🔙 Quay lại trang tải sách pdf ebook Những Anh Hùng Hy Lạp Cổ Đại Ebooks Nhóm Zalo https://thuviensach.vn THESEUS Người phiêu lưu thành Athens (Khoảng Năm 1300 TCN) Theseus trấn áp tội phạm và đưa người dân Attica sát cánh bên nhau trong nền dân chủ đầu tiên.Chàng cứu trẻ em Athens thoát khỏi nanh vuốt quái vật Minotaur, song việc chàng bắt cóc nữ hoàng của người Amazon đã gây bao phiền toái và rồi cuối cùng chàng phải lìa đời trong đau khổ. 1. Như các nhà địa lý thêm chú giải bên lề bản đồ của họ đánh dấu những vùng đất nguy hiểm, tôi cũng cảnh báo rằng những ghi chép về các cuộc đời thuộc một quá khứ xa xôi chỉ gồm những câu chuyện tưởng tượng và huyền thoại. Có lẽ quá trình gạn lọc của tư duy có thể chuyển những huyền thoại đó thành lịch sử chân thực. Tuy nhiên, dù cho chúng không được gần với sự thật cho lắm, tôi vẫn hy vọng độc giả sẽ khoan thứ mà tạm hài lòng với những câu chuyện về thời cổ đại này. Aegeus, vua Athens, muốn có con trai để thừa kế ngai vàng. Ông đến ngôi đền thờ ở Delphi(1) xin lời khuyên của thần Apollo. Lời sấm nói Aegeus không nên ăn nằm với người phụ nữ nào sống ở ngoài Athens. Lời sấm này rất mơ hồ, khó hiểu. Ðể giải lời sấm, Aegeus đến Troezen(2) hỏi Pittheus, một người nổi tiếng thông thái và là vua của vùng này. Pittheus, hiểu rõ ý nghĩa lời sấm, đã lừa dối Aegeus, thuyết phục ông ăn nằm với Aethra (con gái của Pittheus). Sau đó Aegeus đặt một thanh gươm và một đôi giày dưới một tảng đá lớn, nói với https://thuviensach.vn Aethra rằng nếu nàng sinh hạ một đứa con trai nâng được tảng đá đó, thì thanh gươm và đôi giày sẽ thuộc về nó. Khi đứa con trai đó đã có được kiếm và giày, Aethra phải cho nó đến gặp cha ở Athens. Aegeus cũng lệnh cho Aethra phải giữ bí mật điều này với tất cả mọi người. Aegeus phải giữ bí mật vì e ngại 50 người con trai của Pallas (cháu của ông) có thể biết được về đứa con của Aethra. Chúng luôn muốn nổi loạn chống lại Aegeus và sẽ sát hại bất kỳ ai, nhất là một người thừa kế, có thể ngăn cản chúng giành quyền lực tối cao ở Athens sau khi Aegeus chết. Aethra sinh hạ một cậu bé khôi ngô tuấn tú, đặt tên là Theseus. Pittheus tuyên bố cho mọi người biết rằng cháu ngoại mình là con của Poseidon(3). Ông nuôi dạy đứa cháu trai ở ngay nhà mình tại Troezen. Theseus lớn lên trở thành một chàng trai rất mạnh khoẻ, có lòng quả cảm và trí thông minh phi thường. Khi thấy đã đến lúc cần làm theo lời dặn của Aegeus, Aethra dẫn Theseus đến chỗ tảng đá nọ và cho chàng biết cha đẻ của chàng là ai. Theseus dễ dàng nhấc bổng tảng đá, lấy được thanh gươm và đôi giày Aegeus để lại. Rồi, thay vì chọn lấy con đường biển an toàn và thuận lợi, chàng quyết định không ngại hiểm nguy đi bộ tới Athens. Vào thời đó, đường từ Peloponnesus tới Athens đầy rẫy kẻ cướp. Thời đại đó sinh ra những kẻ có sức khoẻ vô địch, nhanh nhẹn và dẻo dai, nhưng lại sử dụng những quà tặng này của tự nhiên một cách sai