b»ng c¸c ®å thÞ. Kh«ng thÓ hy väng cã ®­îc c¸c ®å thÞ mét c¸ch chÝnh x¸c v× chóng ta kh«ng cã c¸c sè liÖu ®Çy ®ñ vµ cô thÓ mµ chØ lµ c¸c con sè dù tÝnh vÒ l­îng cung hay l­îng cÇu. §­êng cung vµ ®­êng cÇu sÏ lµ c¸c ®­êng m« pháng mang tÝnh ph¸c ho¹. Nh­ng ®iÒu quan träng lµ chóng vÉn nãi lªn b¶n chÊt cña bªn b¸n vµ bªn mua trªn thÞ tr­êng. Q S Q2 Q1 S O P1 P2 P H×nh 1.7: §­êng cung SS Víi møc gi¸ thÊp th× rÊt Ýt doanh nghiÖp muèn cung øng s¶n phÈm nªn l­îng cung nhá, t¹i møc gi¸ P1 kh¸ thÊp ta cã l­îng cung Q1 nhá. Khi møc gi¸ t¨ng dÇn th× l­îng cung còng t¨ng theo, t¹i møc gi¸ P2 > P1 ta cã l­îng cung t­¬ng øng lµ Q2 > Q1. §­êng cung SS trªn h×nh 1.7 m« t¶ sù thay ®æi cña l­îng cung khi møc gi¸ thay ®æi. Q D Q1 Q2 D O P1 P2 P H×nh 1.8: §­êng cÇu DD Ng­îc l¹i víi bªn cung, víi møc gi¸ hµng ho¸ cµng rÎ th× ng­êi mua cµng ®«ng vµ l­îng cÇu cµng lín, t¹i møc gi¸ P1 t­¬ng ®èi thÊp ta cã l­îng cÇu Q1 kh¸ cao. Khi møc gi¸ t¨ng dÇn th× ng­êi mua gi¶m ®i vµ l­îng cung còng gi¶m xuèng, t¹i møc gi¸ P2 > P1 ta cã l­îng cÇu Q2 < Q1. §­êng cÇu DD trªn h×nh 1.8 m« t¶ sù thay ®æi cña l­îng cÇu hµng ho¸ khi møc gi¸ biÕn ®éng. 1.9.2 Tr¹ng th¸i c©n b»ng ng¾n h¹n B©y giê chóng ta l¹i nhí ®Õn chñng lo¹i hµng ho¸ B ®· ®Ò cËp tõ c¸c phÇn tr­íc vµ tiÕp tôc ph©n tÝch quan hÖ cung, cÇu trªn thÞ tr­êng b»ng ®å thÞ. Tr­íc hÕt h·y m« pháng ®­êng cung vµ ®­êng cÇu vÒ hµng ho¸ B trong thêi gian 1 th¸ng tíi. Chóng ta ®· cã ®­îc c¸c d÷ liÖu liªn quan ®Õn t×nh h×nh cung, cÇu hµng ho¸ B trong 1 th¸ng võa qua. Møc gi¸ c¶ b×nh qu©n vµ s¶n l­îng tiªu thô cña chñng lo¹i hµng ho¸ B trong th¸ng qua lÇn l­ît lµ Po vµ Qo. Gi¶ sö, hiÖn t¹i chóng ta nhËn thÊy kh«ng cã lý do g× lµm thay ®æi thÞ tr­êng hµng ho¸ B so víi th¸ng tr­íc. Nh­ vËy ®­êng cung vµ ®­êng cÇu vÒ hµng ho¸ B m« pháng cho th¸ng tíi vÉn gi÷ nguyªn so víi th¸ng tr­íc. Hai ®­êng cung, cÇu (SS vµ DD) cña hµng ho¸ B cïng biÓu diÔn trªn mét hÖ to¹ ®é sÏ giao nhau t¹i ®iÓm G(Po,Qo) nh­ trªn h×nh vÏ 1.9. Q D S Q0 G S D O P0 P H×nh 1.9: ThÞ tr­êng c©n b»ng ng¾n h¹n T¹i ®iÓm G th× l­îng cung ®óng b»ng l­îng cÇu, ngoµi ra kh«ng cã ®iÓm nµo tho¶ m·n ®iÒu kiÖn nh­ v©y. Víi c¸c møc gi¸ lín h¬n Po th× l­îng cung lín h¬n l­îng cÇu vµ ë c¸c møc gi¸ nhá h¬n Po th× l­îng cÇu l¹i v­ît tréi l­îng cung. Po lµ møc gi¸ c©n b»ng ng¾n h¹n cña thÞ tr­êng hµng ho¸ B. 1.9.3 Sù dÞch chuyÓn cña ®­êng cung Gi¶ sö chñng lo¹i hµng ho¸ B lµ mét lo¹i g¹o tÎ th«ng th­êng. Trong mÊy th¸ng võa qua thÞ tr­êng g¹o trªn thÕ giíi vµ ViÖt Nam t­¬ng ®èi æn ®Þnh, ®­êng cung vµ ®­êng cÇu vÒ g¹o t¹i thÞ tr­êng ViÖt Nam víi thêi h¹n 1 th¸ng lu«n æn ®Þnh. Gi¸ trung b×nh hµng th¸ng lµ Po(VND/kg) vµ s¶n l­îng tiªu thô trong th¸ng lµ Qo(kg). T¹i thêi ®iÓm nµy chóng ta còng kh¶o s¸t ®­êng cung vµ ®­êng cÇu vÒ g¹o trong 30 ngµy tiÕp theo vµ nhËn thÊy chóng kh«ng cã g× thay ®æi so víi c¸c th¸ng tr­íc. Q D S S1 Q0 G Q1 G1 S S1 D O P0 P1 P 1.10: §­êng cung di chuyÓn Nh­ng sau ®ã mét tuÇn th× bÊt ngê xuÊt hiÖn mét c¬n b·o m¹nh t¹i PhÝa Nam BiÓn §«ng. C¬n b·o nµy ¶nh h­ëng tíi c¸c tØnh PhÝa Nam ViÖt Nam vµ Th¸i Lan lµm cho nhiÒu vïng lóa träng ®iÓm mÊt mïa thu ho¹ch. Tin tøc vÒ c¬n b·o ®­îc lan truyÒn ®i, ngay lËp tøc ¶nh h­ëng ®Õn thÞ tr­êng lóa g¹o. C¸c nhµ cung cÊp g¹o hiÓu r»ng ®iÒu g× sÏ diÔn ra trong thêi gian tíi vµ b¾t ®Çu h¹n chÕ b¸n g¹o ra thÞ tr­êng. KÓ tõ thêi ®iÓm nµy, ®­êng cung ng¾n h¹n (1 th¸ng) ®èi víi g¹o ®· thay ®æi. T¹i mçi møc gi¸, l­îng cung sÏ gi¶m ®i vµ ®­êng cung SS dÞch chuyÓn sang bªn ph¶i ®å thÞ tíi vÞ trÝ S1S1 nh trªn h×nh 1.10. VÒ c¬ b¶n th× ®­êng cÇu vÒ g¹o trong th¸ng tíi vÉn æn ®Þnh, tøc lµ ®­êng DD gi÷ nguyªn. Hai ®­êng cung - cÇu trong th¸ng tíi giao nhau t¹i ®iÓm G1 t­¬ng øng víi møc gi¸ míi lµ P1 vµ s¶n l­îng tiªu thô Q1. T¹i ®iÓm c©n b»ng míi cña thÞ tr­êng g¹o møc gi¸ ®· t¨ng lªn cßn l­îng hµng tiªu thô th× gi¶m xuèng. Gi¶ sö c¬n b·o kh«ng xuÊt hiÖn mµ thay vµo ®ã lµ th«ng tin vÒ t×nh h×nh mïa mµng béi thu t¹i khu vùc §«ng Nam ¸ th× ®­êng cung ng¾n h¹n SS, thay v× dÞch chuyÓn sang ph¶i, sÏ dÞch chuyÓn sang tr¸i cña ®å thÞ vµ thiÕt lËp ®iÓm c©n b»ng míi víi ®­êng cÇu t¹i ®iÓm G2 t­¬ng øng víi møc gi¸ P2 < Po vµ s¶n l­îng Q2 > Qo. Ngoµi c¸c nguyªn nh©n thêi tiÕt ¶nh h­ëng ®Õn mïa mµng thu ho¹ch lµm dÞch chuyÓn ®­êng cung cßn cã nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c còng g©y t¸c ®éng t­¬ng tù. Ch¼ng h¹n nh­ ¸p dông gièng lóa míi lµm t¨ng n¨ng suÊt c©y trång dÉn ®Õn t¨ng nguån cung hoÆc viÖc sö dông c«ng nghÖ trång trät tiÕn bé h¬n lµm gi¶m chi phÝ ®Çu vµo vµ lµm t¨ng nguån cung. Nh­ng lµn sãng c«ng nghiÖp ho¸ trµn vÒ n«ng th«n sÏ dÉn ®Õn thu hÑp ®Êt n«ng nghiÖp vµ lµm gi¶m kh¶ n¨ng cung øng lóa g¹o. 1.9.4 Sù dÞch chuyÓn cña ®­êng cÇu Chóng ta vÉn tiÕp tôc vÒ thÞ tr­êng g¹o. Trong c¸c th¸ng tr­íc, gi¶ thiÕt thÞ tr­êng g¹o c©n b»ng t¹i ®iÓm G(Po,Qo), vµ hiÖn t¹i thÞ tr­êng vÉn æn ®Þnh vµ hai ®­êng cung, cÇu cho th¸ng tiÕp theo ®­îc gi÷ nguyªn. Q D D1 S Q1 G1 Q0 G S D D1 O P0 P1 P H×nh 1.11: §­êng cÇu di chuyÓn Chóng ta gi¶ ®Þnh cã sù kiÖn míi diÔn ra trong tuÇn lµ viÖc tæ chøc c¸c n­íc xuÊt khÈu dÇu OPEC bÊt ngê c¾t gi¶m m¹nh s¶n l­îng khai th¸c lµm gi¸ dÇu th« t¨ng lªn. Khi gi¸ dÇu th« t¨ng th× t¹i mét sè n­íc ph¸t triÓn sö dông ngò cèc lµm nguyªn liÖu tinh chÕ dÇu sinh häc nh»m thay thÕ x¨ng dÇu th«ng th­êng. Gi¸ dÇu t¨ng cao sÏ cã nhiÒu ng« h¬n ®­îc ®­a vµo c¸c nhµ m¸y ®iÒu chÕ x¨ng sinh häc. Gi¸ ng« trªn thÞ tr­êng t¨ng dÇn vµ trë nªn ®¾t ®á so víi c¸c lo¹i ngò cèc kh¸c, nhiÒu ng­êi cã ý ®Þnh chuyÓn tõ dïng ng« sang dïng c¸c lo¹i ngò cèc thay thÕ nh­ g¹o hay lóa m× lµm nhu cÇu vÒ g¹o t¨ng lªn. V× vËy giê ®©y, víi mçi møc gi¸ cho tr­íc, l­îng cÇu vÒ g¹o t­¬ng øng sÏ t¨ng lªn. §­êng cÇu DD trong th¸ng tiÕp theo sÏ dÞch chuyÓn sang ph¶i ®Õn vÞ trÝ D1D1 nh­ trªn h×nh vÏ 1.11. Sù t¨ng gi¸ bÊt th­êng cña ng« chØ ¶nh h­ëng ®Õn nhu cÇu vÒ g¹o chø kh«ng ¶nh h­ëng ®Õn nguån cung vÒ g¹o nªn ®­êng cung SS cho th¸ng tíi ®­îc gi÷ nguyªn. Hai ®­êng cung – cÇu cho th¸ng tiÕp theo giao nhau t¹i ®iÓm G1 t­¬ng øng víi møc gi¸ P1>Po vµ Q1>Qo. T¹i ®iÓm c©n b»ng míi cña thÞ tr­êng g¹o, c¶ møc gi¸ vµ s¶n l­îng tiªu thô ®Òu t¨ng. Mét kÞch b¶n kh¸c cã thÓ x¶y ra víi thÞ tr­êng g¹o. Gi¶ sö c¸c th¸ng tr­íc thÞ tr­êng g¹o vÉn c©n b»ng t¹i ®iÓm G(Po,Qo) vµ dù b¸o cho th¸ng tiÕp theo lµ kh«ng ®æi. Nh­ng bÊt ngê cã sù cè x¶y ra. C¸c nhµ khoa häc tù nhiªn l¹i ph¸t hiÖn trong g¹o cã d­ l­îng thuèc trõ s©u cao v­ît møc cho phÐp. ThÕ lµ c¸c kh¸ch hµng cã tÝnh cÈn thËn nhanh chãng chuyÓn tõ dïng g¹o sang sö dông lóa m× nªn nhu cÇu vÒ g¹o gi¶m m¹nh. §­êng cÇu DD sÏ dÞch chuyÓn sang tr¸i cña ®å thÞ vµ ®­êng cung SS gi÷ nguyªn. C¸c ®­êng nµy sÏ giao nhau t¹i ®iÓm G2 t­¬ng øng víi P2 P0 vµ s¶n l­îng Q1 > Q0. Tr¹ng th¸i c©n b»ng ng¾n h¹n míi cña thÞ tr­êng ®· ®­îc thiÕt lËp t¹i møc gi¸ c¶ vµ s¶n l­îng ®Òu t¨ng so víi tr¹ng th¸i c©n b»ng cò ph¶n ¸nh sù h­ng phÊn cña toµn x· héi tr­íc quyÕt ®Þnh gia nhËp WTO cña mét quèc gia. C©n b»ng trung h¹n Gi¶ sö nÒn kinh tÕ ®ang ë tr¹ng th¸i c©n b»ng trung h¹n gi¶ ®Þnh víi ®­êng tæng cÇu DD vµ ®­êng tæng cung SS giao nhau t¹i ®iÓm G0, t­¬ng øng víi møc gi¸ b×nh qu©n P0 vµ møc s¶n l­îng c©n b»ng Q0 nh­ trªn h×nh 1.15. ë trªn chóng ta ®· thÊy ph¶n øng cña thÞ tr­êng trong ng¾n h¹n tr­íc quyÕt ®Þnh gia nhËp WTO cña mét quèc gia. Nh­ng trong kho¶ng thêi gian trung vµ dµi h¹n mäi chuyÖn cã thÓ sÏ kh¸c ®i khi t©m lý h­ng phÊn ban ®Çu ®­îc thay thÕ b»ng nh÷ng lùa chän mang tÝnh kinh tÕ trong s¶n xuÊt vµ tiªu dïng. Khi gia nhËp WTO th× hµng rµo thuÕ quan ph¶i h¹ xuèng vµ ¸p lùc c¹nh tranh ®èi víi c¸c doanh nghiÖp trong n­íc t¨ng lªn. ThuÕ nhËp khÈu hµng ho¸ vµ dÞch vô gi¶m m¹nh t¹o thuËn lîi cho khu vùc s¶n xuÊt trong n­íc do chi phÝ ®Çu vµo gi¶m ®i. Do ®ã ®­êng tæng cung trung h¹n SS sÏ dÞch chuyÓn sang tr¸i ®Õn vÞ trÝ míi S2S2 nh trªn h×nh vÏ. Khi gia nhËp WTO th× c¶ xuÊt khÈu vµ nhËp khÈu ®Òu t¨ng lªn, nÕu nÒn kinh tÕ quèc néi cã søc c¹nh tranh yÕu th× nhËp khÈu t¨ng nhanh h¬n xuÊt khÈu vµ ng­îc l¹i. Nh­ vËy sau khi gia nhËp WTO th× tæng cÇu víi hµng ho¸ trong n­íc phô thuéc vµo søc c¹nh tranh cña quèc gia ®ã trªn thÞ tr­êng thÕ giíi. Gi¶ sö r»ng hµng ho¸ trong n­íc tá ra yÕu thÕ h¬n trong c¹nh tranh quèc tÕ, khi ®ã tæng cÇu ®èi víi hµng ho¸ trong n­íc gi¶m ®i, ®­êng tæng cÇu trung h¹n DD dÞch chuyÓn sang tr¸i ®Õn vÞ trÝ D2D2 trªn ®å thÞ. Q D2 D S2 S Q0 G0 Q2 G2 S2 S D2 D O P2 P0 P H×nh 1.15: ThÞ tr­êng c©n b»ng trung h¹n Hai ®­êng tæng cung vµ tæng cÇu trung h¹n míi ( S2S2 & D2D2 ) c¾t nhau t¹i ®iÓm G2 t­¬ng øng víi møc gi¸ b×nh qu©n P2 < P0 vµ Q2 < Q0. Chóng ta thÊy r»ng ë tr¹ng th¸i c©n b»ng trung h¹n míi, c¶ møc gi¸ vµ s¶n l­îng ®Òu gi¶m ®i ph¶n ¸nh søc c¹nh tranh yÕu kÐm cña nÒn kinh tÕ mét n­íc sau khi gia nhËp WTO. C©n b»ng dµi h¹n ë phÇn 1.7 chóng ta ®· biÕt r»ng, tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cña khèi doanh nghiÖp trong dµi h¹n RDN b»ng trung b×nh céng gi÷a l·i suÊt ®Çu vµo vµ ®Çu ra dµi h¹n cña hÖ thèng ng©n hµng. ë phÇn 1.8 chóng ta nhËn ®Þnh r»ng, gi¸ trÞ cña hµng hãa ®­îc x¸c ®Þnh th«ng qua chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh vµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n RDN. Do ®ã khi xem xÐt toµn bé nÒn kinh tÕ trong dµi h¹n th× møc gi¸ b×nh qu©n tæng qu¸t P0 cña mäi hµng hãa vµ dÞch vô sÏ t­¬ng ®­¬ng víi gi¸ trÞ b×nh qu©n tæng qu¸t V0 cña mäi hµng hãa vµ dÞch vô. Gi¶ sö nÒn kinh tÕ ®ang ë tr¹ng th¸i c©n b»ng dµi h¹n dù tÝnh víi ®­êng tæng cÇu DD vµ ®­êng tæng cung SS giao nhau t¹i ®iÓm G0, t­¬ng øng víi møc gi¸ b×nh qu©n P0 = V0 vµ møc s¶n l­îng c©n b»ng Q0 nh­ trªn h×nh 1.16. Q Dv D Sv S Q0 G0 Qv Gv Sv S Dv D O V V0 P H×nh 1.16: ThÞ tr­êng c©n b»ng dµi h¹n Chóng ta võa kh¶o s¸t tr¹ng th¸i c©n b»ng trung h¹n cña nÒn kinh tÕ víi c¸c gi¶ thiÕt kÌm theo bao gåm sù kiÖn gia nhËp WTO vµ kh¶ n¨ng c¹nh tranh yÕu kÐm cña nÒn kinh tÕ quèc néi so víi phÇn cßn l¹i cña thÕ giíi. Víi cïng c¸c gi¶ thiÕt ban ®Çu nh­ vËy th× ®­êng tæng cung vµ tæng cÇu dµi h¹n cña nÒn kinh tÕ còng sÏ dÞch chuyÓn theo h­íng t­¬ng tù nh­ c¸c ®­êng tæng cung vµ tæng cÇu trung h¹n. §­êng tæng cung SS di chuyÓn ®Õn vÞ trÝ SvSv vµ ®­êng tæng cÇu DD di chuyÓn ®Õn vÞ trÝ DvDv. Hai ®­êng tæng cung vµ tæng cÇu míi nµy giao nhau t¹i ®iÓm c©n b»ng Gv t­¬ng øng víi møc gi¸ b×nh qu©n tæng qu¸t Pv = V vµ møc s¶n l­îng Qv. V chÝnh lµ gi¸ trÞ b×nh qu©n tæng qu¸t dµi h¹n cña mäi hµng hãa vµ dÞch vô xÐt trong bèi c¶nh míi cña nÒn kinh tÕ. Trong tr­êng hîp nµy V < V0, ph¶n ¸nh chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh cña khèi doanh nghiÖp ®· gi¶m ®i khi ®Êt n­íc gia nhËp WTO. Cßn Qv < Q0 cho thÊy søc c¹nh tranh yÕu kÐm cña nÒn kinh tÕ quèc néi khi héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng kh«ng chØ cã kh¶ n¨ng tù ®iÒu chØnh ®èi víi mét “sù kiÖn WTO” nh­ ®· gi¶ thiÕt ë trªn mµ víi bÊt cø mét có sèc theo h­íng kh¸c nh­ gi¶m cÇu hoÆc t¨ng, gi¶m cung. Tuy nhiªn thêi gian ®iÒu chØnh cÇn thiÕt ®Ó c¸c thÞ tr­êng, bao gåm c¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ vµ tiÒn tÖ, trë l¹i tr¹ng th¸i c©n b»ng phô thuéc vµo “c­êng ®é” cña c¸c có sèc. Trong thùc tÕ c¸c cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh hay khñng ho¶ng thÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n th­êng g©y chÊn ®éng rÊt m¹nh ®Õn toµn bé nÒn kinh tÕ vµ nÕu ®Ó c¸c thÞ tr­êng tù ®iÒu chØnh th× mÊt nhiÒu thêi gian vµ chi phÝ c¬ héi, nªn c¸c ChÝnh phñ th­êng can thiÖp th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch tµi kho¸ – tiÒn tÖ nh»m h¹n chÕ tèi ®a thiÖt h¹i do cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ g©y ra. Ch­¬ng 2 Nh÷ng nót th¾t trong nÒn kinh tÕ Kinh tÕ thÞ tr­êng ho¹t ®éng trªn c¬ së c¸c quy luËt c¹nh tranh tù nhiªn, phï hîp víi b¶n tÝnh vèn cã cña con ng­êi nªn mang l¹i hiÖu qu¶ cao vµ ®ãng gãp quan träng vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña nh©n lo¹i. C¸c quy luËt vÒ c©n b»ng lîi Ýnh kinh tÕ ®· gióp cho x· héi ph©n bæ c¸c nguån lùc khan hiÕm theo c¸ch thøc rÊt ®¬n gi¶n vµ Ýt l·ng phÝ. Nh­ng cã nhiÒu ng­êi ph¶n ®èi, hä kh«ng nghÜ nh­ vËy! Chóng ta gi¶i thÝch lµm sao khi mµ vÉn cßn nhiÒu ng­êi ¨n uèng t¹m bî ®Ó sèng qua ngµy cßn bªn c¹nh ®ã lµ c¸c nhµ m¸y l¾p r¸p «t« ®¾t tiÒn ®ang tiÕp tôc mäc lªn. Ph¶i ch¨ng “mÆt tr¸i” cña c¬ chÕ thÞ tr­êng l¹i lín ®Õn nh­ vËy hay sao? ®©u lµ tÝnh hîp lý cña viÖc ph©n bæ c¸c nguån lùc kinh tÕ? C¬ chÕ thÞ tr­êng vËn hµnh trªn c¬ së nh÷ng lîi Ých c¸ nh©n vµ tu©n theo tiÕng gäi cña ®ång tiÒn. Së dÜ cã nhiÒu nhµ m¸y «t« ®¾t tiÒn mäc lªn lµ do cã nhiÒu ng­êi s½n sµng bá tiÒn ra ®Ó së h÷u chóng. Sè tiÒn ®ã rÊt lín nh­ng tõ thu nhËp mµ ra, hay nãi kh¸c ®i lµ hä ®· lµm ra nhiÒu cña c¶i cho x· héi vµ ®­îc h­ëng thµnh qu¶ t­¬ng xøng chø cã lÊy tõ tói cña ai ®©u! Cßn nh÷ng ng­êi ®ãi kÐm th× sao? Hä ®· kh«ng cã tiÒn ®Ó mua l­¬ng thùc hay nãi cho thËt ®Çy ®ñ lµ hä ®· lµm ra qu¸ Ýt cña c¶i ®Õn møc kh«ng ®ñ ®Ó ®æi lÊy l­¬ng thùc nu«i sèng b¶n th©n. VËy ph¶i ch¨ng c¬ chÕ thÞ tr­êng lµ s¸ng suèt cßn t×nh c¶nh trí trªu ë trªn lµ vÊn ®Ò thuéc vÒ b¶n tÝnh nh©n ®¹o cña con ng­êi, nã n»m ngoµi c¸c quan hÖ kinh tÕ? Nh­ng muèn nãi g× ®i n÷a th× thÊt nghiÖp vµ ph¸ s¶n ®Ých thÞ lµ s¶n phÈm cña c¬ chÕ thÞ tr­êng, c¹nh tranh gay g¾t tÊt yÕu dÉn ®Õn kÕt qu¶ nh­ vËy. C«ng b»ng mµ nãi th× c¹nh tranh mang ®Õn c¶ ®iÒu xÊu vµ tèt lÉn lén, nhê c¹nh tranh mµ nh©n lo¹i míi tiÕn bé ®­îc. Ngµy nay kinh tÕ c¸c n­íc ®· khÊm kh¸ h¬n nhiÒu, khoa häc c«ng nghÖ ®· cã tiÕn bé v­ît bËc, nh­ng vÉn cßn ®ã c¸c hiÖn t­îng thiªn tai bÊt ngê n»m ngoµi kh¶ n¨ng chèng chäi cña con ng­êi hay nh÷ng c¨n bÖnh qu¸i ¸c giÕt ng­êi hµng lo¹t. Râ rµng lµ con ng­êi ph¶i tiÕn bé nhiÒu h¬n n÷a míi cã thÓ ®¸p øng ®­îc c¸c ®ßi hái tõ thùc tÕ kh¸ch quan. C¬ chÕ c¹nh tranh, tuy cã ph¶n øng phô, nh­ng vÉn cÇn thiÕt ®Ó tiÕp tôc thóc ®Èy nh©n lo¹i ph¸t triÓn. Trong ch­¬ng nµy chóng ta kh«ng ®i t×m nh÷ng “tËt xÊu” cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng mµ cè g¾ng chØ ra cµng nhiÒu cµng tèt c¸c “nót th¾t” trong nÒn kinh tÕ. §ã thùc chÊt lµ nh÷ng vÊn ®Ò gai gãc hay nh÷ng “vËt c¶n” trªn con ®­êng ph¸t triÓn kinh tÕ. Mét vµi trong sè c¸c nót th¾t kinh tÕ mµ chóng ta ®Ò cËp cã nguån gèc tõ c¬ chÕ thÞ tr­êng, sè cßn l¹i do c¸c yÕu tè kh¸ch quan, n»m ngoµi nÒn kinh tÕ g©y ra. 2.1 M« h×nh t¨ng tr­ëng 0% T¨ng tr­ëng kinh tÕ lµ mét trong vµi chØ tiªu quan träng cña mçi quèc gia, ®­îc ®o b»ng tû lÖ gia t¨ng tæng s¶n phÈm trong n­íc(GDP) hµng n¨m. C¸c sè liÖu trÝch dÉn trong b¶ng 2.1 cho thÊy tèc ®é t¨ng tr­ëng GDP cña cña mét sè n­íc ph¸t triÓn. T¨ng tr­ëng GDP ë mét sè n­íc ph¸t triÓn (% n¨m) N¨m N­íc Cana da Mü NhËt B¶n Anh Ph¸p §øc 2000 5,29 3,69 2,84 3,78 3,79 2,86 2001 1,78 0,76 0,20 2,30 2,05 1,19 2002 2,94 1,61 0,26 2,06 1,03 0,00 2003 1,82 2,52 1,41 2,67 1,09 -0,19 2004 3,30 3,92 2,74 3,26 2,47 1,25 2005 2,94 3,23 1,91 1,93 1,71 0,91 2006 2,80 2,90 2,20 2,76 1,99 2,77 B¶ng 2.1: Tû lÖ t¨ng tr­ëng GDP cña mét sè n­íc ph¸t triÓn trong c¸c n¨m tõ 2000 – 2006. Nguån: Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam vµ www.worldbank.org. T¹i c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, tèc ®é t¨ng tr­ëng kinh tÕ th­êng cao h¬n so víi c¸c n­íc ph¸t triÓn. B¶ng 2.2 cho thÊy tû lÖ t¨ng GDP cña ViÖt Nam vµ mét sè n­íc ®ang ph¸t triÓn trong giai ®o¹n 2000-2006. Tû lÖ t¨ng tr­ëng GDP cña mét sè n­íc ®ang ph¸t triÓn(% n¨m) N¨m N­íc ViÖt Nam Th¸i Lan Indo nexia Trung Quèc Ên §é Braxin 2000 6,79 4,75 4,92 8,00 3,94 4,40 2001 6,89 2,17 3,83 8,30 5,28 1,31 2002 7,08 5,32 4,50 9,10 3,73 2,61 2003 7,34 7,14 4,78 10,00 8,39 1,27 2004 7,79 6,28 5,03 10,10 8,33 5,72 2005 8,44 4,49 5,68 10,40 9,23 2,90 2006 8,23 5,02 5,48 10,70 9,20 3,72 B¶ng 2.2: Tû lÖ t¨ng tr­ëng GDP cña mét sè n­íc ®ang ph¸t triÓn trong c¸c n¨m tõ 2000 – 2006. Nguån: Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam vµ www.worldbank.org. T¨ng tr­ëng kinh tÕ lµm gia t¨ng nguån lùc trong x· héi vµ khi tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ lín h¬n tû lÖ t¨ng d©n sè th× thu nhËp trªn ®Çu ng­êi còng t¨ng dÇn lµm phong phó thªm ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña mçi ng­êi d©n. M« h×nh t¨ng tr­ëng 0% ch¾c ch¾n kh«ng ph¶i lµ ®iÒu mong muèn cña c¸c n­íc, mµ ®ã lµ sù c¶nh b¸o cã thÓ x¶y ra t¹i c¸c quèc gia ph¸t triÓn trong mét sè ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh. PhÇn cuèi cña môc nµy sÏ tr×nh bµy vÒ nguy c¬ tåi tÖ ®ã, nh­ng tr­íc hÕt chóng ta cÇn n¾m th«ng tin s¬ bé vÒ ph­¬ng ph¸p h¹ch to¸n GDP vµ xem xÐt vÒ hµm t¨ng tr­ëng kinh tÕ. 2.1.1 Tæng s¶n phÈm trong n­íc (GDP) Tæng s¶n phÈm trong n­íc (GDP) ®o l­êng s¶n l­îng hµng ho¸ vµ dÞch vô do c¸c doanh nghiÖp trong n­íc vµ n­íc ngoµi, ®ãng trªn ®Þa bµn c¶ n­íc, s¶n xuÊt ®­îc trong thêi gian mét n¨m. Qu¸ tr×nh s¶n xuÊt hµng ho¸ ph¶i tr¶i qua nhiÒu kh©u trung gian nªn ®Ó h¹ch to¸n chÝnh x¸c GDP, ng­êi ta chØ céng phÇn gi¸ trÞ gia t¨ng t¹i mçi kh©u s¶n xuÊt kinh doanh mµ th«i. KÕt qu¶ cho thÊy GDP ®óng b»ng tæng s¶n l­îng hµng ho¸ cuèi cïng do nÒn kinh tÕ trong n­íc s¶n xuÊt ra trong thêi gian 1 n¨m. Nh­ vËy chóng ta cã hai c¸ch tÝnh GDP mµ ®¸p ¸n ch¾c ch¾n ph¶i gièng nhau. C¸ch thø nhÊt lµ céng tÊt c¶ c¸c kho¶n gi¸ trÞ gia t¨ng t¹i c¸c doanh nghiÖp, nã ®óng b»ng thu nhËp tr­íc thuÕ cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt bao gåm lao ®éng vµ vèn. C¸ch thø hai, hay ®­îc sö dông h¬n, lµ tÝnh tæng gi¸ trÞ tÊt c¶ hµng ho¸ vµ dÞch vô cuèi cïng do nÒn kinh tÕ t¹o ra, nã ®óng b»ng tæng chi tiªu cña ba nhãm ®èi t­îng bao gåm: chi tiªu cña hé gia ®×nh; chi cho ®Çu t­ cña doanh nghiÖp vµ chi tiªu cña ChÝnh phñ. §èi víi mét nÒn kinh tÕ më, do cã quan hÖ mËu dÞch gi÷a c¸c n­íc, nªn ph¶i tæng kÕt c¸c kho¶n xuÊt khÈu vµ nhËp khÈu ®Ó h¹ch to¸n ®Çy ®ñ vµo GDP. CÇn ph©n biÖt GDP danh nghÜa vµ GDP thùc tÕ. GDP danh nghÜa h¹ch to¸n theo gi¸ c¶ hiÖn hµnh cßn GDP thùc tÕ h¹ch to¸n theo møc gi¸ gèc cña n¨m cè ®Þnh ®Ó lo¹i trõ yÕu tè l¹m ph¸t lµm gi¶m søc mua ®ång tiÒn theo thêi gian. NÕu ký hiÖu Y lµ gi¸ trÞ GDP, C lµ chi tiªu cña c¸c hé gia ®×nh, I lµ kho¶n chi cho ®Çu t­ t¹i c¸c doanh nghiÖp, G lµ kho¶n chi tiªu cña ChÝnh phñ, NX lµ xuÊt khÈu rßng(NX b»ng gi¸ trÞ xuÊt khÈu trõ ®i gi¸ trÞ nhËp khÈu), th× chóng ta cã c«ng thøc tÝnh nh­ sau: Y = C + I + G + NX ( 2.1 ) Chi tiªu cña c¸c hé gia ®×nh (C) bao gåm kho¶n chi cho sinh ho¹t hµng ngµy, mua s¾m hµng ho¸ l©u bÒn; th­ëng thøc c¸c dÞch vô v¨n ho¸, du lÞch, ch¨m sãc søc khoÎ,...; söa ch÷a nhµ vµ mua nhµ míi. §Çu t­ (I) bao gåm c¸c kho¶n chi cña c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt kinh doanh ®Ó x©y dùng thªm nhµ x­ëng, mua hoÆc thuª thªm v¨n phßng lµm viÖc, mua s¾m m¸y mãc thiÕt bÞ míi hoÆc gia t¨ng l­îng hµng dù tr÷. Chi tiªu cña ChÝnh phñ (G) bao gåm chi tiªu cña chÝnh quyÒn trung ­¬ng vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng, ®­îc chia thµnh nhiÒu kho¶n nh­: mua s¾m trang thiÕt bÞ phôc vô c«ng t¸c hµnh chÝnh sù nghiÖp, x©y dùng trô së c¬ quan, mua s¾m trang thiÕt bÞ phôc vô c«ng t¸c quèc phßng - an ninh; më mang ®­êng x¸, cÇu cèng, bÖnh viÖn, tr­êng häc vµ c¸c c«ng tr×nh c«ng céng kh¸c. XuÊt khÈu rßng (NX) ®­îc tÝnh b»ng c¸ch lÊy tæng gi¸ trÞ xuÊt khÈu trõ ®i tæng gi¸ trÞ nhËp khÈu. Ngoµi viÖc x¸c ®Þnh GDP, c¸c nhµ kinh tÕ cßn ®­a ra c¸c ®¹i l­îng kh¸c ®Ó ®¸nh gi¸ quy m« thu nhËp cña mçi quèc gia vµ ng­êi d©n. Tæng s¶n phÈm quèc d©n (GNP) cña mét n­íc lµ s¶n l­îng kinh tÕ do c¸c yÕu tè s¶n xuÊt cã nguån gèc tõ quèc gia ®ã lµm ra, kh«ng phô thuéc vµo n¬i s¶n xuÊt. GNP = GDP + thu nhËp tõ n­íc ngoµi cña yÕu tè trong n­íc – thu nhËp cña yÕu tè n­íc ngoµi ë trong n­íc Thu nhËp quèc d©n (NNP) lµ phÇn cßn l¹i cña GNP sau khi lo¹i trõ c¸c kho¶n khÊu hao liªn quan ®Õn t­ b¶n vèn. NNP = GNP – khÊu hao liªn quan ®Õn t­ b¶n vèn thuéc GNP Sau khi tÝnh ®­îc GDP, GNP, NNP chóng ta lÊy c¸c ®¹i l­îng ®ã chia cho tæng sè d©n trong n­íc th× thu ®­îc c¸c gi¸ trÞ t­¬ng øng tÝnh trªn ®Çu ng­êi. 2.1.2 Hµm t¨ng tr­ëng kinh tÕ Chóng ta biÕt r»ng, ngoµi c¸ch x¸c ®Þnh GDP theo ph­¬ng ph¸p céng dån c¸c kho¶n chi tiªu mua s¾m hµng ho¸ cuèi cïng, cßn cã thÓ tÝnh GDP b»ng c¸ch h¹ch to¸n theo thu nhËp c¸c yÕu tè s¶n xuÊt. Gäi L lµ sè l­îng lao ®éng trong toµn bé nÒn kinh tÕ, W lµ tiÒn c«ng trung b×nh tr­íc thuÕ cña mçi lao ®éng, ta cã tæng gi¸ trÞ tiÒn c«ng lµ WL. Gäi K lµ tæng vèn ®Çu t­ trong toµn bé nÒn kinh tÕ, R lµ thu nhËp b×nh qu©n tr­íc thuÕ cña mét ®¬n vÞ vèn ®Çu t­, ta cã tæng thu nhËp cña vèn dÇu t­ lµ RK. Nh­ vËy ta cã thÓ x¸c ®Þnh GDP theo c¸ch kh¸c theo c«ng thøc: GDP = Y = WL + RL ( 2.2 ) Nh×n vµo ph­¬ng tr×nh 2.2 chóng ta nhËn thÊy lµ s¶n l­îng Y phô thuéc vµo hai yÕu tè ®Çu vµo lµ lao ®éng (L) vµ vèn ®Çu t­ (K). Khi c¸c yÕu tè s¶n xuÊt thay ®æi, nh­ sè l­îng lao ®éng thay ®æi hay vèn ®Çu t­ thay ®æi, th× Y còng thay ®æi theo. Ngoµi ra ng­êi ta cßn nhËn thÊy r»ng, tiÕn bé c«ng nghÖ lµm t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng vµ hiÖu qu¶ cña vèn ®Çu t­. Nh­ vËy, s¶n l­îng Y lµ mét hµm phô thuéc vµo ba yÕu tè lµ sè l­îng lao ®éng, tæng nguån vèn ®Çu t­ vµ tiÕn bé c«ng nghÖ. Y = A.F(K,L) ( 2.3 ) Trong ®ã A lµ n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt, ph¶n ¸nh tr×nh ®é c«ng nghÖ hiÖn t¹i. Tõ ph­¬ng tr×nh 2.3 c¸c nhµ kinh tÕ häc ®· dùa trªn c¬ së ph©n tÝch kinh tÕ vµ biÕn ®æi to¸n häc ®Ó rót ra ®­îc hµm t¨ng tr­ëng cã d¹ng nh­ sau: YΔY = αKΔK + (1-α) LΔL + AΔA ( 2.4 ) Trong ®ã: ∆Y/Y lµ tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ ∆K/K lµ tû lÖ t¨ng vèn ®Çu t­ ∆L/L lµ tû lÖ t¨ng sè l­îng lao ®éng α lµ tû lÖ ®ãng gãp cña yÕu tè vèn trong s¶n l­îng kinh tÕ (0 > α < 1) (1- α) lµ tû lÖ ®ãng gãp cña yÕu tè lao ®éng trong s¶n l­îng kinh tÕ ∆A/A lµ tû lÖ t¨ng n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt Chóng ta tham kh¶o b¶ng thèng kª 2.3 d­íi ®©y ®Ó thÊy ®­îc tû lÖ ®ãng gãp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt vµ n¨ng suÊt tæng hîp vµo t¨ng tr­ëng GDP cña Mü trong giai ®o¹n tõ 1950 – 1999. Tû lÖ ®ãng gãp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt vµ n¨ng suÊt tæng hîp vµo t¨ng tr­ëng cña kinh tÕ Mü (%/n¨m) Thêi kú C¸c nguån t¨ng tr­ëng S¶n l­îng Vèn Lao ®éng N¨ng suÊt ∆Y/Y = α. ∆K/K + (1-α). ∆L/L + ∆A/A 1950-1999 3,6 1,2 1,3 1,1 1950-1960 3,3 1,0 1,0 1,3 1960-1970 4,4 1,4 1,2 1,8 1970-1980 3,6 1,4 1,2 1,0 1980-1990 3,4 1,2 1,6 0,6 1990-1999 3,7 1,2 1,6 0,9 B¶ng 2.3: Tû lÖ ®ãng gãp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt vµ n¨ng suÊt tæng hîp vµo t¨ng tr­ëng cña kinh tÕ Mü (%/n¨m). Nguån: Bµi gi¶ng kinh tÕ vÜ m« - NguyÔn v¨n Ngäc, NXB §¹i häc Kinh tÕ quèc d©n Hµ Néi, 2008 2.1.3 M« h×nh t¨ng tr­ëng 0% B©y giê chóng ta t×m hiÓu kü h¬n vÒ ba yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ. Tû lÖ t¨ng sè l­îng lao ®éng (∆L/L) Khi nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn æn ®Þnh th× tû lÖ thÊt nghiÖp th­êng ë møc thÊp, ®­îc gäi lµ møc thÊt nghiÖp tù nhiªn. Trong c¸c kho¶ng thêi gian ng¾n h¹n, nÒn kinh tÕ cã thÓ biÕn ®éng lªn xuèng lµm thay ®æi tû lÖ thÊt nghiÖp xoay quanh møc thÊt nghiÖp tù nhiªn. VÒ dµi h¹n th× sè l­îng lao ®éng cã viÖc lµm phô thuéc vµo nguån nh©n lùc, cßn nguån nh©n lùc phô thuéc vµo tû lÖ t¨ng d©n sè. T¹i mét sè n­íc ®ang ph¸t triÓn cã tû lÖ t¨ng d©n sè nhanh trong nh÷ng n¨m tr­íc th× hiÖn t¹i nguån lao ®éng hµng n¨m t¨ng m¹nh do cã nhiÒu ng­êi ®Õn tuæi tr­ëng thµnh gia nhËp lùc l­îng lao ®éng cßn sè l­îng ng­êi vÒ h­u th× Ýt h¬n. Do ®ã c¸c n­íc nµy cã ®iÒu kiÖn më réng ®Çu t­, thu hót thªm viÖc lµm ®Ó t¹o ra nhiÒu s¶n phÈm cho x· héi, gãp phÇn vµo t¨ng tr­ëng kinh tÕ. Nh­ng vÒ l©u dµi, d©n sè kh«ng thÓ t¨ng m·i ®­îc mµ ph¶i æn ®Þnh quy m« ë møc ®é hîp lý do ®Êt ®ai vµ tµi nguyªn h÷u h¹n, nªn con ®­êng t¨ng tr­ëng nhê quy m« lao ®éng lµ kh«ng bÒn v÷ng. MÆt kh¸c, t¨ng tr­ëng nhê quy m« d©n sè kh«ng lµm t¨ng s¶n l­îng trªn ®Çu ng­êi nªn kh«ng n©ng cao ®­îc chÊt l­îng cuéc sèng. T¹i mét sè n­íc ph¸t triÓn, tõ nhiÒu n¨m qua tû lÖ t¨ng d©n sè rÊt thÊp vµ cã n¬i cßn cã xu h­íng gi¶m ®i, nªn nguån nh©n lùc hµng n¨m gÇn nh­ kh«ng t¨ng vÒ quy m«. Do ®ã mµ sè ng­êi cÇn t×m viÖc lµm t¨ng thªm hµng n¨m t­¬ng ®­¬ng víi sè l­îng ng­êi lao ®éng ®Õn tuæi nghØ h­u, nªn sè lao ®éng thùc sù lµm viÖc trong nÒn kinh tÕ t¨ng kh«ng ®¸ng kÓ. Khi Êy ∆L/L ≈ 0. Tû lÖ t¨ng vèn ®Çu t­ (∆K/K) C¸c sè liÖu trong b¶ng 2.3 cho thÊy phÇn ®ãng gãp cho t¨ng tr­ëng kinh tÕ cña hai yÕu tè lµ lao ®éng vµ vèn ®Çu t­ gÇn t­¬ng ®­¬ng nhau. Th«ng th­êng th× vèn ®Çu t­ vµ sè l­îng lao ®éng cã viÖc lµm biÕn ®éng cïng chiÒu, vèn ®Çu t­ t¨ng th× sè l­îng lao ®éng t¨ng lªn vµ ng­îc l¹i. Do ®ã, c¸c n­íc cã nguån lao ®éng dåi dµo rÊt thuËn lîi trong viÖc thu hót vèn ®Çu t­ cña c¸c doanh nghiÖp trong n­íc còng nh­ ngoµi n­íc. T¹i nh÷ng n¬i mµ nguån lao ®éng kh«ng t¨ng th× vèn ®Çu t­ khã mµ t¨ng ®­îc hoÆc nÕu cã t¨ng th× rÊt chËm theo thêi gian. Nh­ vËy nÕu ∆L/L ≈ 0 th× ∆K/K ≈ 0. Tû lÖ t¨ng n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt (∆A/A) N¨ng suÊt lao ®éng tæng hîp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt (A) ph¶n ¸nh tr×nh ®é c«ng nghÖ hiÖn t¹i cña lùc l­îng s¶n xuÊt. §¹i l­îng A phô thuéc vµo chÊt l­îng nguån nh©n lùc vµ møc ®é tiªn tiÕn cña c«ng cô lao ®éng ®ang ®­îc sö dông trong nÒn kinh tÕ. ChÊt l­îng nguån nh©n lùc thÓ hiÖn ë c¸c khÝa c¹nh sau: kü n¨ng lao ®éng, s¸ng kiÕn c¶i tiÕn chÊt l­îng s¶n phÈm, n¨ng lùc s¸ng t¹o s¶n phÈm míi. Møc ®é tiªn tiÕn cña c«ng cô lao ®éng thÓ hiÖn ë n¨ng suÊt cña m¸y mãc thiÕt bÞ, tÝnh æn ®Þnh cña chÊt l­îng s¶n phÈm, chi phÝ vËn hµnh m¸y mãc thiÕt bÞ. T¹i c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, tr×nh ®é c«ng nghÖ cña lùc l­îng s¶n xuÊt cßn kh¸ l¹c hËu so víi c¸c n­íc ph¸t triÓn cao. Do ®ã c¸c n­íc thuéc thÕ giíi thø ba cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó n©ng cao tr×nh ®é c«ng nghÖ th«ng qua viÖc thu hót ®Çu t­ tõ c¸c n­íc tiÕn bé, t¨ng c­êng chuyÓn giao c«ng nghÖ, liªn kÕt ®µo t¹o ®Ó n©ng cao chÊt l­îng nguån nh©n lùc. Nhê vËy mµ n¨ng suÊt lao ®éng t¹i c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn cã tiÒm n¨ng t¨ng tr­ëng cao, nªn tû lÖ t¨ng n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt (∆A/A) ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn lµ kh¸ hÊp dÉn. §èi víi c¸c n­íc ph¸t triÓn cao th× t×nh h×nh kh«ng ®¬n gi¶n nh­ c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn. Do cã tr×nh ®é c«ng nghÖ thuéc tèp dÉn ®Çu thÕ giíi, nªn muèn c¶i tiÕn c«ng nghÖ s¶n xuÊt, c¸c n­íc tiÕn bé chØ cã thÓ tr«ng cËy vµo chÝnh m×nh. Hä ph¶i tËp trung vµo viÖc n©ng cao chÊt l­îng nguån nh©n lùc, ph¸t huy mäi s¸ng t¹o ®Ó tõng b­íc c¶i tiÕn c«ng nghÖ s¶n xuÊt, qua ®ã lµm t¨ng n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu tè ®Çu vµo (∆A/A). Nh­ vËy, mäi hy väng vÒ tiÕn bé c«ng nghÖ vµ n¨ng suÊt lao ®éng t¹i c¸c n­íc ph¸t triÓn ®Æt trªn vai ngµnh gi¸o dôc vµ nguån vèn ®Çu t­ cho lÜnh vùc nghiªn cøu cña nhµ n­íc còng nh­ t­ nh©n. Chóng ta thÊy r»ng, nh÷ng kiÕn thøc vÒ khoa häc vµ c«ng nghÖ cña nh©n lo¹i lµ rÊt lín vµ ®Ó s¸ng t¹o míi hay tiÕp tôc c¶i tiÕn c«ng nghÖ, c¸c nhµ khoa häc ®­¬ng ®¹i ph¶i v­ît qua khèi kiÕn thøc khæng lå hiÖn cã. Nh­ vËy lµ theo thêi gian, c¸c nhµ khoa häc ®Çu ngµnh cña ngµy h«m nay kh«ng chØ v­ît qua chÝnh m×nh mµ cÇn ph¶i v­ît qua hµng rµo s¸ng t¹o cña nh©n lo¹i trong qu¸ khø. Trong khi ®ã c¸c nhµ kh¶o cæ häc nhËn thÊy lµ n·o bé cña con ng­êi cã kÝch th­íc æn ®Þnh tõ hµng v¹n n¨m nay. Tuæi thä cña con ng­êi cã t¨ng nh­ng chËm h¬n so víi sù tiÕn bé cña khoa häc c«ng nghÖ, nªn mçi ng­êi còng kh«ng cã nhiÒu thêi gian ®Ó tÝch luü kiÕn thøc vµ theo ®uæi c¸c ­íc m¬ cña m×nh. KÓ tõ sau 25 tuæi, bé n·o ngõng ph¸t triÓn vµ cã thÓ gi¶m dÇn sè l­îng tÕ bµo thÇn kinh. ViÖc n©ng cao chÕ ®é dinh d­ìng vµ rÌn luyÖn th©n thÓ cã thÓ gióp s¶ng kho¸i tinh thÇn, gãp phÇn t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng nh­ng kh«ng thÓ t¹o ®ét biÕn trong t­ duy. Nh­ vËy lµ mét kh¶ n¨ng kh«ng mong ®îi cã thÓ x¶y ra, tøc lµ ®Õn thêi ®iÓm nµo ®ã n¨ng lùc s¸ng t¹o cña con ng­êi gÇn nh­ kh«ng t¨ng, hay nãi chÝnh x¸c h¬n lµ t¨ng rÊt chËm. Khi ®ã th× tr×nh ®é c«ng nghÖ còng gÇn nh­ giËm ch©n t¹i chç vµ n¨ng suÊt tæng hîp cña c¸c yÕu s¶n xuÊt thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ. A a 2 1 a O Tr×nh ®é v¨n minh H×nh 1.1: N¨ng suÊt thay ®æi theo sù tiÕn bé cña nÒn v¨n minh Trªn h×nh 1.1, ®­êng cong aa ph¶n ¸nh sù thay ®æi cña n¨ng suÊt tæng hîp A theo chiÒu tiÕn triÓn cña nÒn v¨n minh nh©n lo¹i. ë giai ®o¹n ®Çu cña nÒn v¨n minh, cã thÓ tÝnh tõ thêi Cæ ®¹i ®Õn cuèi chÕ ®é Phong kiÕn, n¨ng suÊt lao ®éng vµ tr×nh ®é c«ng nghÖ t¨ng rÊt chËm theo thêi gian, giai ®o¹n nµy ®­îc biÓu diÔn b»ng ®o¹n a-1 trªn ®å thÞ. Khi nÒn v¨n minh nh©n lo¹i chuyÓn tõ chÕ ®é Phong kiÕn sang chÕ ®é T­ b¶n th× n¨ng suÊt lao ®éng vµ khoa häc c«ng nghÖ ph¸t triÓn nh­ vò b·o, giai ®o¹n nµy b¾t ®Çu tõ sau vÞ trÝ 1 trªn ®å thÞ. Kh«ng ai biÕt chÝnh x¸c ®©u lµ ®iÓm cuèi cña thêi kú nµy mµ chØ cã thÓ dù ®o¸n theo c¶m tÝnh mµ th«i. Cã thÓ giai ®o¹n ph¸t triÓn nhanh nhÊt cña khoa häc c«ng nghÖ ®­îc kÕt thóc vµo n¨m 2000, tøc lµ vÞ trÝ 2 trªn ®å thÞ. PhÇn ®å thÞ sau ®iÓm 2 lµ tÝnh tõ thÕ kû XXI trë ®i. NÕu dù ®o¸n ®ã lµ chÝnh x¸c th× c¸c n­íc cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn ®ang ë vµo thêi kú mµ n¨ng suÊt lao ®éng vµ tiÕn bé c«ng nghÖ t¨ng chËm l¹i, nghÜa lµ vÉn t¨ng nh­ng tèc ®é th× gi¶m ®i so víi giai ®o¹n tr­íc ®ã. NÕu mét sè n­íc ph¸t triÓn cã n¨ng suÊt tæng hîp A t¨ng thªm kh«ng ®¸ng kÓ, nghÜa lµ ∆A/A ≈ 0, céng thªm víi tr×nh tr¹ng nguån nh©n lùc vµ vèn ®Çu t­ gi÷ nguyªn (∆L/L ≈ 0, ∆K/K ≈ 0) th× ë nh÷ng n¬i ®ã hÇu nh­ kh«ng cã t¨ng tr­ëng kinh tÕ. Ta cã kÕt qu¶ cuèi cïng b»ng c¸ch ®iÒn c¸c con sè vµo c«ng thøc 2.4: ∆Y/Y = α. ∆K/K + (1-α). ∆L/L + ∆A/A ≈ 0. §©y lµ mét d¹ng biÓu hiÖn cña m« h×nh t¨ng tr­ëng 0%. 2.2 M©u thuÉn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng cã sù ph©n c«ng lao ®éng vµ chuyªn m«n ho¸ s¶n xuÊt rÊt cao, s¶n xuÊt vµ tiªu dïng t¸ch rêi nhau. Qu¸ tr×nh héi nhËp kinh tÕ thÕ giíi cµng s©u réng th× chuyªn m«n ho¸ s¶n xuÊt cµng cao. Quy m« thÞ tr­êng réng lín võa lµ c¬ héi, võa lµ th¸ch thøc ®èi víi mçi doanh nghiÖp. Ngµy nay phÇn lín c¸c n­íc ®· gia nhËp WTO vµ hµng rµo thuÕ quan dÇn ®­îc h¹ thÊp xuèng t¹o ra m«i tr­êng c¹nh tranh b×nh ®¼ng nh­ng khèc liÖt h¬n gi÷a c¸c n­íc còng nh­ c¸c doanh nghiÖp. S¶n xuÊt vµ tiªu dïng lµ hai ph¹m trï kinh tÕ lín t¸c ®éng qua l¹i lÉn nhau, võa thèng nhÊt võa m©u thuÉn. Trong phÇn lín thêi gian, c¸c nhµ s¶n xuÊt - ®¹i diÖn cho bªn b¸n hµng vµ c¸c hé tiªu dïng - ®¹i diÖn cho bªn mua th­êng t×m ®­îc tiÕng nãi chung trªn thÞ tr­êng, qua ®ã gãp phÇn æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m«. M©u thuÉn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng, tuy kh«ng diÔn ra th­êng xuyªn, nh­ng còng ®Ó l¹i hËu qu¶ kh¸ nghiªm träng. M©u thuÉn ë quy m« nhá th× dÉn ®Õn thÊt nghiÖp vµ ph¸ s¶n côc bé, m©u thuÉn ë quy m« lín th× ch¾c ch¾n g©y ra khñng ho¶ng kinh tÕ. Cã nhiÒu nguyªn nh©n tiÒm Èn nguy c¬ g©y xung ®ét gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng mµ chóng ta lÇn l­ît t×m hiÓu ngay sau ®©y. 2.2.1 Dù b¸o sai Vµo gi÷a n¨m 2008, khi gi¸ dÇu th« ®ang ë møc trªn 100 USD/thïng nhiÒu ng©n hµng ®Çu t­ dù ®o¸n lµ gi¸ dÇu n¨m 2009 cã thÓ ë ng­ìng trªn 200 USD/thïng. Sau ®ã th× gi¸ dÇu leo lªn møc ®Ønh cao 147 USD/thïng vµo gi÷a th¸ng 7/2008. KÓ tõ ®ã gi¸ dÇu tôt dèc kh«ng phanh, ®Õn ®Çu th¸ng 12/08 møc gi¸ chØ cßn b»ng 1/3 so víi thêi cao ®iÓm vµo th¸ng 7. Tr­íc cuéc häp cña khèi OPEC ngµy 16/12/08, gi¸ dÇu ë møc trªn 40 USD/thïng, c¸c nhµ ®Çu t­ trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ dù ®o¸n lµ khèi nµy sÏ c¾t gi¶m s¶n l­îng m¹nh vµ ®Èy gi¸ dÇu lªn trªn møc 50 USD/thïng. Trong cuéc häp ngµy 16/12/08 khèi OPEC ®ång thuËn c¾t gi¶m s¶n l­îng 2 triÖu thïng/ngµy trong tæng s¶n l­îng khai th¸c lµ 27 triÖu thïng/ngµy. Bªn c¹nh ®ã th× Nga, mét n­íc cã s¶n l­îng dÇu lín nh­ng n»m ngoµi khèi OPEC, còng ®ång ý c¾t gi¶m s¶n l­îng khai th¸c kho¶ng 400 ngµn thïng/ngµy víi hy väng vùc dËy gi¸ dÇu. Víi møc c¾t gi¶m s¶n l­îng dÇu lín nh­ vËy th× theo lÏ th­êng gi¸ dÇu ph¶i t¨ng lªn, nh­ng thùc tÕ nã l¹i gi¶m kh¸ m¹nh ngay sau c¸c quyÕt ®Þnh c¾t gi¶m ®­îc loan b¸o, xuèng møc 37 USD/thïng – thÊp nhÊt kÓ tõ bèn n¨m vÒ tr­íc. Tham kh¶o c¸c dù b¸o trªn thÞ tr­êng chøng kho¸n ViÖt Nam còng cã nhiÒu ®iÒu thó vÞ. Kh«ng kÓ c¸c dù b¸o cña c¸c c«ng ty chøng kho¸n néi ®Þa, chØ cÇn theo dâi b¶n ph©n tÝch cña HSBC, mét ng©n hµng lín vµ næi tiÕng thÕ giíi, lµ cã thÓ rót ra ®­îc kÕt luËn. Kho¶ng gi÷a n¨m 2007, khi chØ sè chøng kho¸n trªn sµn TP Hå ChÝ Minh xoay quanh ng­ìng 1000 ®iÓn, HSBC dù ®o¸n VN-INDEX vµo cuèi n¨m 2007 kho¶ng 900 ®iÓm vµ ®Õn cuèi 2008 lµ 1100 ®iÓm. Cuèi n¨m 2007 th× VN-INDEX dõng l¹i ë møc trªn 900 ®iÓm, coi nh­ dù ®o¸n cña HSBC b­íc ®Çu lµ chÝnh x¸c. Vµo quý 1 n¨m 2008, HSBC vÉn cho r»ng cuèi n¨m 2008 VN-INDEX ®¹t 1100 ®iÓm. Nh­ng ®Õn quý 2/08, trong bèi c¶nh chèng l¹m ph¸t, ChÝnh phñ ViÖt Nam thùc hiÖn th¾t chÆt tiÒn tÖ th× b¶n b¸o c¸o cña HSBC vÒ thÞ tr­êng chøng kho¸n ViÖt Nam cã thay ®æi lín, hä cho r»ng VN INDEX cuèi n¨m 08 chØ ë møc 600 ®iÓm, gi¶m gÇn mét nöa so víi c¸c dù b¸o tr­íc ®ã, g©y kinh ng¹c trong giíi ®Çu t­. §Õn quý 3/08, trong lóc VN-INDEX xoay quanh ng­ìng 500 ®iÓm th× trong c¸c b¶n ph©n tÝch vÒ thÞ tr­êng ViÖt Nam, HSBC cho r»ng cuèi n¨m 08, VN-INDEX chØ vµo kho¶ng 400 ®iÓm. Mét dù b¸o kh¸c ë cÊp ChÝnh phñ trong n¨m 2008 g©y thiÖt h¹i ®¸ng kÓ cho bµ con n«ng d©n mµ sau nµy Bé tr­ëng Bé NN&PTNT ®· nhËn tr¸ch nhiÖm tr­íc Quèc héi, còng lµ mét vÝ dô ®¸ng tham kh¶o. Vµo ®Çu n¨m 2008 gi¸ g¹o thÕ giíi b¾t ®Çu t¨ng vµ ®Õn cuèi quý 1/08 ®· lªn møc kho¶ng 1000 USD/tÊn, tøc lµ gÊp ®«i thêi ®iÓm ®Çu n¨m. ViÖt Nam cïng víi Th¸i Lan lµ c¸c “c­êng quèc” xuÊt khÈu g¹o, nªn gi¸ g¹o t¨ng cao lµ cã lîi