trái. Hỗn xược và ác độc, chúng thích và lấy làm tự hào về việc hành hung bất kỳ ai, phá hoại bất kỳ cái gì rơi vào tay chúng. Chúng tin rằng kẻ mạnh không có lý do gì phải tôn trọng người khác, rằng công lý và lòng nhân đạo chỉ là mong ước của những kẻ https://thuviensach.vn kém cỏi và yếu đuối, không đủ sức gây đau khổ cho người khác mà thôi(4). Hercules(5) đã tiêu diệt nhiều kẻ ác như thế khi chàng đi chu du thiên hạ. Nhiều kẻ sợ hãi phải đương đầu với Hercules nên tìm cách lẩn trốn chàng và rốt cục toàn bộ lãnh thổ Hy Lạp trở nên bình yên và êm ả đến mức Hercules không còn tên cướp và kẻ sát nhân nào để săn tìm nữa. Chàng bèn đi sang Lydia(6), nhưng khi Hercules vừa rời Hy Lạp, tội ác lại xảy ra vì không ai dám chống lại bọn hung ác. Pittheus kể cho cháu mình biết mọi đặc điểm sức mạnh và cách giết người của bầy cướp đang đợi chàng trên đường, nhưng Theseus cho là đáng hổ thẹn nếu tới Athens bằng con đường dễ dàng. Chàng quyết tâm đương đầu với bọn xấu. Tấm gương người anh họ Hercules càng truyền thêm cho chàng lòng can đảm. Hơn nữa, Theseus còn thấy hổ thẹn nếu mang trả người cha thanh gươm mà không làm nó nhuốm máu bọn xấu, không chứng tỏ được dòng máu cao quý chảy trong người chàng bằng những chiến công vinh quang. Bỏ ngoài tai lời khuyên của mẹ và ông ngoại, Theseus lên đường giống như Hercules, không định làm hại ai nhưng cũng sẵn sàng tự vệ và trừng phạt bất kỳ kẻ càn quấy nào chàng gặp. Gã côn đồ đầu tiên mà Theseus gặp là một tên cướp tên gọi Periphetes, có biệt danh là "Kẻ mang chuỳ gỗ". Theseus hạ y trong một cuộc đấu quân tử rồi lấy luôn cây chuỳ gỗ của Periphetes làm vũ khí. Hercules từng khoác bộ da sư tử trên vai như bằng chứng cho thấy chàng đã chinh phục một con thú to lớn nhường nào, còn Theseus dùng cây chuỳ gỗ nổi tiếng của Periphetes cũng vì mục đích tương tự. Cho đến trước khi gặp Theseus, Periphetes là kẻ bất khả chiến bại. https://thuviensach.vn Tiếp tục đi qua vùng Isthmus xứ Corinth(7), Theseus gặp Sinnis, kẻ được mệnh danh "Người vặn cây thông" vì đó là cách y thường hành hình các nạn nhân của mình(8). Theseus cũng buộc y phải chết đúng theo cách như thế. Phaea, biệt danh "Con lợn cái xứ Crommyon", rất già, xấu xí và vô cùng hung dữ. Một số người nói đó không phải là một con lợn mà là một mụ tướng cướp bẩn thỉu và hung ác đến mức người ta gọi mụ bằng cái tên như vậy. Khi Theseus tới vùng đất nơi Phaea ở, chàng không đi tiếp mà ở lại chờ cho đến khi gặp và giết chết Phaea. Chàng cho rằng một người dũng cảm phải tiêu diệt cả bọn ác thú, chứ không chỉ ác nhân. Sau đó, Theseus giết chết Sciron ở Megara(9), một kẻ tai tiếng chuyên cướp bóc lữ khách trên tuyến đường duyên hải. Sciron thường bắt các nạn nhân phải rửa chân cho y, và khi họ cúi xuống làm việc đó, y đá họ rơi từ vách đá xuống biển. Theseus cũng ném Sciron xuống biển từ chính vách đá đó. Tại Eleusis(10), Theseus giết chết