cho n«ng nghiÖp. Trong giai ®o¹n gi¸ g¹o thÕ giíi t¨ng cao th× møc gi¸ trong n­íc còng t¨ng m¹nh do c¸c th­¬ng gia t¨ng c­êng thu mua g¹o ®Ó xuÊt khÈu kiÕm lêi. Gi¸ g¹o trong n­íc t¨ng cao lµm t¨ng chØ sè l¹m ph¸t, g©y lo ng¹i cho ChÝnh phñ. Trªn thÞ tr­êng thÕ giíi gi¸ g¹o tiÕp tôc ®i lªn vµ ®¹t ®Ønh 1200USD/tÊn vµo ®Çu quý 2/08. §óng lóc ®ã th× ChÝnh phñ ViÖt Nam quyÕt ®Þnh ngõng xuÊt khÈu g¹o do lo ng¹i gi¸ g¹o trong n­íc t¨ng m¹nh vµ dù ®o¸n kh«ng mÊy kh¶ quan vÒ kÕt qu¶ cña vô lóa s¾p tíi cã thÓ ¶nh h­ëng ®Õn an ninh l­¬ng thùc quèc gia. Sau khi leo lªn ®Õn møc ®Ønh cao 1200USD/tÊn th× gi¸ g¹o thÕ giíi b¾t ®Çu gi¶m do nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi ®­îc mïa vô ngò cèc ®Çu n¨m. T¹i n­íc ta, tr¸i h¼n víi c¸c dù ®o¸n cña ChÝnh phñ, vô lóa xu©n hÌ 2008 n«ng d©n tróng mïa lín ë kh¾p n¬i tõ B¾c vµo Nam. §Õn thêi ®iÓm nµy, nÕu cã nèi l¹i quyÕt ®Þnh xuÊt khÈu g¹o th× ®· qu¸ muén do gi¸ g¹o ®· gi¶m m¹nh chØ cßn ph©n nöa so víi thêi ®Ønh cao. C¸c vÝ dô kÓ trªn kh«ng nh»m vµo viÖc ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng dù ®o¸n ®óng - sai cña c¸c tæ chøc hay c¸ nh©n mµ muèn nãi nªn r»ng c«ng t¸c dù b¸o lµ v« cïng khã kh¨n vµ mang tÝnh rñi ro cao. VËy mµ c¸c dù b¸o vÉn lu«n lµ nh÷ng d÷ liÖu ®Çu vµo cho c¸c quyÕt ®Þnh quan träng tõ cÊp vÜ m« ®Õn vi m«. C¸c ChÝnh phñ ph¶i ®­a ra dù b¸o vÒ t×nh h×nh l¹m ph¸t, møc tiªu dïng cña d©n chóng vµ nguån vèn ®Çu t­ trong toµn x· héi ®Ó cã quyÕt ®Þnh vÒ chÝnh s¸ch tµi kho¸ vµ tiÒn tÖ. C¸c doanh nghiÖp ph¶i dùa vµo c¸c dù b¸o vÒ nhu cÇu hµng ho¸, t×nh h×nh s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c ®èi thñ c¹nh tranh còng nh­ c¸c diÔn biÕn trªn thÞ tr­êng ®Ó lËp kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh. Dù b¸o ®óng sÏ dÉn ®Õn c¸c quyÕt ®Þnh chÝnh x¸c cßn dù b¸o sai dÉn ®Õn c¸c quyÕt ®Þnh bÊt lîi. Do dù b¸o mang tÝnh rñi ro cao nªn nhiÒu khi c¸c chÝnh s¸ch cña ChÝnh phñ g©y t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn nÒn kinh tÕ. C¸c doanh nghiÖp hay gÆp ph¶i r¾c rèi do s¶n xuÊt thõa møa mµ kh«ng thÓ tiªu thô ®­îc cã thÓ ph¶i ®ãng cöa nhµ m¸y hoÆc dÉn ®Õn ph¸ s¶n. 2.2.2 BiÕn ®æi khÝ hËu vµ thiªn tai §· cã nhiÒu lêi c¶nh b¸o trong giíi khoa häc vÒ t­¬ng lai bÊt æn cña thêi tiÕt khÝ hËu toµn cÇu do con ng­êi sö dông qu¸ nhiÒu n¨ng l­îng g©y « nhiÔm m«i tr­êng sèng. C¸c biÕn ®æi khÝ hËu vµ thiªn tai cã thÓ g©y t¸c ®éng xÊu ®Õn nhiÒu ngµnh, ®Æc biÖt lµ ngµnh n«ng nghiÖp. Lò lôt, h¹n h¸n vµ gi«ng b·o ®· tõng lµm mÊt tr¾ng mïa mµng ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi t¹o ra c¸c có sèc vÒ nguån cung hµng n«ng s¶n g©y rèi lo¹n thÞ tr­êng. Thêi tiÕt khÝ hËu diÔn biÕn bÊt th­êng ph¸t sinh nhiÒu lo¹i dÞch bÖnh trªn c©y trång vËt nu«i lµm mÊt an toµn vÖ sinh thùc phÈm dÉn ®Õn sù quay l­ng cña ng­êi tiªu dïng vµ cuèi cïng lµ ph¸ s¶n ngµnh ch¨n nu«i. §éng ®Êt, sãng thÇn, b·o tè cã thÓ lµm h­ h¹i hoÆc ph¸ huû c¬ së h¹ tÇng, c¸c c«ng tr×nh c«ng nghiÖp lín, c¸c khu vùc d©n c­… g©y ¶nh h­ëng ®Õn toµn bé nÒn kinh tÕ.. 2.2.3 ChiÕn tranh, khñng bè vµ m©u thuÉn s¾c téc Trªn thÕ giíi vÉn tiÒm Èn nhiÒu m©u thuÉn cã thÓ dÉn ®Õn chiÕn tranh, khñng bè vµ xung ®ét s¾c téc. §ã lµ nh÷ng kh¸c biÖt vÒ chÕ ®é chÝnh trÞ, c¸c tranh chÊp l·nh thæ vµ vïng biÓn, c¹nh tranh vÒ nguån tµi nguyªn vµ kho¸ng s¶n, vÊn ®Ò t«n gi¸o vµ c¸c gi¸ trÞ tinh thÇn. Nh÷ng vÊn ®Ò nh¹y c¶m nµy ¶nh h­ëng ®Õn c¶ s¶n xuÊt lÉn tiªu dïng vµ quan hÖ th­¬ng m¹i quèc tÕ. ThÕ giíi bÊt æn lµm gia t¨ng rñi ro vµ h¹n chÕ c¸c dßng vèn ®Çu t­, t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn niÒm tin tiªu dïng cña d©n chóng ë kh¾p mäi n¬i, c¶n trë giao l­u v¨n ho¸ vµ ho¹t ®éng du lÞch. 2.2.4 Liªn minh ®iÒu khiÓn gi¸ c¶ Tæ chøc c¸c n­íc xuÊt khÈu dÇu má (OPEC) lµ vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ liªn minh ®iÒu khiÓn gi¸ c¶. C¸c n­íc thuéc khèi OPEC chiÕm phÇn lín tr÷ l­îng dÇu má thÕ giíi, trong khi dÇu má lµ nguyªn liÖu ®Çu vµo quan träng cña nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp. B»ng c¸c quyÕt ®Þnh t¨ng hay gi¶m s¶n l­îng khai th¸c, OPEC cã thÓ lµm gi¸ dÇu nh¶y móa liªn tôc trªn thÞ tr­êng. D­íi bµn tay ®iÒu khiÓn cña OPEC, gi¸ dÇu ®· tõng t¨ng gÊp 3 lÇn trong hai n¨m 1973-1974 vµ t¨ng gÊp ®«i trong giai ®o¹n 1979-1980. Trong lÜnh vùc s¶n xuÊt hay ph©n phèi hµng ho¸, ë nh÷ng ngµnh cã sè l­îng c¸c doanh nghiÖp cung øng rÊt Ýt, cã thÓ x¶y ra hiÖn t­îng c©u kÕt mãc nèi víi nhau ®Ó h×nh thµnh liªn minh lµm gi¸ thao tóng thÞ tr­êng, bãp mÐo cung cÇu vµ h¹n chÕ n¨ng lùc c¹nh tranh trong toµn ngµnh. 2.2.5 Tiªu dïng theo phong trµo Cã mét thêi gian, §µi truyÒn h×nh ViÖt Nam vµ mét sè c¸c §µi truyÒn h×nh ®Þa ph­¬ng ®ua nhau chiÕu mét lo¹t c¸c bé phim dµi tËp hÊp dÉn cña Hµn Quèc, t¹o ra lµn sãng h©m mé cña ng­êi d©n ViÖt h­íng vÒ xø së Kim chi. Tõ c¬n sèt trªn mµn ¶nh nhá dÉn ®Õn c¬n sèt trong ®êi sèng thùc. Ng­êi d©n kÐo nhau ®i mua c¸c mÆt hµng thêi trang theo moden Hµn Quèc nh­ quÇn ¸o, mü phÈm, giµy dÐp, kiÓu tãc Cã cÇu ¾t cã cung, c¸c nhµ nhËp khÈu sÏ chän lùa nhiÒu hµng hãa tõ Hµn Quèc, c¸c nhµ s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ cung øng dÞch vô trong n­íc còng ®ua nhau sao chÐp c¸c mÉu hµng nhËp ngo¹i ®Ó hót kh¸ch. Nh­ vËy lµ phong trµo tiªu dïng bÊt th­êng ®· chi phèi ®¸ng kÓ xu h­íng s¶n xuÊt kinh doanh. D©n chóng th­êng cã thãi quen b¾t ch­íc nhau, ®Çu tiªn chØ lµ mét nhãm ng­êi sau ®ã lan dÇn ra vµ t¹o thµnh phong trµo, ®ã lµ biÓu hiÖn cña t©m lý ®¸m ®«ng. T©m lý ®¸m ®«ng cã thÓ t¹o ra nhiÒu xu h­íng tiªu dïng vµ ®Çu t­ nh­: phong trµo x©y nhµ, phong trµo mua xe g¾n m¸y, phong trµo ch¬i cæ phiÕu C¸c phong trµo tiªu dïng cã thÓ lµm biÕn d¹ng s¶n xuÊt, dÞch chuyÓn c¸c nguån vèn ®Çu t­ vµ ®Õn khi phong trµo tiªu dïng kÕt thóc sÏ ®Ó l¹i hËu qu¶ tai h¹i cho c¸c doanh nghiÖp ®Õn sau. Ng­îc l¹i víi phong trµo tiªu dïng lµ “phong trµo” th¾t chÆt chi tiªu. Míi nghe qua t­ëng r»ng th¾t chÆt chi tiªu lµ hµnh ®éng tiÕt kiÖm, cã lîi cho nÒn kinh tÕ, nh­ng thùc chÊt kh«ng ph¶i vËy. NÕu v× c¸c dù b¸o kÐm l¹c quan vÒ t­¬ng lai kinh tÕ ®Êt n­íc mµ mäi ng­êi ®ång lo¹t thùc hiÖn th¾t chÆt chi tiªu ®Ó ®Ò phßng rñi ro th× cã thÓ g©y nguy h¹i cho nÒn kinh tÕ. Khi mµ ai còng h¹n chÕ mua s¾m th× doanh sè b¸n hµng gi¶m m¹nh, dÉn ®Õn s¶n xuÊt gi¶m vµ ®ãng cöa hµng lo¹t nhµ m¸y, c«ng nh©n mÊt viÖc lµm vµ kh«ng cã thu nhËp. Nh­ vËy lµ ng­êi tiªu dïng, tõ chç chñ ®éng th¾t chÆt chi tiªu biÕn thµnh ng­êi buéc ph¶i th¾t chÆt chi tiªu. C¸c xu h­íng tiªu dïng qu¸ h­ng phÊn hay “th¾t l­ng buéc bông” theo t©m lý ®¸m ®«ng th­êng lµm h¹i nÒn kinh tÕ vµ h¹i chÝnh ng­êi tiªu dïng, thÕ nh­ng hµnh ®éng theo kiÓu “gËy «ng l¹i ®Ëp l­ng «ng” nh vËy vÉn tån t¹i kh¸ phæ biÕn trong nÒn kinh tÕ. 2.3 Sèng chung víi l¹m ph¸t L¹m ph¸t lµ côm tõ ®­îc nh¾c ®Õn víi tÇn suÊt cao trªn c¸c ph­¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng vµ c¶ trong ®êi sèng x· héi. Cã mét sè c¸ch hiÓu kh¸c nhau vÒ l¹m ph¸t, nh­ng v× tÝnh phæ qu¸t cña nã nªn chóng ta cÇn ®¬n gi¶n ho¸ kh¸i niÖm l¹m ph¸t ®Ó thuËn tiÖn trong giao tiÕp vµ trao ®æi th«ng tin. L¹m ph¸t lµ hiÖn t­îng suy gi¶m søc mua cña tiÒn tÖ, tû lÖ l¹m ph¸t ®­îc x¸c ®Þnh b»ng møc t¨ng cña chØ sè gi¸ tiªu dïng trong thêi gian mét n¨m. XÐt trong c¶ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn dµi h¹n, l¹m ph¸t mang tÝnh phæ biÕn ë mäi nÒn kinh tÕ tõ c¸c n­íc ph¸t triÓn cao ®Õn c¸c n­íc chËm ph¸t triÓn. §«i khi gi÷a hai thêi kú t¨ng gi¸ l¹i xuÊt hiÖn mét thêi kú gi¸ c¶ hµng ho¸ ®i xuèng, ®ã lµ giai ®o¹n gi¶m ph¸t – biÓu hiÖn ë møc gi¸ chung gi¶m ®i chø kh«ng t¨ng. B¶ng 2.4 lµ sè liÖu vÒ tû lÖ l¹m ph¸t cña ViÖt Nam giai ®o¹n 2000 – 2007, tÝnh theo chØ sè CPI hµng n¨m. Tû lÖ l¹m ph¸t cña ViÖt Nam giai ®o¹n 2000 – 2007 (% n¨m) N¨m 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 L¹m ph¸t -0,6 0,8 4,0 3,0 9,5 8,4 9,6 12,6 B¶ng 2.4: Tû lÖ l¹m ph¸t cña ViÖt Nam giai ®o¹n 2000 – 2007, tÝnh theo chØ sè CPI. Nguån: Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam. §Ó tÝnh to¸n chØ sè gi¸ tiªu dïng, Tæng côc Thèng kª chia hµng ho¸ vµ dÞch vô tiªu dïng thµnh 10 nhãm hµng víi träng sè cña tõng nhãm tû lÖ thuËn víi doanh sè b¸n hµng. Mçi th¸ng, hä lÊy d÷ liÖu vÒ gi¸ c¶ hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng trong ba ngµy c¸ch ®Òu nhau ®Ó tÝnh gi¸ b×nh qu©n cña mçi lo¹i hµng. Khi so s¸nh møc gi¸ gi÷a hai thêi kú kh¸c nhau cã thÓ rót ra c¸c kÕt qu¶ vÒ chØ sè gi¸ hµng ho¸ theo th¸ng, theo quý hay theo n¨m. B¶ng 2.5 lµ sè liÖu vÒ t×nh h×nh l¹m ph¸t ë mét sè n­íc trong giai ®o¹n 2000-2006, tÝnh theo gi¸ so s¸nh GDP hµng n¨m. Tû lÖ l¹m ph¸t ë mét sè n­íc(% n¨m) N¨m N­íc Th¸i Lan Indonexia Xingapo Hµn Quèc 2000 1,36 … 5,37 0,80 2001 2,07 16,72 -1,80 3,50 2002 0,80 3,68 -1,22 2,80 2003 1,37 5,45 -1,03 2,72 2004 3,22 8,54 3,75 2,74 2005 4,50 14,80 0,30 -0,26 2006 5,00 13,64 0,20 -0,26 B¶ng 2.5: Tû lÖ l¹m ph¸t ë mét sè n­íc Ch©u ¸ trong c¸c n¨m tõ 2000 – 2006, tÝnh theo gi¸ so s¸nh GDP. Nguån: TÝnh to¸n dùa theo c¸c sè liÖu cña Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam . 2.3.1 ChØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n Tû lÖ l¹m ph¸t th«ng th­êng ®o l­êng sù biÕn ®éng gi¸ c¶ cña tÊt c¶ c¸c nhãm hµng ho¸ vµ dÞch vô tiªu dïng, nh­ ë n­íc ta lµ 10 nhãm hµng ho¸, ®­îc gäi lµ chØ sè l¹m ph¸t tæng hîp. Ngoµi chØ sè l¹m ph¸t tæng hîp ra, c¸c nhµ kinh tÕ cßn x©y dùng mét chØ sè l¹m ph¸t kh¸c gäi lµ chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n. ChØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n còng ®­îc x¸c ®Þnh t­¬ng tù nh­ chØ sè l¹m ph¸t tæng hîp nh­ng kh¸c nhau ë sè l­îng c¸c nhãm hµng ho¸ tiªu dïng ®­a vµo tÝnh to¸n. Giá hµng ho¸ ®Ó tÝnh l¹m ph¸t c¬ b¶n kh«ng bao gåm hai nhãm hµng ho¸ lµ l­¬ng thùc-thùc phÈm vµ n¨ng l­îng. Khi ®· lo¹i hai nhãm hµng l­¬ng thùc-thùc phÈm vµ n¨ng l­îng ra khái giá hµng tÝnh to¸n chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n th× träng sè cña c¸c nhãm hµng ho¸ cßn l¹i ph¶i thay ®æi cho hîp lý. T¹i sao c¸c nhµ kinh tÕ l¹i ®­a ra chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n? Chóng ta thÊy hai nhãm hµng tiªu dïng lµ l­¬ng thùc-thùc phÈm vµ n¨ng l­îng lµ c¸c nhãm hµng thiÕt yÕu gÇn nh­ sö dông hµng ngµy trong mçi hé gia ®×nh. Khi gi¸ c¶ c¸c nhãm hµng nµy thay ®æi còng kh«ng ¶nh h­ëng nhiÒu ®Õn sè l­îng chi tiªu cña mçi hé gia ®×nh. Sè tiÒn tiÕt kiÖm cña mçi gia ®×nh th­êng dïng ®Ó mua s¾m hµng ho¸ l©u bÒn hay söa nhµ cöa, mua nhµ míi. C¸c tæ chøc kinh tÕ - x· héi göi tiÒn tiÕt kiÖm còng v× môc tiªu sö dông cho môc ®Ých ®Çu t­ sau nµy. Ng­êi ta kh«ng tiÕt kiÖm tiÒn ®Ó sau nµy mua l­¬ng thùc, thÞt c¸ hay mua x¨ng dÇu. Nh­ vËy vÒ c¬ b¶n, sù biÕn ®éng gi¸ l­¬ng thùc-thùc phÈm hay n¨ng l­îng kh«ng lµm lîi hay thiÖt h¹i ®èi víi nh÷ng ng­êi göi tiÒn tiÕt kiÖm, v× môc tiªu tiÕt kiÖm tiÒn kh«ng ®Ó mua nh÷ng thø hµng ho¸ ®ã. Do ®ã nh÷ng ®èi t­îng cã tiÒn tiÕt kiÖm bao gåm c¸c gia ®×nh vµ tæ chøc kinh tÕ cã thÓ tham kh¶o chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n ®Ó thÊy ®­îc møc ®é lîi h¹i cña viÖc tiÕp tôc gi÷ tiÒn thay cho chi tiªu hiÖn t¹i. NÕu l·i suÊt tiÕt kiÖm lín h¬n tû lÖ l¹m ph¸t c¬ b¶n th× viÖc tiÕt kiÖm trong hiÖn t¹i vµ chi tiªu vÒ sau sÏ cã lîi h¬n. Cßn ng­îc l¹i, khi tû lÖ l¹m ph¸t c¬ b¶n lín h¬n l·i suÊt tiÕt kiÖm th× nãi chung lµ chi tiªu hiÖn t¹i cã lîi h¬n so víi tr­êng hîp göi tiÕt kiÖm ®Ó tiªu dïng sau nµy. Nh­ vËy lµ mäi ®èi t­îng ®Òu quan t©m ®Õn chØ sè l¹m ph¸t tæng hîp, riªng nh÷ng ng­êi cã tiÒn tiÕt kiÖm cßn quan t©m c¶ ®Õn chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n n÷a. §èi víi c¸c tæ chøc tÝn dông hay Ng©n hµng trung ­¬ng, chØ sè l¹m ph¸t c¬ b¶n ®«i khi cßn ®¸ng quan t©m h¬n so víi chØ sè l¹m ph¸t tæng hîp v× ®ã míi lµ c¬ së ®Ó h×nh thµnh mÆt bµng l·i suÊt ®Çu vµo t¹i c¸c ®Þnh chÕ tµi chÝnh. 2.3.2 Nh÷ng ¶nh h­ëng xÊu cña l¹m ph¸t L¹m ph¸t lµm cho ®ång tiÒn mÊt gi¸ theo thêi gian nªn nã ¶nh h­ëng ®Õn nh÷ng ng­êi sö dông tiÒn nh­ lµ ph­¬ng tiÖn tÝch tr÷. MÆc dï hä ®­îc bï ®¾p b»ng tû lÖ l·i suÊt nh­ng v× tÝnh bÊt th­êng cña l¹m ph¸t khiÕn t©m trÝ ng­êi gi÷ tiÒn bÊt an, do lu«n ph¶i c©n nh¾c lîi h¹i gi÷a viÖc chi tiªu ngay hay tiÕp tôc tiÕt kiÖm. L¹m ph¸t diÔn biÕn khã l­êng g©y rñi ro cao cho c¸c hîp ®ång vay m­în hay thanh to¸n kú h¹n. Ho¹t ®éng ng©n hµng bÞ ¶nh h­ëng ®¸ng kÓ do dßng vèn kh«ng æn ®Þnh vµ chñ yÕu mang tÝnh ng¾n h¹n. C¸c c«ng tr×nh ®Çu t­ lín vµ kÐo dµi sÏ bÞ ®éi gi¸ vµ khã ®Þnh liÖu, nh÷ng hîp ®ång thi c«ng hay cung cÊp nguyªn vËt liÖu, m¸y mãc thiÕt bÞ ®Þnh gi¸ s½n sÏ trë lªn l¹c hËu vµ kh«ng cã kh¶ n¨ng kh¶ thi lµm ®×nh trÖ c«ng tr×nh. Trong bèi c¶nh l¹m ph¸t, møc gi¸ c¶ hµng ho¸ thay ®æi theo thêi gian nªn c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt kinh doanh th­êng xuyªn thay ®æi b¸o gi¸, nhµ hµng kh¸ch s¹n chØnh söa b¶ng thùc ®¬n, c¸c trung t©m th­¬ng m¹i ph¶i chi phÝ nhiÒu h¬n ®Ó thay ®æi b¶ng gi¸ vµ c¸c lo¹i catalog qu¶ng c¸o. Ng­êi tiªu dïng tèn thêi gian do ph¶i th­êng xuyªn cËp nhËt th«ng tin thÞ tr­êng ®Ó cã c¸c quyÕt ®Þnh chi tiªu hîp lý. L¹m ph¸t lµm cho thu nhËp thùc tÕ cña ng­êi lao ®éng gi¶m ®i mÆc dï møc l­¬ng danh nghÜa vÉn gi÷ nguyªn, nªn cã thÓ t¹o ra m©u thuÉn gi÷a ng­êi lµm c«ng vµ giíi chñ, mét khi møc l­¬ng kh«ng ®iÒu chØnh cho phï hîp víi biÕn ®éng gi¸ c¶ thÞ tr­êng. L¹m ph¸t t¹o ra m«i tr­êng thuËn lîi cho c¸c ho¹t ®éng ®Çu c¬. Ban ®Çu dßng vèn ®Çu c¬ chØ tËp trung vµo mét sè hµng ho¸ cã møc gi¸ biÕn ®éng nh¹y c¶m khiÕn cho c¸c mÆt hµng nµy trë nªn khan hiÕm gi¶ t¹o vµ t¨ng gi¸ m¹nh. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng th× c¸c mÆt hµng ®Òu Ýt nhiÒu liªn quan ®Õn nhau, ch¼ng h¹n nh­ gi¸ g¹o t¨ng th× gi¸ c¸c lo¹i ngò cèc kh¸c tr­íc sau còng t¨ng theo hay gi¸ vËt liÖu x©y dùng t¨ng dÉn ®Õn gi¸ nhµ t¨ng, nªn khi cã sù t¨ng gi¸ ®ét biÕn ë mét sè hµng ho¸ nã sÏ t¸c ®éng ngay ®Õn c¸c hµng ho¸ bæ trî vµ phô thuéc kh¸c. Ph¶n øng t¨ng gi¸ d©y chuyÒn b¾t ®Çu h×nh thµnh song song víi c¸c ho¹t ®éng ®Çu c¬ kÝch gi¸ lµm cho t×nh h×nh thÞ tr­êng trë lªn rèi ren. NÕu t©m lý tiªu dïng kh«ng æn ®Þnh mµ r¬i vµo ho¶ng lo¹n th× møc gi¸ c¶ sÏ t¨ng vät vµ doanh sè b¸n hµng còng t¨ng m¹nh. L·i suÊt ®Çu vµo cña ng©n hµng buéc ph¶i t¨ng cao ®Ó ®¶m b¶o thanh kho¶n do ®ã l·i suÊt ®Çu ra còng t¨ng theo lµm c¶n trë c¸c hoat ®éng ®Çu t­ mang tÝnh c¨n b¶n vµ dµi h¹n, thóc ®Èy ®Çu t­ ng¾n h¹n vµ ®Çu c¬. §Õn mét lóc nµo ®ã, khi mÆt b»ng gi¸ c¶ ®· ë møc cao, l·i suÊt cao ngÊt ng­ëng, chÝnh s¸ch tiÒn tÖ ®­îc th¾t chÆt, t©m lý tiªu dïng chïng xuèng th× vßng xo¸y ®Çu c¬ còng kÕt thóc. HËu qu¶ ®Ó l¹i lµ mét “b·i chiÕn tr­êng” ngæn ngang víi nh÷ng “thµnh c«ng” vµ thÊt b¹i. Nh÷ng nhµ kinh doanh nh¹y bÐn th× kiÕm bén tiÒn, c¸c ®èi t­îng gia nhËp muén th× ph¶i “«m bom næ chËm”, ng­êi tiªu dïng còng mÖt mái vµ c¹n tói tiÒn. Sau giai ®o¹n t¨ng nãng t¹m thêi sÏ lµ mét giai ®o¹n ®iÒu chØnh vÊt v¶ vµ tèn kÐm cña nÒn kinh tÕ. 2.3.3 Nguyªn nh©n g©y ra l¹m ph¸t Trong mçi thêi kú l¹m ph¸t, nÕu chóng ta chØ ®óng ®­îc nguyªn nh©n lµm gia t¨ng gi¸ c¶ th× viÖc chèng l¹m ph¸t sÏ nhanh chãng cã hiÖu qu¶ vµ Ýt tèn kÐm cho nÒn kinh tÕ. L¹m ph¸t do tiÒn tÖ Chóng ta ®· t×m hiÓu vÒ ph­¬ng tr×nh c©n b»ng trao ®æi hµng ho¸ ë ch­¬ng tr­íc vµ nã rÊt h÷u Ých cho viÖc ph©n tÝch nguyªn nh©n l¹m ph¸t. Ph­¬ng tr×nh ®­îc viÕt l¹i nh sau: PQ = MV Ph­¬ng tr×nh nµy lu«n ®óng trong mäi kho¶ng thêi gian kh¶o s¸t. P lµ møc gi¸ b×nh qu©n cña tÊt c¶ c¸c lo¹i hµng ho¸ - dÞch vô (gäi chung lµ hµng ho¸) Q lµ tæng sè l­îng hµng ho¸ giao dÞch cã thanh to¸n M lµ tæng mÖnh gi¸ tiÒn tÖ l­u hµnh V lµ sè lÇn l­u th«ng b×nh qu©n cña ®¬n vÞ tiÒn tÖ Tõ ph­¬ng tr×nh trªn ta rót ra c«ng thøc tÝnh møc gi¸ b×nh qu©n: P = MV/Q. Q lµ tæng sè l­îng hµng ho¸ giao dÞch cã thanh to¸n, nªn nÕu xÐt dµi h¹n th× Q chØ phô thuéc vµo tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ. V× khi kinh tÕ ph¸t triÓn th× giao dÞch hµng ho¸ còng t¨ng lªn theo tû lÖ thuËn, cßn khi kinh tÕ ch÷ng l¹i th× sè l­îng hµng ho¸ giao dÞch hÇu nh­ kh«ng ®æi. Tuy nhiªn xÐt trong ng¾n h¹n th× khi so s¸nh gi÷a c¸c th¸ng trong n¨m th× ®¹i l­îng Q cã thÓ thay ®æi. Ch¼ng h¹n nh­ trong th¸ng TÕt mäi ng­êi chi tiªu m¹nh tay h¬n, nªn sè l­îng hµng ho¸ giao dÞch sÏ lín h¬n so víi c¸c th¸ng kh¸c trong n¨m. V lµ sè lÇn l­u th«ng b×nh qu©n cña ®¬n vÞ tiÒn tÖ. V chñ yÕu phô thuéc vµo thãi quen chi tiªu cña c¸c hé gia ®×nh vµ chu kú s¶n xuÊt cña c¸c doanh nghiÖp. Ngoµi ra ®¹i l­îng V cßn phô thuéc vµo møc ®é an toµn cña hÖ thèng ng©n hµng. V× khi hÖ th«ng ng©n hµng cã vÊn ®Ò th× c¸c hé gia ®×nh vµ tæ chøc kinh tÕ muèn n¾m gi÷ tiÒn mÆt nhiÒu h¬n ®Ó phßng ngõa rñi ro nªn lµm chËm qu¸ tr×nh lu©n chuyÓn tiÒn tÖ. Nh­ng trªn thùc tÕ, phÇn lín thêi gian lµ hÖ thèng ng©n hµng ho¹t ®éng b×nh th­êng vµ an toµn nªn d©n chóng vµ c¸c doanh nghiÖp chØ gi÷ l¹i l­îng tiÒn phï hîp ®Ó thanh to¸n c¸c giao dÞch theo chu kú, phÇn cßn l¹i chuyÓn sang göi tiÕt kiÖm theo kú h¹n ®Ó h­ëng l·i suÊt. Nh vËy tÝnh trong dµi h¹n V t­¬ng ®èi æn ®Þnh. XÐt trong ng¾n h¹n, V cã thÓ thay ®æi theo t©m lý tiªu dïng, khi d©n chóng h¨ng h¸i chi tiªu th× V t¨ng, cßn ng­îc l¹i th× V gi¶m. Nh­ng h·y chó ý r»ng khi V t¨ng sÏ lµm Q t¨ng, khi V gi¶m sÏ lµm Q gi¶m theo, nªn ta lu«n cã V/Q gÇn nh­ kh«ng thay ®æi trong ng¾n h¹n. ChØ riªng tr­êng hîp mÊt an toµn hÖ thèng ng©n hµng th× V gi¶m kh¸ m¹nh nh­ng Q th× gi¶m Ýt, nªn khi Êy V/Q sÏ gi¶m ®i. M lµ tæng mÖnh gi¸ tiÒn tÖ l­u hµnh. Do ho¹t ®éng ng©n hµng rÊt ®a d¹ng vµ phøc t¹p nªn lµm n¶y sinh nhiÒu tranh c·i vÒ c¸ch tÝnh vÒ khèi l­îng tiÒn tÖ l­u hµnh. Chóng ta liÖt kª c¸c ®Þnh møc tiÒn tÖ kh¸c nhau vµ chän ra ®¹i l­îng tÝnh to¸n hîp lý. Ký hiÖu Danh môc tµi s¶n trùc thuéc M Tæng tiÒn mÆt ph¸t hµnh n»m ngoµi Ng©n hµng trung ­¬ng M0 TiÒn mÆt trong l­u th«ng = M - tiÒn mÆt dù tr÷ t¹i hÖ thèng ng©n hµng th­¬ng m¹i. M1 M0 + tiÒn göi kh«ng kú h¹n + c¸c kho¶n tiÒn göi cã thÓ viÕt sec thanh to¸n. M2 M1 + tiÒn göi tiÕt kiÖm ng¾n h¹n M3 M2 + tiÒn göi tiÕt kiÖm dµi h¹n M4 M3 + tr¸i phiÕu ng¾n h¹n + c¸c c«ng cô tµi chÝnh dÔ chuyÓn thµnh tiÒn mÆt B¶ng 2.6: C¸c ®Þnh møc tiÒn tÖ Chóng ta biÕt r»ng, trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng, tiÒn tÖ ®ãng vai trß lµ ph­¬ng tiÖn thanh to¸n vµ ph­¬ng tiÖn tÝch tr÷. Môc tiªu cña phÇn nµy lµ ®i t×m mèi liªn hÖ gi÷a l¹m ph¸t vµ khèi l­îng tiÒn tÖ nªn chóng ta h·y tËp trung vµo khèi l­îng tiÒn tÖ th­êng trùc trong thanh to¸n. M1 chÝnh lµ khèi tiÒn tÖ cÇn quan t©m. C¸c kho¶n göi tiÕt kiÖm ng¾n h¹n, dµi h¹n hay tr¸i phiÕu lµ c¸c kho¶n tiÒn tån t¹i ë d¹ng tÝch tr÷, nã ch­a ph¶i lµ ph­¬ng tiÖn thanh to¸n, mÆc dï nã cã thÓ chuyÓn ®æi nhanh chãng thµnh ph­¬ng tiÖn thanh to¸n. H¬n n÷a, trong ®iÒu kiÖn b×nh th­êng cña nÒn kinh tÕ, khi mét l­îng tiÒn chuyÓn tõ d¹ng tÝch tr÷ sang d¹ng tiÒn tÖ l­u th«ng th× l¹i cã mét l­îng tiÒn tÖ kh¸c chuyÓn tõ d¹ng tiÒn l­u th«ng sang tiÒn tÝch tr÷. NÕu c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c æn ®Þnh th× M1 sÏ t¨ng lªn khi mµ Ng©n hµng trung ­¬ng b¬m thªm l­îng tiÒn mÆt míi ra ngoµi thÞ tr­êng ( tøc lµ t¨ng cung M ). M1 còng t¨ng khi hÖ thèng ng©n hµng ho¹t ®éng an toµn vµ hiÖu qu¶. Trong tr­êng hîp hÖ thèng ng©n hµng th­¬ng m¹i mÊt uy tÝn th× d©n chóng n¾m gi÷ nhiÒu tiÒn mÆt h¬n ( tøc M0 t¨ng ), khi Êy nÕu M kh«ng ®æi th× l­îng tiÒn dù tr÷ trong hÖ th«ng ng©n hµng rÊt Ýt dÉn ®Õn c¸c ho¹t ®éng thanh to¸n th«ng qua ng©n hµng gi¶m m¹nh, do ®ã lµm gi¶m M1. Tõ ph­¬ng tr×nh P = MV/Q chóng ta nhËn thÊy r»ng, trong dµi h¹n V rÊt Ýt thay ®æi, Q thay ®æi theo tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ nªn: nÕu M1 t¨ng tû lÖ thuËn víi Q th× møc gi¸ P sÏ æn ®Þnh, nÕu M1 t¨ng nhanh h¬n tû lÖ t¨ng tr­ëng kinh tÕ th× P sÏ t¨ng vµ g©y ra l¹m ph¸t. Trong ng¾n h¹n th× c¸c ®¹i l­îng Q vµ V cã thÓ thay ®æi nh­ng chóng biÕn ®éng cïng chiÒu nªn th­¬ng sè V/Q gÇn nh­ kh«ng ®æi. Do vËy møc gi¸ c¶ b×nh qu©n P vÉn phô thuéc vµo sù thay ®æi cña tæng khèi l­îng tiÒn M1. L¹m ph¸t do cÇu kÐo C¸c ho¹t ®éng ®Çu t­ vµ tiªu dïng kh«ng th­êng xuyªn æn ®Þnh mµ còng cã thay ®æi mang yÕu tè t©m lý. Khi niÒm tin tiªu dïng t¨ng lªn th× tèc ®é tiªu tiÒn nhanh h¬n lµm V t¨ng vµ ®Èy Q t¨ng. C¸c ho¹t ®éng ®Çu t­ diÔn ra s«i ®éng h¬n, nhu cÇu vay m­în t¨ng vµ viÖc thanh to¸n qua ng©n hµng t¨ng m¹nh lµm t¨ng M1. Cuèi cïng th× møc gi¸ b×nh qu©n P còng t¨ng theo tû lÖ t¨ng cña M1. Khi thÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n, thÞ tr­êng vµng hay thÞ tr­êng cæ phiÕu t¨ng nãng sÏ lµm t¨ng gi¸ trÞ tµi s¶n cña mét bé phËn d©n chóng. Kú väng thu nhËp t¨ng lªn sÏ thóc ®Èy chi tiªu trong hiÖn t¹i vµ lµm gia t¨ng l¹m ph¸t. Trong tr­êng hîp ®Æc biÖt, khi phong trµo tiªu dïng t¨ng cao kÕt hîp víi ho¹t ®éng ®Çu c¬ réng kh¾p, sù kÐm linh ho¹t trong ®iÒu hµnh cña ChÝnh phñ cã thÓ sÏ ch©m ngßi cho mét ®ît bïng ph¸t gi¸ c¶. L¹m ph¸t do chi phÝ ®Èy Trong c¸c phÇn trªn, chóng ta ®· biÕt vÒ nhiÒu nguyªn nh©n cã thÓ g©y ra mét có sèc cung bao gåm tõ yÕu tè thêi tiÕt khÝ hËu, m©u thuÉn chÝnh trÞ hay liªn minh ®éc quyÒn khèng chÕ s¶n l­îng. Mét sè hµng ho¸ c¬ b¶n t¨ng gi¸ cã thÓ g©y hiÖu øng Domino lµm t¨ng gi¸ hµng lo¹t c¸c hµng ho¸ kh¸c vµ cuèi cïng lµ g©y ra l¹m ph¸t. VÝ dô: khi gi¸ dÇu má t¨ng sÏ t¨ng gi¸ trùc tiÕp c¸c s¶n phÈm ®Çu ra cña ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ dÇu nh x¨ng, vËt liÖu polime, dÇu nhên, khÝ ga… C¸c s¶n phÈm nµy t¨ng gi¸ sÏ dÉn ®Õn t¨ng chi phÝ ®Çu vµo cho nhiÒu ngµnh kh¸c nhau mµ tiªu biÓu lµ ngµnh vËn t¶i. DÞch vô vËn t¶i t¨ng th× ®óng lµ g©y ¶nh h­ëng ®Õn toµn bé c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ. Khi xem xÐt trong qu¸ tr×nh dµi h¹n, chóng ta thÊy lµ d©n sè toµn cÇu ch­a cã dÊu hiÖu æn ®Þnh quy m« mµ vÉn ph×nh to ra, kinh tÕ thÕ giíi vÉn trong xu h­íng t¨ng lªn, nhu cÇu cña con ng­êi lµ kh«ng cã giíi h¹n. Bªn c¹nh ®ã th× nguån ®Êt ®ai, tµi nguyªn kho¸ng s¶n chØ cã h¹n vµ ®ang suy gi¶m hµng ngµy. §iÒu ®ã ¾t t¹o ra m©u thuÉn gi÷a cung vµ cÇu khiÕn cho gi¸ c¶ c¸c nguyªn liÖu vµ gi¸ thuª ®Êt cã khuynh h­íng t¨ng lªn theo thêi gian. C¸c nguyªn liÖu ®Çu vµo t¨ng sÏ lµm t¨ng gi¸ hÇu hÕt c¸c mÆt hµng kh¸c vµ g©y ra l¹m ph¸t theo thêi gian. 2.4 ThÊt nghiÖp ThÊt nghiÖp lµ chuyÖn th­êng thÊy ë mäi quèc gia kh«ng ph©n biÖt tr×nh ®é ph¸t triÓn cao hay thÊp, vÊn ®Ò chóng ta cÇn quan t©m lµ tû lÖ thÊt nghiÖp ë møc ®é nµo vµ nã cã thÓ g©y ra nh÷ng tæn thÊt g× cho x· héi. C¸c sè liÖu trong b¶ng 2.7 thèng kª t×nh tr¹ng thÊt nghiÖp ë mét sè n­íc trong khu vùc Ch©u ¸, giai ®o¹n 2000-2006. Tû lÖ thÊt nghiÖp ë mét sè n­íc(% n¨m) N¨m N­íc ViÖt Nam Th¸i Lan Indonexia Xingapo Hµn Quèc 2000 6,42 2,86 6,07 4,42 4,13 2001 6,28 2,91 8,10 3,44 4,08 2002 6,01 3,50 9,06 4,22 3,28 2003 5,78 3,03 9,56 4,49 3,56 2004 5,60 2,76 9,85 4,44 3,67 2005 5,31 2,42 11,24 4,22 3,73 2006 4,82 2,04 10,44 3,39 3,44 B¶ng 2.7: Tû lÖ thÊt nghiÖp ë ViÖt Nam vµ mét sè n­íc Ch©u ¸ trong c¸c n¨m tõ 2000 – 2006. Nguån: TÝnh to¸n dùa theo c¸c sè liÖu cña Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam . Tû lÖ thÊt nghiÖp ph¶n ¸nh mèi t­¬ng quan gi÷a sè l­îng ng­êi ®ang t×m viÖc lµm trªn tæng sè ng­êi thuéc lùc l­îng lao ®éng. Lùc l­îng lao ®éng bao gåm nh÷ng ng­êi ®ang lµm viÖc vµ nh÷ng ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng muèn t×m viÖc lµm. Lùc l­îng phi lao ®éng lµ tËp hîp nh÷ng ng­êi cã kh¶ n¨ng lµm viÖc, thuéc ®é tuæi lao ®éng, nh­ng v× lý do c¸ nh©n mµ kh«ng tham gia vµo lùc l­îng lao ®éng. Nguån nh©n lùc lµ tÊt c¶ nh÷ng ng­êi cã kh¶ n¨ng lµm viÖc vµ ®ang trong ®é tuæi lao ®éng. Nguån nh©n lùc bao gåm lùc l­îng lao ®éng vµ lùc l­îng phi lao ®«ng. 2.4.1 Nguyªn nh©n g©y ra thÊt nghiÖp Trong lÞch sö x· héi loµi ng­êi còng ®· cã thêi kú kh«ng cã thÊt nghiÖp. §ã lµ d­íi chÕ ®é C«ng x· nguyªn thuû, mäi ng­êi sinh sèng vµ lµm viÖc cïng nhau, chung nhau h­ëng thô nh÷ng thµnh qu¶ cña lao ®éng. C¸c n­íc thuéc khèi XHCN tr­íc ®©y còng kh«ng cã thÊt nghiÖp, hay nãi cho ®óng h¬n lµ thÊt nghiÖp Ýt. Nh­ng ®a sè mäi ng­êi ngµy nay kh«ng muèn t¸i lËp c¸c chÕ ®é x· héi ®ã, v× nã qu¸ l¹c hËu hoÆc lµ quan liªu tr× trÖ, thiÕu tÝnh s¸ng t¹o vµ kÐm hiÖu qu¶. NÒn kinh tÕ thÞ tr­êng lÊy c¹nh tranh lµm ®éng lùc ph¸t triÓn, mµ ®· cã c¹nh tranh th× ¾t dÉn ®Õn lo¹i trõ lÉn nhau vµ ®Ó l¹i hËu qu¶ lµ ph¸ s¶n vµ thÊt nghiÖp. Sù c¹nh tranh trong cïng ngµnh liªn tôc diÔn ra, c¸c doanh nghiÖp cã tû suÊt lîi nhuËn cao th× t×m c¸ch më réng quy m« cßn nh÷ng doanh nghiÖp lµm ¨n thÊt b¸t th× thu hÑp s¶n xuÊt hoÆc ®ãng cöa nhµ m¸y dÉn ®Õn thÊt nghiÖp t¹m thêi ë mét bé phËn ng­êi lao ®éng. Thùc tÕ cho thÊy, khi quy m« s¶n xuÊt cña toµn ngµnh kh«ng thay ®æi th× sè lao ®éng trong ngµnh kh«ng gi¶m ®i v× cã mét sè doanh nghiÖp c¾t gi¶m viÖc lµm th× l¹i cã c¸c doanh nghiÖp kh¸c tuyÓn dông thªm nh©n c«ng, vµ nh­ vËy lµ kh«ng t¹o ra thÊt nghiÖp trong ngµnh. Nh­ng v× ngµnh s¶n xuÊt lµ qu¸ réng vµ mang tÝnh toµn cÇu nªn cã thÓ nh÷ng ng­êi mÊt viÖc vµ nh÷ng ng­êi ®­îc tuyÓn míi l¹i ë c¸c n­íc kh¸c nhau, do ®ã tr­êng hîp nµy vÉn g©y ra thÊt nghiÖp t¹i c¸c n¬i cã c«ng nh©n bÞ sa th¶i. M©u thuÉn gi÷a cung vµ cÇu còng th­êng xuyªn diÔn ra ë cÊp ®é ngµnh s¶n xuÊt hoÆc trong toµn bé nÒn kinh tÕ. C¸c kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh quy m« lín ®i ng­îc l¹i thÞ tr­êng hay mét có sèc vÒ cung hoÆc cÇu cã thÓ t¹o hiÖu øng d©y chuyÒn trong nÒn kinh tÕ vµ g©y ra thÊt nghiÖp hµng lo¹t. S¶n xuÊt thõa ë quy m« lín lµ nguyªn nh©n cña cuéc khñng ho¶ng c«ng nghiÖp 1929-1933, cßn c¸c có sèc dÇu má trong thËp niªn 70 vµ 80 cña thÕ kû tr­íc còng g©y ra thÊt nghiÖp ë møc hai con sè t¹i nhiÒu n­íc. M©u thuÉn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng ë ph¹m vi hÑp mang tÝnh phæ biÕn h¬n vµ lµm t¨ng thÊt nghiÖp. Ch¼ng h¹n nh­ dÞch bß ®iªn ë Mü hoÆc sù kiÖn s÷a nhiÔm ®éc melamin tõ Trung Quèc, ®Òu dÉn ®Õn c¶nh n«ng d©n ch¨n nu«i bß thÊt nghiÖp hµng lo¹t. C¸c quy ®Þnh vÒ møc l­¬ng tèi thiÓu cho ng­êi lao ®éng cã thÓ lµm t¨ng thÊt nghiÖp nÕu nh­ møc sµn vÒ tiÒn l­¬ng thiÕu tÝnh thùc tiÔn. Trong mét nÒn kinh tÕ ®ãng, møc l­¬ng tèi thiÓu hîp lý kh«ng ¶nh h­ëng nhiÒu ®Õn thÊt nghiÖp, v× tÊt c¶ mäi doanh nghiÖp ®Òu ph¶i tu©n thñ luËt ch¬i gièng nhau. Nh­ng víi mét nÒn kinh tÕ më th× kh¸c, mçi n­íc l¹i cã mét møc l­¬ng tèi thiÓu kh¸c nhau nªn cã thÓ g©y ra bÊt b×nh ®¼ng gi÷a c¸c doanh nghiÖp cïng ngµnh nghÒ nh­ng s¶n xuÊt t¹i c¸c n­íc kh¸c nhau. Ngoµi hµng rµo l­¬ng tèi thiÓu ra, c¸c quy ®Þnh cøng nh¾c vÒ tiÒn l­¬ng trong hîp ®ång lao ®éng còng gãp phÇn lµm t¨ng thÊt nghiÖp. Gi¸ c¶ hµng ho¸ trªn thÞ tr­êng biÕn ®æi kh«ng ngõng, cã lªn cã xuèng, trong khi tiÒn l­¬ng l¹i thiÕu linh ho¹t, ch¾c ch¾n sÏ lµm khã doanh nghiÖp vµ ®«i khi dÉn ®Õn thu hÑp s¶n xuÊt hoÆc thËn träng trong viÖc thu nhËn thªm nh©n c«ng. Còng cã mét sè ng­êi chñ ®éng gia nhËp ®éi ngò thÊt nghiÖp v× nh÷ng lý do mang tÝnh c¸ nh©n. NhiÒu ng­êi rêi bá c«ng ty v× m©u thuÉn néi bé hoÆc kh«ng hîp “gu” víi l·nh ®¹o, mét sè ng­êi lóc ®Çu lµm viÖc h¨ng h¸i nh­ng sau l¹i thÊy kh«ng hîp së tr­êng vµ quyÕt ®Þnh ra ®i. C¸c ®èi t­îng nµy ®Òu tù nguyÖn thÊt nghiÖp t¹m thêi vµ tÊt nhiªn còng gãp phÇn lµm t¨ng tû lÖ thÊt nghiÖp. 2.4.2 Nh÷ng ¶nh h­ëng xÊu do thÊt nghiÖp ThÊt nghiÖp dï víi bÊt cø lý do g× còng g©y ra l·ng phÝ nguån lùc, lµm gi¶m t¨ng tr­ëng kinh tÕ vµ phóc lîi x· héi. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng th× thÊt nghiÖp lµ tÊt yÕu, tuy nhiªn nÕu tû lÖ thÊt nghiÖp thÊp th× x· héi cã thÓ chÊp nhËn ®­îc, nh­ng nÕu ë møc cao vµ kÐo dµi nhiÒu n¨m th× thùc sù lµ c¨ng th¼ng, ch¼ng kh¸c g× mét qu¶ bom hÑn giê. Mét bé phËn ng­êi lao ®éng r¬i vµo t×nh c¶nh thÊt nghiÖp dµi h¹n dÉn ®Õn mÊt nguån thu nhËp, g©y khã kh¨n cho ®êi sèng sinh ho¹t hµng ngµy. ThÊt nghiÖp g©y ra stress, lµm øc chÕ tinh thÇn vµ cã khi lµm n¶y sinh m©u thuÉn trong gia ®×nh. C¸c tÖ n¹n x· héi ph¸t sinh còng mét phÇn nguyªn nh©n tõ thÊt nghiÖp. ThÊt nghiÖp quy m« lín cã thÓ g©y x¸o trén ®êi sèng x· héi, rèi lo¹n an ninh trËt tù, m©u thuÉn s¾c téc, m©u thuÉn giai cÊp vµ khñng ho¶ng chÝnh trÞ. Ngµy nay nhiÒu n­íc trªn thÕ giíi cã chÕ ®é trî cÊp thÊt nghiÖp trong mét sè th¸ng nhÊt ®Þnh ®Ó nh÷ng ng­êi mÊt viÖc cã thªm thu nhËp vµ ®ñ thêi gian t×m viÖc lµm míi. §iÒu ®ã cã thÓ an ñi ng­êi lao ®éng, lµm gi¶m bít nçi thÊt väng do mÊt viÖc lµm g©y ra, nh­ng ®©y chØ lµ gi¶i ph¸p t¹m thêi, bëi v× vÊn ®Ò quan träng lµ liÖu nÒn kinh tÕ cã kh¶ n¨ng t¹o thªm c«ng ¨n viÖc lµm míi, ®Ó nh÷ng ng­êi thÊt nghiÖp cã thÓ kiÕm ®­îc chç lµm tr­íc khi m·n h¹n trî cÊp thÊt nghiÖp. 2.4.3 Nh÷ng biÖn ph¸p lµm gi¶m thÊt nghiÖp Nh÷ng cè g¾ng tõ mäi phÝa nh»m lµm gi¶m thÊt nghiÖp ®Òu ®­îc x· héi hoan nghªnh. Gi¶i ph¸p mang tÇm chiÕn l­îc vµ l©u dµi ph¶i n»m trong chÝnh s¸ch gi¸o dôc vµ ®µo t¹o. Ngµnh gi¸o dôc cÇn c¶i tiÕn ch­¬ng tr×nh gi¶ng d¹y vµ ph­¬ng ph¸p gi¸o dôc nh»m ®µo t¹o ra nh÷ng con ng­êi cã søc khoÎ vµ trÝ tuÖ, n¨ng ®éng s¸ng t¹o, dÔ dµng thÝch nghi trong m«i tr­êng c¹ch tranh cña nÒn kinh tÕ. X· h«i ho¸ gi¸o dôc lµ mét lùa chän hîp lý nh»m ph¸t huy mäi nguån lùc x· héi cho c«ng cuéc trång ng­êi, mét sù nghiÖp cao c¶ nh­ng ®Çy khã kh¨n vµ tèn kÐm. Nhµ n­íc cÇn cã chÝnh s¸ch hç trî nh÷ng vïng d©n c­ cßn khã kh¨n, c¸c ®èi t­îng cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt, nh»m phæ cËp gi¸o dôc réng kh¾p vµ n©ng cao mÆt b»ng d©n trÝ. Gi¸o dôc ®¹i häc vµ ®µo t¹o nghÒ ph¶i b¸m s¸t thùc tiÔn nh»m cung øng ®ñ sè l­îng nh©n lùc theo tõng ngµnh nghÒ vµ n©ng cao chÊt l­îng ®µo t¹o b»ng c¸ch kÕt hîp gi÷a lý thuyÕt vµ thùc hµnh. §èi víi c¸c cÊp häc tõ trung cÊp trë lªn, cÇn cã c¸c bé c©u hái tr¾c nghiÖm ®Ó gióp thÝ sinh lùa chän ngµnh nghÒ cho thËt phï hîp víi søc khoÎ, trÝ tuÖ, n¨ng khiÕu vµ c¸ tÝnh, ®¶m b¶o sau nµy ra tr­êng thÝ sinh sÏ yªu nghÒ vµ cèng hiÕn nhiÒu h¬n cho x· héi. CÇn cã mét c¬ chÕ phèi hîp thËt tèt gi÷a c¸c doanh nghiÖp, trung t©m xóc tiÕn viÖc lµm, tr­êng ®¹i häc, trung t©m ®µo t¹o nghÒ vµ ng­êi lao ®éng ®Ó cung cÊp th«ng tin ®a chiÒu vÒ nhu cÇu nh©n lùc, kh¶ n¨ng cung øng lao ®éng, chÕ ®é l­¬ng bæng,nh»m x©y dùng mét thÞ tr­êng lao ®éng c«ng khai, lµnh m¹nh vµ hiÖu qu¶. ViÖc lµm nµy rÊt cã ý nghÜa, nã gióp cho ng­êi thÊt nghiÖp nhanh chãng tiÕp cËn thÞ tr­êng lao ®éng ®Ó t×m viÖc lµm míi hoÆc bæ tóc thªm kiÕn thøc ®Ó chuyÓn sang lµm viÖc ë lÜnh vùc kh¸c. ChÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m« còng gãp phÇn quan träng trong viÖc lµm gi¶m tû lÖ thÊt nghiÖp. ThÊt nghiÖp t¨ng th­êng ®i kÌm víi gi¶m ph¸t vµ gi¶m s¶n l­îng kinh tÕ, nªn viÖc kÝch cÇu kinh tÕ th«ng qua chÝnh s¸ch níi láng tiÒn tÖ vµ t¨ng chi tiªu cña ChÝnh phñ mang l¹i kÕt qu¶ kh¸ cao vµ nhanh chãng. M©u thuÉn gi÷a c«ng ®oµn vµ ban ®iÒu hµnh cã thÓ g©y c¨ng th¼ng trong doanh nghiÖp. Nã ¶nh h­ëng ®Õn n¨ng suÊt, chÊt l­îng s¶n phÈm vµ n¨ng lùc canh tranh cña doanh nghiÖp, trong nhiÒu tr­êng hîp lµm ngõng trÖ s¶n xuÊt vµ dÉn ®Õn thÊt nghiÖp. CÇn x©y dùng mèi quan hÖ th©n thiÖn gi÷a giíi chñ vµ nghiÖp ®oµn. C¸c bªn nªn th­êng xuyªn ®èi tho¹i ®Ó l¾ng nghe ý kiÕn cña nhau, tr¸nh nh÷ng viÖc lµm tuú tiÖn mang tÝnh chñ quan tõ mçi bªn, h¹n chÕ mäi kh¶ n¨ng cã thÓ g©y ra m©u thuÉn trong néi bé doanh nghiÖp. 2.5 G¸nh nÆng nî nÇn Nî nÇn lµ hiÖn t­îng kh¸ phæ biÕn trong c¸c chÕ ®é t­ h÷u, còng nh­ nhiÒu hiÖn t­îng kh¸c, nã cã mÆt tÝch cùc vµ tiªu cùc. Nhê c¬ chÕ vay m­în mµ dßng vèn chuyÓn dÞch tõ n¬i thõa sang n¬i thiÕu gióp c©n b»ng thÞ tr­êng tiÒn tÖ, tiÕt kiÖm c¸c nguån lùc trong x· héi. Nh­ng mét khi nî nÇn qu¸ nhiÒu vµ thiÕu tÝnh an toµn th× tiÒm Èn nguy c¬ g©y ®æ vì d©y chuyÒn lµm sôp ®æ nÒn kinh tÕ. 2.5.1 Hai h×nh thøc vay vèn chñ yÕu Mçi gia ®×nh ®Òu cã c«ng viÖc hÖ träng cÇn chi tiªu mét kho¶n tiÒn lín, v× vËy hä ph¶i tiÕt kiÖm tiÒn trong thêi gian dµi ®Ó thùc hiÖn môc tiªu ®Æt ra, ch¼ng h¹n nh­ viÖc mua nhµ, tËu xe h¬i ®ßi hái c¸c gia ®×nh ph¶i tiÕt kiÖm tÝch luü c¶ chôc n¨m míi thùc hiÖn ®­îc. Trong thêi gian tÝch luü tiÒn, hä cã thÓ t¹m thêi cho vay kho¶n tiÒn ®· tÝch luü ®­îc vµ thu håi l¹i khi ®Õn h¹n chi tiªu. Mét sè gia ®×nh kh¸c cã c«ng viÖc lín cÇn chi tiªu gÊp nh­ng tÝch luü ch­a ®ñ tiÒn, hä muèn vay thªm mét kho¶n tiÒn n÷a ®Ó thùc hiÖn sím c«ng viÖc vµ sÏ tÝch luü dÇn ®Ó tr¶ nî vÒ sau. C¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt kinh doanh còng vËy, hä ®Òu cã kÕ ho¹ch ®Çu t­ theo thêi gian nªn cã doanh nghiÖp cÇn tÝch luü tiÒn vµ cã doanh nghiÖp cÇn vay vèn gÊp ®Ó thùc hiÖn sím dù ¸n ®Çu t­. Cã cung vµ cã cÇu vÒ vèn tÊt yÕu sÏ h×nh thµnh thÞ tr­êng vèn mµ ë ®ã c¶ ng­êi cho vay vµ ng­êi ®i vay ®Òu tho¶ m·n nhu cÇu ®Æt ra. TÝn dông ng©n hµng HÖ thèng ng©n hµng lµ mét bé phËn quan träng cña thÞ tr­êng vèn, cã m¹ng l­íi c¸c chi nh¸nh vµ phßng giao dÞch mäc lªn ë kh¾p c¸c ®Þa bµn d©n c­ trªn c¶ n­íc. Ng©n hµng cung cÊp nhiÒu dÞch vô liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, nh­ng ë ®©y chóng ta chØ quan t©m ®Õn dÞch vô tÝn dông. Ng©n hµng ®ãng vai trß trung gian kÕt nèi gi÷a nh÷ng ®èi t­îng cho vay vµ cÇn vay vèn. §èi t­îng cho vay bao gåm c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh vµ tæ chøc kinh tÕ x· héi cã nguån tiÒn t¹m thêi nhµn rçi, ®èi t­îng cã nhu cÇu vay vèn lµ c¸c doanh nghiÖp ®ang cÇn tiÒn ®Çu t­ dù ¸n hoÆc c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh cÇn vay tiÒn ®Ó thanh to¸n c¸c kho¶n chi tiªu lín. Do l¹m ph¸t diÔn ra hµng n¨m, nªn ®Ó c©n b»ng quyÒn lîi gi÷a c¸c bªn vµ gióp cho thÞ tr­êng tÝn dông ho¹t ®éng æn ®Þnh, ng©n hµng cÇn thu l·i vèn cña ng­êi vay vµ tr¶ l·i cho ng­êi göi tiÒn. C¸c ng©n hµng dùa vµo uy tÝn cña m×nh vµ sù b¶o l·nh cña ChÝnh phñ ®Ó g©y dùng niÒm tin víi nh÷ng ng­êi göi tiÒn, ®Ó hä yªn t©m khi bµn giao mét phÇn tµi s¶n cho ng©n hµng mµ kh«ng cÇn thÕ chÊp. Nh÷ng ®èi t­îng vay tiÒn kh«ng thÓ chØ tr«ng chê vµo uy tÝn c¸ nh©n hay uy tÝn doanh nghiÖp ®Ó vay m­în mµ cÇn cã tµi s¶n thÕ chÊp theo quy ®Þnh cña ng©n hµng míi cã thÓ tiÕp cËn nguån vèn vay, sù thËn träng nµy gãp phÇn lµm t¨ng tÝnh an toµn vµ hiÖu qu¶ cho ho¹t ®éng tÝn dông. Ph¸t hµnh tr¸i phiÕu Ph¸t hµnh tr¸i phiÕu còng lµ mét h×nh thøc vay nî, nh­ng nã h×nh thµnh trùc tiÕp gi÷a bªn vay vèn vµ bªn cho vay, kh«ng gièng nh­ ho¹t ®éng tÝn dông ng©n hµng. §èi t­îng ph¸t hµnh tr¸i phiÕu cã thÓ lµ ChÝnh phñ hoÆc c¸c c¬ quan trùc thuéc ChÝnh phñ, chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng, c¸c doanh nghiÖp lín. Tuú thuéc vµo ®èi t­îng ph¸t hµnh mµ tr¸i phiÕu cã c¸c tªn gäi kh¸c nhau nh­ tr¸i phiÕu ChÝnh phñ, tÝn phiÕu kho b¹c nhµ n­íc, tr¸i phiÕu chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng vµ tr¸i phiÕu doanh nghiÖp. ChÝnh phñ vµ c¸c c¬ quan trùc thuéc ChÝnh phñ còng nh­ c¸c chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng ph¸t hµnh tr¸i phiÕu dùa vµo uy tÝn cña m×nh, cßn c¸c doanh nghiÖp muèn ph¸t hµnh tr¸i phiÕu cÇn cã sù b¶o l·nh cña c¸c c¬ quan ChÝnh phñ hoÆc ®­îc b¶o l·nh bëi c¸c ng©n hµng th­¬ng m¹i cã uy tÝn. Tr¸i phiÕu cã nhiÒu lo¹i kú h¹n kh¸c nhau vµ c¸c tr¸i chñ ®Òu ®­îc h­ëng l·i suÊt, tû lÖ l·i suÊt phô thuéc vµo tõng lo¹i tr¸i phiÕu, thêi gian ph¸t hµnh vµ thêi ®iÓm ph¸t hµnh. NÕu cïng thêi gian vµ thêi ®iÓm ph¸t hµnh th× tr¸i phiÕu ChÝnh phñ th­êng cã møc l·i suÊt thÊp nhÊt cßn tr¸i phiÕu doanh nghiÖp th­êng cã l·i suÊt cao. Nh÷ng ®èi t­îng mua tr¸i phiÕu gåm ®ñ thµnh phÇn tõ c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh ®Õn c¸c tæ chøc kinh tÕ x· héi. Göi tiÕt kiÖm vµ mua tr¸i phiÕu cã nh÷ng ®iÓm gièng vµ kh¸c nhau. Nã gièng nhau ë chç ®Òu lµ c¸c c«ng cô phôc vô cho viÖc tÝch tr÷ tiÒn, ®Òu mang tÝnh an toµn kh¸ cao vµ ®­îc h­ëng l·i suÊt hîp lý. Nh­ng gi÷a chóng còng cã nh÷ng kh¸c nhau, nÕu nh­ göi tiÒn tiÕt kiÖm b¹n cã thÓ rót tr­íc kú h¹n khi cã viÖc ®ét xuÊt vµ h­ëng l·i suÊt thÊp h¬n, nh­ng mua tr¸i phiÕu th× kh«ng thÓ thanh to¸n tr­íc kú h¹n ®­îc, ®æi l¹i tr¸i phiÕu l¹i ®­îc giao dÞch trªn thÞ tr­êng nªn thay v× thanh to¸n tr­íc h¹n b¹n cã thÓ b¸n nã cho ng­êi kh¸c ®ang cÇn mua. 2.5.2 Quy m« nî trong nÒn kinh tÕ Nh­ chóng ta ®· thÊy ë trªn, c¸c ho¹t ®éng vay m­în vµ cho vay xuÊt ph¸t tõ c¸c nhu cÇu hÕt søc tù nhiªn cña con ng­êi trong ®êi sèng kinh tÕ. Nî nÇn lµ chuyÖn b×nh th­êng trong ho¹t ®éng kinh tÕ, nh­ng quy m« nî nÇn cµng lín th× ch¾c ch¾n tiÒm Èn nhiÒu nguy c¬ rñi ro trong ho¹t ®éng vay m­în vµ cã thÓ ¶nh h­ëng xÊu ®Õn toµn bé ho¹t ®éng kinh tÕ. Cã thÓ ph©n chia nî trong nÒn kinh tÕ thµnh hai kho¶n lín lµ nî cña ChÝnh phñ vµ nî trong khèi d©n doanh. Nî cña ChÝnh phñ Khi c¸c kho¶n thu tõ ng©n s¸ch kh«ng ®ñ chi, c¸c ChÝnh phñ th­êng vay nî b»ng c¸ch ph¸t hµnh tr¸i phiÕu ®Ó tµi trî c¸c kho¶n chi v­ît tréi. Nh÷ng ®èi t­îng tham gia mua tr¸i phiÕu ChÝnh phñ gåm c¸c tæ chøc, c¸ nh©n trong n­íc vµ n­íc ngoµi. Hµng n¨m ChÝnh phñ ph¶i tr¶ l·i tr¸i phiÕu cho tr¸i chñ vµ thanh to¸n c¶ phÇn gèc cho nh÷ng l« tr¸i phiÕu hÕt h¹n. Nî cña ChÝnh phñ bao gåm tÊt c¶ c¸c kho¶n vay ch­a thanh to¸n céng dån tõ nhiÒu n¨m cña chÝnh quyÒn trung ­¬ng vµ ®Þa ph­¬ng. ChÝnh phñ vay nî ®Ó thùc hiÖn c¸c dù ¸n cÊp quèc gia nh­: ®Çu t­ vµo c¬ së h¹ tÇng bao gåm cÇu ®­êng, bÕn c¶ng hay nhµ m¸y ®iÖn, hoÆc ®Çu t­ n©ng cÊp tr­êng häc, bÖnh viÖn, c¸c c¬ së nghiªn cøu khoa häc, thËm chÝ lµ c¶ chi tiªu phôc vô c«ng t¸c an sinh x· héi. ChÝnh phñ ®Çu t m¹nh vµo c¬ së vËt chÊt vµ con ng­êi nh»m thóc ®Èy kinh tÕ ph¸t triÓn, t¹o thªm viÖc lµm, n©ng cao ®êi sèng x· héi vµ th«ng qua ®ã t¨ng c­êng nguån thu tõ thuÕ ®Ó tr¶ c¸c kho¶n nî vay. Nî trong khèi d©n doanh C¸c doanh nghiÖp vay vèn tõ kªnh tÝn dông hoÆc qua ph¸t hµnh tr¸i phiÕu ®Ó ®Çu t vµo c¸c dù ¸n s¶n xuÊt kinh doanh cã hiÖu qu¶, hoÆc bæ sung nguån vèn s¶n xuÊt kinh doanh. C¸c doanh nghiÖp hy väng vµo viÖc më réng ho¹t ®éng kinh doanh sÏ lµm t¨ng thªm lîi nhuËn ®ñ ®Ó bï ®¾p c¸c chi phÝ vµ tr¶ l·i vay tõ c¸c chñ nî. C¸c c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh còng cã thÓ vay tiÒn tõ c¸c tæ chøc tÝn dông ®Ó mua s¾m hµng ho¸ l©u bÒn vµ sau ®ã trÝch mét phÇn tõ thu nhËp hµng th¸ng ®Ó tr¶ nî dÇn theo kú h¹n. Trong n¨m 2007, theo thèng kª cña Ng©n hµng nhµ n­íc, tæng d­ nî tÝn dông toµn hÖ thèng ng©n hµng vµo kho¶ng trªn mét triÖu tû ®ång ( 95%GDP ). ë n­íc ta viÖc ph¸t hµnh tr¸i phiÕu doanh nghiÖp ch­a thuËn lîi nªn chØ cã rÊt Ýt doanh nghiÖp ph¸t hµnh tr¸i phiÕu huy ®éng vèn mµ c¬ b¶n vÉn lµ vay vèn qua kªnh tÝn dông ng©n hµng. Do ®ã trong n¨m 2007 tæng nî trong khèi d©n doanh c¶ n­íc, bao gåm nî tÝn dông vµ nî do ph¸t hµnh tr¸i phiÕu, ë møc t­¬ng ®­¬ng 100%GDP. Xu h­íng gia t¨ng nî nÇn Sù ph©n ho¸ giÇu nghÌo trong x· héi lµ mét nguyªn nh©n quan träng lµm gia t¨ng nî nÇn. Nh÷ng ng­êi cã vèn hoÆc tµi s¶n d­ thõa sÏ sö dông ®Ó ®Çu t­ hoÆc cho vay, cßn nh÷ng ng­êi nghÌo cã møc sèng thÊp rÊt cÇn vay thªm tiÒn ®Ó æn ®Þnh cuéc sèng hoÆc c¶i thiÖn ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn. Sù ph©n ho¸ giÇu nghÌo cã xu h­íng t¨ng lªn mét phÇn lµ do tµi s¶n thõa kÕ kh«ng ®ång ®Òu, mét phÇn kh¸c lµ do sù ph©n ho¸ vÒ n¨ng lùc lao ®éng c¸ nh©n dÉn ®Õn chªnh lÖch qu¸ lín trong thu nhËp hµng n¨m. Ngoµi ra, xu h­íng kÕt h«n còng gãp phÇn lµm gia t¨ng giÇu nghÌo. Tuy kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶ vµ còng ch¼ng cã quy ®Þnh cô thÓ nµo, nh­ng th«ng th­êng ng­êi ta kÕt h«n theo ®¼ng cÊp. NghÜa lµ nh÷ng ng­êi kh¸ gi¶ th­êng t×m ®Õn víi nhau vµ nh÷ng ng­êi nghÌo l¹i vÒ chung sèng víi ng­êi nghÌo. Do ®ã bøc tranh ph©n chia thu nhËp trong x· héi, vèn ®· ch¼ng ®ång mµu, nay l¹i ®­îc t« ®Ëm h¬n bëi vÊn ®Ò h«n nh©n. Nh­ vËy lµ qu¸ tr×nh tÝch tô tµi s¶n th«ng qua thõa kÕ, sù kh¸c biÖt vÒ thu nhËp vµ xu h­íng kÕt h«n lµ nh÷ng nguyªn nh©n c¬ b¶n lµm gia t¨ng giÇu nghÌo trong x· héi. Trong thùc tÕ c¸c ChÝnh phñ ®· ®¸nh thuÕ thu nhËp c¸ nh©n theo ph­¬ng ph¸p luü tiÕn ®Ó lµm gi¶m bÊt b×nh ®¼ng vÒ thu nhËp gi÷a c¸c tÇng líp d©n c­. Nh­ng nÕu møc thuÕ t¨ng lªn qu¸ cao sÏ lµm thui chét ®éng lùc lµm viÖc cña nh÷ng ng­êi cã tµi n¨ng mµ bÊt cø méi x· héi nµo còng cÇn träng dông. Qu¸ tr×nh héi nhËp kinh tÕ thÕ giíi t¹o ra ¸p lùc c¹nh tranh ngµy cµng cao, xu h­íng nµy cã lîi cho c¸c doanh nghiÖp lín nh­ng g©y khã kh¨n cho c¸c doanh nghiÖp quy m« nhá hoÆc c¸c doanh nghiÖp míi thµnh lËp. Trong mét thÕ giíi héi nhËp s©u vµ réng h¬n th× thÞ tr­êng cæ phiÕu còng biÕn ®éng khã l­êng vµ mang tÝnh rñi ro cao. ChÝnh v× vËy mµ nhiÒu ®èi t­îng cã vèn kh¶ dông kh«ng muèn chñ ®éng ®Çu t­ mµ t×m ®Õn víi kªnh tiÕt kiÖm ng©n hµng hoÆc ®Çu t­ vµo tr¸i phiÕu cho an toµn. Xu h­íng ®Çu t­ thô ®éng trong x· héi mµ t¨ng lªn sÏ lµm t¨ng quy m« nî nÇn trong nÒn kinh tÕ. Trong dµi h¹n s¶n l­îng kinh tÕ phô thuéc vµo tæng cung nh­ng trong ng¾n h¹n nã ®­îc quyÕt ®Þnh bëi tæng cÇu. Do ®Çu t­ chñ ®éng mang tÝnh rñi ro cao nªn tiÕt kiÖm t¨ng lªn vµ lµm gi¶m tæng cÇu. §iÒu ®ã sÏ dÉn ®Õn lµm gi¶m s¶n l­îng kinh tÕ vµ t¨ng thÊt nghiÖp. §Ó ®¶m b¶o thµnh tÝch t¨ng tr­ëng kinh tÕ vµ an sinh x· héi, c¸c ChÝnh phñ ph¶i më réng chÝnh s¸ch tµi kho¸ vµ s½n sµng ph¸t hµnh thªm tr¸i phiÕu ®Ó t¨ng c­êng ®Çu t­ nh»m kÝch cÇu nÒn kinh tÕ. Nî cña ChÝnh phñ còng v× thÕ mµ cã xu h­íng ngµy cµng t¨ng lªn. C¸c doanh nghiÖp lín lµm ¨n hiÖu qu¶ muèn më réng quy m« s¶n xuÊt kinh doanh còng t×m ®Õn víi ng©n hµng hoÆc ph¸t hµnh tr¸i phiÕu ®Ó vay nî. Do ®ã nî trong khèi d©n doanh còng ngµy cµng ph×nh to ra. 2.5.3 Rñi ro kinh tÕ do nî nÇn Trong ®iÒu kiÖn nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn æn ®Þnh th× c¸c kho¶n nî nÇn d­êng nh­ kh«ng mÊy ¶nh h­ëng ®Õn c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ vµ ®êi sèng x· héi. Khi ®ã c¸c kho¶n nî qu¸ h¹n trong tÇm kiÓm so¸t, tiÒn l·i vµ tiÒn vay nî gèc ®Õn h¹n ®Òu ®­îc thanh to¸n ®Çy ®ñ, nguån tÝn dông t­¬ng ®èi dåi dµo lµm t¨ng thanh kho¶n trong nÒn kinh tÕ. Nh­ng b¶n th©n nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng tiÒm Èn nhiÒu bÊt æn vµ khi ®iÒu ®ã x¶y ra th× vÊn ®Ò nî nÇn trë nªn nghiªm träng vµ lµm t¨ng c¸c rèi lo¹n kinh tÕ. C¸c chØ sè kinh tÕ vÜ m« yÕu kÐm lu«n ®i kÌm víi sù gia t¨ng nî xÊu vµ nî d­íi chuÈn ë khu vùc d©n doanh. Khi ®ã niÒm tin kinh tÕ gi¶m sót vµ c¸c ho¹t ®éng tÝn dông gÆp khã kh¨n, nÒn kinh tÕ kÐm thanh kho¶n. C¸c nguån vèn ®Çu t­ gi¶m m¹nh, niÒm tin tiªu dïng còng ®i xuèng kÐo theo vßng xo¸y gi¶m s¶n l­îng kinh tÕ vµ t¨ng thÊt nghiÖp. Quy m« nî nÇn cµng lín th× t¸c ®éng tiªu cùc cµng m¹nh vµ cã thÓ g©y ra khñng ho¶ng kinh tÕ. Cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ ë quy m« toµn cÇu mµ chóng ta ®ang ph¶i chøng kiÕn tõ ®Çu n¨m 2008 b¾t nguån tõ ho¹t ®éng cho vay thÕ chÊp d­íi chuÈn t¹i Mü. Trong mét thêi gian dµi, l·i suÊt b»ng ®ång Dollar ë møc thÊp nªn c¸c ng©n hµng Mü cho vay m¹nh tay víi c¶ nh÷ng ®èi t­îng nghÌo. Hä vay tiÒn ®Ó mua nhµ vµ dïng chÝnh ng«i nhµ ®ã lµm vËt thÕ chÊp cho ng©n hµng. Ai còng cho r»ng gi¸ nhµ ®Êt chØ cã thÓ t¨ng lªn chø kh«ng gi¶m ®i nªn c¸c ho¹t ®éng vay m­în nh­ vËy lµ an toµn. C¸c tæ chøc tµi chÝnh cã d­ nî cho vay bÊt ®éng s¶n lín cßn s¸ng t¹o ra mét s¶n phÈm míi b»ng c¸ch ®ãng gãi c¸c kho¶n d­ nî cho vay bÊt ®éng s¶n l¹i, råi chia nhá ra thµnh c¸c chøng kho¸n, sau ®ã ph¸t hµnh trªn thÞ tr­êng. TiÒn thu ®­îc tõ viÖc ph¸t hµnh l­îng chøng kho¸n míi ®ã l¹i ®­îc ®æ vµo thÞ tr­êng cho vay nhµ ®Êt d­íi chuÈn. ThÞ tr­êng bÊt ®éng s¶n trë nªn qu¸ nãng vµ b¾t ®Çu cã dÊu hiÖu nguy hiÓm kÓ tõ cuèi n¨m 2007. Bãng bãng bÊt ®éng s¶n ë Mü x× h¬i g©y ¶nh h­ëng ®Õn nhiÒu ngµnh kinh tÕ cña n­íc nµy lµm sôt gi¶m s¶n l­îng kinh tÕ vµ t¨ng thÊt nghiÖp. C¸c hé nghÌo vay tiÒn mua nhµ lµ nh÷ng n¹n nh©n ®Çu tiªn cña t×nh tr¹ng gia t¨ng thÊt nghiÖp. Hä ®· kh«ng cã ®ñ tiÒn ®Ó tr¶ nî vay vµ buéc ph¶i tr¶ l¹i ng«i nhµ thÕ chÊp cho ng©n hµng. Gi¸ nhµ ®Êt gi¶m m¹nh g©y tæn thÊt rÊt lín cho nh÷ng tæ chøc tµi chÝnh n¾m gi÷ c¸c tµi s¶n liªn quan ®Õn c¸c kho¶n vay thÕ chÊp d­íi chuÈn t¹i Mü, trong ®ã bao gåm c¶ nhiÒu tæ chøc tµi chÝnh ë Ch©u ¢u vµ Ch©u ¸. Do lo ng¹i vÒ rñi ro kinh tÕ t¨ng cao nªn c¸c ho¹t ®éng tÝn dông toµn cÇu gi¶m m¹nh g©y mÊt thanh kho¶n côc bé ë mét sè n­íc. Hµng lo¹t ng©n hµng vµ tæ chøc tµi chÝnh ë Mü vµ mét sè n­íc kh¸c ph¶i tuyªn bè ph¸ s¶n. ChÝnh phñ c¸c n­íc ®· rãt hµng tr¨m tû USD chØ ®Ó cøu v·n hÖ thèng tµi chÝnh. Cuéc khñng ho¶ng tÝn dông d­íi chuÈn t¹i Mü ®· nhanh chãng biÕn thµnh cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh toµn cÇu. Gi¸ cæ phiÕu trªn kh¾p c¸c thÞ tr­êng sôt gi¶m thª th¶m, céng thªm víi sù sôt gi¶m cña gi¸ nhµ ®Êt lµm cho tµi s¶n cña c¸c hé gia ®×nh v¬i ®i tr«ng thÊy vµ hä buéc ph¶i c¾t gi¶m ®Çu t­ vµ h¹n chÕ chi tiªu. Tæng cÇu trªn toµn thÕ giíi suy gi¶m m¹nh lµ nguyªn nh©n trùc tiÕp dÉn ®Õn cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ toµn cÇu ®­îc coi lµ lín nhÊt kÓ tõ h¬n 70 n¨m qua, ®· vµ ®ang t¸c ®éng ®Õn mäi quèc gia & vïng l·nh thæ trªn thÕ giíi. Ch­¬ng 3 ®iÒu tiÕt kinh tÕ vÜ m« Trong ch­¬ng thø nhÊt chóng ta ®· t×m hiÓu c¸c nguyªn t¾c vËn hµnh cña nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng vµ t©m ®¾c mét ®iÒu lµ b¶n th©n nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng, trong nh÷ng ®iÒu kiÖn b×nh th­êng, cã kh¶ n¨ng tù ®iÒu chØnh rÊt tèt vµ kh«ng cÇn ®Õn sù can thiÖp th« b¹o cña “bµn tay h÷u h×nh”. D­êng nh­ thÞ tr­êng tù do vµ quy luËt gi¸ c¶ “®ñ trÝ kh«n” ®Ó h­íng dÉn c¸c doanh nghiÖp vµ ng­êi tiªu dïng biÕt ph¶i lµm g× ®Ó thu ®­îc lîi Ých tèi ®a, th«ng qua ®ã ph©n phèi hiÖu qu¶ c¸c nguån lùc khan hiÕm trong nÒn kinh tÕ. Trong ch­¬ng thø hai chóng ta nhËn thÊy cã nhiÒu yÕu tè tõ bªn trong vµ bªn ngoµi nÒn kinh tÕ cã thÓ t¸c ®éng m¹nh ®Õn thÞ tr­êng tù do, lµm biÕn d¹ng thÞ tr­êng vµ g©y ra c¸c khuyÕt tËt cho nÒn kinh tÕ. Trong mét sè tr­êng hîp c¸c khuyÕt tËt ®ã lµ qóa lín vµ nÕu ®Ó cho nÒn kinh tÕ tù ®iÒu chØnh th× mÊt rÊt nhiÒu thêi gian vµ chi phÝ c¬ héi. Khi Êy ChÝnh phñ cÇn thÓ hiÖn vai trß cña m×nh th«ng qua viÖc ®iÒu chØnh c¬ chÕ vµ c¸c chÝnh s¸ch tµi kho¸ - tiÒn tÖ nh»m æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m«. 3.1 Kh¸i niÖm vÒ ®iÒu tiÕt kinh tÕ vÜ m« §Ó ®¸nh gi¸ t×nh h×nh kinh tÕ vÜ m« cña mét n­íc ng­êi ta th­êng theo dâi c¸c chØ tiªu kinh tÕ vÜ m« c¬ b¶n bao gåm: tû lÖ t¨ng tr­ëng GDP, tû lÖ l¹m ph¸t, tû lÖ thÊt nghiÖp vµ c¸n c©n thanh to¸n tæng thÓ cña nÒn kinh tÕ. Ngoµi ra cã thÓ quan t©m thªm mét sè chØ tiªu kh¸c nh­ c¸n c©n th­¬ng m¹i, thu chi ng©n s¸ch, nî quèc gia, chÊt l­îng t¨ng tr­ëngB¶ng 3.1 thèng kª mét sè chØ tiªu kinh tÕ vÜ m« c¬ b¶n cña c¸c n­íc ph¸t triÓn. ThÊt nghiÖp, t¨ng tr­ëng, l¹m ph¸t b×nh qu©n cña mét sè n­íc ph¸t triÓn trong c¸c giai ®o¹n tõ 1960-2004 (%/n¨m) Anh Mü §øc ThÊt nghiÖp 1960-1973 3 5 1 1973-1981 6 7 3 1981-1990 10 7 7 1990-2001 7 5 7 2001-2004 5 5 9 T¨ng tr­ëng GDP 1960-1973 3 4 5 1973-1981 1 2 2 1981-1990 3 3 2 1990-2001 2 3 3 2001-2004 2 3 2 L¹m ph¸t 1960-1973 5 3 3 1973-1981 15 9 5 1981-1990 6 5 3 1990-2001 3 3 3 2001-2004 2 2 2 B¶ng 3.1: ThÊt nghiÖp, t¨ng tr­ëng, l¹m ph¸t b×nh qu©n cña mét sè n­íc trong c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau. Nguån: Kinh tÕ häc – David Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch; NXB Thèng kª Hµ Néi, 2008. Do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau nªn trong thùc tÕ nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng th­êng r¬i vµo tr¹ng th¸i bÊt æn, mét khi nÒn kinh tÕ gÆp sù cè th× nã sÏ thÓ hiÖn ngay ë c¸c chØ tiªu kinh tÕ vÜ m« c¬ b¶n. Trong c¸c th¸ng ®Çu n¨m 2008, do nhiÒu nguyªn nh©n t¸c ®éng lµm chØ sè gi¸ tiªu dïng (CPI) cña ViÖt Nam t¨ng qu¸ cao g©y mÊt æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m«. Lóc ®ã ChÝnh phñ ®Ò ra nhiÖm vô träng t©m lµ kiÒm chÕ l¹m ph¸t ®Ó æn ®Þnh kinh tÕ vÜ m«. Ngay sau ®ã th× ChÝnh phñ thùc thi chÝnh s¸ch th¾t chÆt tiÒn tÖ vµ h¹n chÕ chi tiªu, l·i suÊt b¾t ®Çu t¨ng cao cßn c¸c dù ¸n ®Çu t­ b»ng vèn nhµ n­íc th× t¹m dõng l¹i. KÓ tõ th¸ng 7 trë ®i chØ sè CPI t¨ng chËm l¹i vµ thËm chÝ ®· gi¶m ®i ë ba th¸ng cuèi n¨m (xem c¸c sè liÖu trong b¶ng 3.2). Møc t¨ng cña chØ sè CPI hµng th¸ng ë ViÖt Nam trong n¨m 2008 Th¸ng 1 2 3 4 5 6 CPI(%) 2,38 3,56 2,99 2,20 3,91 2,14 Th¸ng 7 8 9 10 11 12 CPI(%) 1,13 1,56 0,18 -0,18 -0,76 -0,68 B¶ng 3.2: Møc t¨ng cña chØ sè CPI hµng th¸ng ë ViÖt Nam n¨m 2008, nguån: Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam §iÒu tiÕt kinh tÕ vÜ m« lµ viÖc ChÝnh phñ thùc thi c¸c c¬ chÕ vµ chÝnh s¸ch thÝch hîp nh»m tèi ­u ho¸ c¸c chØ tiªu kinh tÕ vÜ m« §Ó qu¶n lý tèt nÒn kinh tÕ ph¶i cã sù tham gia tÝch cùc cña c¶ bé m¸y nhµ n­íc. Mét mÆt, c¸c c¬ quan chøc n¨ng ph¶i th­êng xuyªn hoµn thiÖn thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr­êng t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh vµ tiªu dïng. MÆt kh¸c, ChÝnh phñ cÇn thùc thi chÝnh s¸ch tµi chÝnh vµ tiÒn tÖ hîp lý, tuú theo tõng hoµn c¶nh cô thÓ, ®Ó hç trî nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn lµnh m¹nh. 3.2 ThÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr­êng Mçi m« h×nh kinh tÕ ®Òu cã mét khu«n khæ ph¸p lý ho¹t ®éng riªng. C¸c quy t¾c ho¹t ®éng kinh tÕ thêi Phong kiÕn kh«ng thÓ mang sang l¾p ghÐp vµo nÒn kinh tÕ T­ b¶n ®­îc. NÒn kinh tÕ hµng ho¸ ®· tån t¹i kh¸ l©u ®êi trong lÞch sö loµi ng­êi, nh­ng do tr­íc ®©y cã nhiÒu h¹n chÕ vÒ th«ng tin, vËn chuyÓnnªn c¸c thÞ tr­êng ch­a ®Þnh h×nh râ rµng mµ chØ ë d¹ng s¬ khai, manh món. Ngµy nay th× hoµn toµn kh¸c, c¸c thÞ tr­êng hµng ho¸ vµ dÞch vô ph¸t triÓn m¹nh, v­¬n ra ngoµi l·nh thæ quèc gia. C¸c quyÕt ®Þnh vÒ s¶n xuÊt cña doanh nghiÖp hay lùa chän tiªu dïng cña mçi gia ®×nh kh«ng thÓ phô thuéc vµo ý kiÕn chñ quan mµ hoµn toµn tuú thuéc vµo thÞ tr­êng. Sù h­ng thÞnh cña ngµnh nghÒ nµy hay sù tho¸i trµo cña dßng s¶n phÈm kia ®Òu do thÞ tr­êng quyÕt ®Þnh. C¸c chÝnh s¸ch cña ChÝnh phñ còng kh«ng thÓ ®éc ®o¸n mµ ph¶i theo s¸t c¸c diÔn biÕn cña thÞ tr­êng. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®ßi hái mçi quèc gia cã nÒn kinh tÕ vËn ®éng theo c¬ chÕ thÞ tr­êng cÇn x©y dùng mét thÓ chÕ kinh tÕ phï hîp, t¹o khu«n khæ ph¸p lý cho c¸c thÞ tr­êng vËn hµnh hiÖu qu¶. ThÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr­êng lµ khu«n khæ ph¸p lý ®Ó vËn hµnh nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng; bao gåm nh÷ng quy ®Þnh ph¸p luËt, c¸c nguyªn t¾c øng xö liªn quan ®Õn mäi ®èi t­îng tham gia vµo nÒn kinh tÕ; ®­îc x©y dùng theo h­íng t¹o thuËn lîi cho c¸c thÞ tr­êng ho¹t ®éng tù do, minh b¹ch vµ hiÖu qu¶. 3.2.1 ChÕ ®é së h÷u ChÕ ®é së h÷u quy ®Þnh quyÒn së h÷u c¸c lo¹i tµi s¶n kh¸c nhau trong nÒn kinh tÕ, ®Æc biÖt lµ quyÒn së h÷u t­ liÖu s¶n xuÊt. ChÕ ®é së h÷u thÓ hiÖn ë h×nh thøc së h÷u, ph¹m vi së h÷u vµ ®èi t­îng së h÷u. VÒ h×nh thøc së h÷u, lÞch sö loµi ng­êi ®· tr¶i qua nhiÒu chÕ ®é x· héi kh¸c nhau qua ®ã cã nh÷ng thay ®æi trong h×nh thøc së h÷u tµi s¶n. Trong chÕ ®é C«ng x· nguyªn thuû kh«ng tån t¹i h×nh thøc t­ h÷u mµ chØ cã së h÷u c«ng céng, ë c¸c n­íc XHCN tr­íc ®©y chØ cã h×nh thøc së h÷u tËp thÓ vµ së h÷u nhµ n­íc vÒ t­ liÖu s¶n xuÊt vµ kh«ng chÊp nhËn së h÷u t­ nh©n vÒ t­ liÖu s¶n xuÊt. Ngµy nay m« h×nh tån t¹i phæ biÕn trªn thÕ giíi lµ ®a d¹ng ho¸ c¸c h×nh thøc së h÷u, bao gåm: së h÷u nhµ n­íc, së h÷u tËp thÓ, së h÷u t­ nh©n, së h÷u cæ phÇn ®¹i chóng. Tõ sù ®a d¹ng ho¸ vÒ h×nh thøc së h÷u dÉn tíi sù ®a d¹ng ho¸ c¸c thµnh phÇn kinh tÕ. Ph¹m vi së h÷u còng lµ mét vÊn ®Ò cÇn quan t©m, nã cho biÕt c¸c thµnh phÇn kinh tÕ ®­îc së h÷u nh÷ng tµi s¶n nµo vµ quy m« cña chóng ra sao. §a sè c¸c n­íc hiÖn nay ®Òu kh«ng h¹n chÕ quy m« së h÷u tµi s¶n; chñng lo¹i tµi s¶n ®­îc quyÒn së h÷u lµ kh¸ ®a d¹ng tõ ®Êt ®ai, c«ng ty ®Õn c¸c c«ng cô tµi chÝnh. §èi t­îng së h÷u th­êng bao gåm c¶ c¸c thµnh phÇn trong n­íc vµ n­íc ngoµi. Tuy nhiªn mçi n­íc cã quy ®Þnh kh¸c nhau vÒ tû lÖ tham gia së h÷u cña c¸c ®èi t­îng trong vµ ngoµi n­íc. VÝ dô nh­ t¹i ViÖt Nam hiÖn nay, c¸c nhµ ®Çu t­ n­íc ngoµi kh«ng ®­îc n¾m qu¸ 49% cæ phÇn cña mét doanh nghiÖp ®¹i chóng trong n­íc, riªng ngµnh ng©n hµng th× kh«ng ®­îc v­ît qu¸ 30%. ChÕ ®é së h÷u cã ý nghÜa quan träng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Nã quy ®Þnh quyÒn së h÷u tµi s¶n mét c¸ch hîp ph¸p, qua ®ã gióp c¸c chñ thÓ kinh tÕ tù chñ trong s¶n xuÊt kinh doanh, t¹o ®éng lùc ph¸t triÓn kinh tÕ. 3.2.2 Ph¹m vi ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh Ph¹m vi ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c doanh nghiÖp cã sù kh¸c nhau kh¸ lín gi÷a c¸c n­íc. T¹i c¸c n­íc cã nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ph¸t triÓn th× ph¹m vi kinh doanh ®­îc më réng h¬n nhiÒu so víi c¸c n­íc míi chuyÓn ®æi sang m« h×nh kinh tÕ thÞ tr­êng. Ch¼ng h¹n nh­ ë Mü b¹n cã thÓ më sßng b¹c song ë ViÖt Nam th× kh«ng. Ph¹m vi kinh doanh cßn phô thuéc nhiÒu vµo chÕ ®é chÝnh trÞ x· héi t¹i mçi n­íc. §Æc biÖt lµ c¸c ngµnh nghÒ liªn quan ®Õn th«ng tin truyÒn th«ng, xuÊt b¶n, b¸o chÝ hay v¨n ho¸ nghÖ thuËt. 3.2.3 Møc ®é b×nh ®¼ng gi÷a c¸c thµnh phÇn kinh tÕ T¹i mçi n­íc ®Òu cã nhiÒu thµnh phÇn kinh tÕ cïng tån t¹i vµ ph¸t triÓn nh­: khu vùc kinh tÕ nhµ n­íc, kinh tÕ tËp thÓ, c«ng ty ®¹i chóng, c¸c doanh nghiÖp võa vµ nhá, kinh tÕ hé gia ®×nh vµ khu vùc kinh tÕ cã vèn ®Çu t­ n­íc ngoµi. C¬ chÕ thÞ tr­êng ®ßi hái cã sù b×nh ®¼ng gi÷a c¸c thµnh phÇn kinh tÕ cïng tham gia trªn mét s©n ch¬i chung. §ã lµ sù b×nh ®¼ng gi÷a khu vùc kinh tÕ nhµ n­íc vµ kinh tÕ t­ nh©n, gi÷a thµnh phÇn kinh tÕ trong n­íc vµ kinh tÕ n­íc ngoµi. Sù b×nh ®¼ng thÓ hiÖn ë ph¹m vi kinh doanh, kh¶ n¨ng tiÕp cËn nguån vèn, kh¶ n¨ng tiÕp cËn ®Êt ®ai. VÒ c¬ b¶n, c¸c quèc gia ®Òu cã phÇn ­u tiªn c¸c thµnh phÇn kinh tÕ trong n­íc h¬n so víi thµnh phÇn kinh tÕ n­íc ngoµi, vµ nÕu cã kh¸c th× ë møc ®é ­u tiªn mµ th«i. VÝ dô: T¹i ViÖt Nam, tõ 1/1/2009 thÞ tr­êng ph©n phèi hµng ho¸ míi ®­îc më cöa cho c¸c nhµ ®Çu t­ n­íc ngoµi, tr­íc ®ã th× tõ ngµy 1/4/2008 ng©n hµng n­íc ngoµi míi ®­îc më ng©n hµng con ë trong n­íc, trong khi ®ã c¸c ngµnh nµy ®· ®­îc c¸c tæ chøc trong n­íc ph¸t triÓn tõ l©u råi. T¹i c¸c n­íc ph¸t triÓn, viÖc th©u tãm c¸c doanh nghiÖp lín trong n­íc cña ®èi t¸c n­íc ngoµi ph¶i ®­îc sù chÊp thuËn tõ ChÝnh phñ hoÆc c¸c c¬ quan lËp ph¸p cña n­íc së t¹i. 3.2.4 Sù can thiÖp hµnh chÝnh trong qu¶n lý kinh tÕ VÒ c¬ b¶n, sù can thiÖp hµnh chÝnh trong qu¶n lý kinh tÕ lµ tr¸i víi c¸c nguyªn t¾c cña kinh tÕ thÞ tr­êng. Tuy nhiªn sù can thiÖp hµnh chÝnh nh­ vËy lµ cã lîi hay cã h¹i cho quèc gia ®ã cßn phô thuéc vµo hoµn c¶nh cô thÓ t¹i mçi n­íc. ViÖc khèng chÕ tû gi¸ hèi ®o¸i hay h¹n chÕ dßng vèn ra vµo mét quèc gia lµ nh÷ng biÓu hiÖn cña can thiÖp hµnh chÝnh, nh­ng nã cã Ých cho c¸c n­íc míi chuyÓn ®æi sang kinh tÕ thÞ tr­êng, hoÆc c¸c n­íc thiÕu kinh nghiÖm qu¶n lý kinh tÕ. Cã thÓ cho r»ng, chÝnh s¸ch thuÕ thay ®æi liªn tôc lµ mét d¹ng kh¸c cña can thiÖp hµnh chÝnh, lµm nh­ vËy sÏ g©y khã cho c¸c dù b¸o vÒ kÕ ho¹ch s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. Hµng rµo giÊy phÐp con do c¸c cÊp qu¶n lý trung gian dùng lªn g©y trë ng¹i lín cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh vµ sù vËn hµnh b×nh th­êng cña thÞ tr­êng. MÆt kh¸c, còng ph¶i thõa nhËn lµ b¶n th©n nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®«i khi gÆp sai lÇm vµ cã thÓ g©y ra hËu qu¶ nghiªm träng. Do ®ã trong mét sè tr­êng hîp, sù can thiÖp hµnh chÝnh ë møc ®é hîp lý cã thÓ lµ cÇn thiªt. VÝ dô nh­ khi x¶y ra c¸c có sèc vÒ cung hµng ho¸, t×nh h×nh thÞ tr­êng rèi ren do sù lòng ®o¹n cña c¸c ho¹t ®éng ®Çu c¬, khi ®ã viÖc kiÓm so¸t thÞ tr­êng nh»m khèng chÕ c¸c thÕ lùc ®Çu c¬ ®­îc xem lµ cÇn thiÕt ®Ó æn ®Þnh thÞ tr­êng. 3.3 ChÝnh s¸ch tµi kho¸ ChÝnh s¸ch tµi kho¸ cña ChÝnh phñ bao gåm chÝnh s¸ch thuÕ vµ kÕ ho¹ch chi tiªu hµng n¨m. 3.3.1 ChÝnh s¸ch thuÕ Mçi quèc gia cã chÝnh s¸ch thuÕ riªng, thÓ hiÖn ë c¸c dßng thuÕ, lo¹i thuÕ vµ møc thuÕ suÊt cho tõng lo¹i. ThuÕ lµ nguån thu chñ yÕu cña ng©n s¸ch nhµ n­íc vµ ®­îc dïng ®Ó tµi trî cho nhiÒu kho¶n chi tiªu th­êng xuyªn cña ChÝnh phñ. ChÝnh s¸ch thuÕ th­êng ®­îc quyÕt ®Þnh bëi c¸c c¬ quan lËp ph¸p t¹i mçi n­íc vµ nã cã thÓ thay ®æi, nh­ng th­êng chËm ch¹p do ph¶i th«ng qua nhiÒu cÊp. Cã hai dßng thuÕ chÝnh lµ thuÕ trùc thu vµ thuÕ gi¸n thu. ThuÕ trùc thu bao gåm thuÕ thu nhËp c¸ nh©n vµ thuÕ thu nhËp doanh nghiÖp. Thu nhËp cña c¸ nh©n bao gåm tÊt c¶ c¸c kho¶n tõ l­¬ng, th­ëng cho ®Õn lîi tøc thu ®­îc do c¸c ho¹t ®éng ®Çu t­ mang l¹i. ThuÕ thu nhËp c¸ nh©n ¸p dông cho nh÷ng ng­êi cã thu nhËp tõ mét møc nµo ®ã trë lªn, vµ th­êng tÝnh theo chÕ ®é luü tiÕn. ThuÕ thu nhËp doanh nghiÖp kh«ng tÝnh theo kiÓu luü tiÕn mµ th­êng chØ cã mét møc thuÕ suÊt gièng nhau, thuÕ nµy ®¸nh vµo lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. Ngoµi hai lo¹i thuÕ thu nhËp ®ã ra th× b¶o hiÓm x· héi còng cã thÓ coi lµ mét lo¹i thuÕ trùc thu kh¸c. """