Cercyon, một tên khổng lồ hung bạo trong một trận đấu võ. Ði xa thêm một chút, chàng gặp Procrustes. Theseus giết hắn bằng cách xé xác y trên chiếc giường tra tấn của chính y, như cách Procrustes từng làm với nhiều du khách xấu số(11). Giống như Hercules, Theseus buộc bọn tội phạm chịu chính những đau đớn mà chúng đã bắt những nạn nhân phải trải qua, đó là một cách để đạt được sự công bằng. 2. Theseus đến Athens đúng lúc thành phố đang trong cảnh hỗn loạn, chia rẽ năm bè bảy mối. Cung điện của Aegeus đang náo động bởi sự có mặt của nàng Medea(12). Medea từ Corinth trốn sang Athens gặp Aegeus, hứa sẽ dùng phép phù thuỷ cầu cho Aegeus một người con trai. Aegeus không biết Theseus là ai, nhưng Medea hiểu rằng Theseus sẽ xoá sạch mọi ảnh hưởng của mụ. Mụ thuyết phục https://thuviensach.vn Aegeus, lúc này đã già nua và rất đa nghi, mời Theseus một chén thuốc độc tại bữa tiệc đón chào người anh hùng này tới Athens. Theseus muốn để người cha tự phát hiện ra rằng ông đã có một đứa con trai, nên khi thức ăn được dọn ra bàn tiệc, chàng cẩn trọng rút thanh gươm ra như thể định dùng nó xẻ thịt. Aegeus nhận ra thanh gươm nên đổ ngay chén thuốc độc đi. Hỏi chuyện con trai xong, ông triệu tập hội nghị toàn thể dân chúng thành Athens, giới thiệu với họ rằng Theseus là người thừa kế vương quốc Attica(13). Tin tức về những chiến công trong cuộc phiêu lưu của Theseus trên đường tới Athens đã bay đến thành phố này trước khi chàng tới, nên người dân rất đỗi vui mừng có được một vị hoàng tử như vậy. Pallas và 50 người con trai thấy hy vọng giành quyền kế vị ngai vàng của mình đã chấm dứt nên dấy binh chống Aegeus. Một nhóm tiến vào hoàng cung, nhóm khác phục kích Theseus. Phát hiện ra những kẻ mai phục, Theseus liền giết sạch bọn chúng, và khi Pallas nghe thấy tin này, lão cùng những đứa con còn sống sót chỉ còn biết chạy tan tác tháo thân. 3. Ðến lúc này, sau khi đã giành được ngôi vị cho mình, Theseus không muốn sống an nhàn tại nhà. Chàng tới Marathon(14), nơi một con bò đực khổng lồ đang gây tang tóc cho dân chúng. Theseus bắt sống con bò này đưa về cho người dân Athens xem, rồi đem nó đến Delphi hiến tế cho thần Apollo. Không lâu sau đó, có người từ Crete(15) tới lấy đồ cúng tế mà Athens cứ 9 năm một lần phải nộp: 7 chàng trai và 7 cô gái. Sở dĩ họ phải nộp là do khi xưa Androgeus, con trai cả của vua Minos xứ Crete, bị giết khi là khách của Aegeus ở Attica. Minos gây hấn báo thù, và ngoài những tàn phá do quân Minos gây ra ở Athens, các vị thần còn gây hạn hán, nạn đói và bệnh dịch để trừng phạt thành phố. Nhà tiên tri ở đền Delphi nói với người Athens rằng phải xoa dịu https://thuviensach.vn cơn thịnh nộ của Minos thì mọi thống khổ mới chấm dứt. Vậy là người Athens lập tức phải cầu hoà. Minos đòi cứ 9 năm một lần, Athens phải cống nạp 7 chàng trai và 7 cô gái cho Crete. Từ ví dụ về Minos, ta có thể thấy việc gây thù oán với một thành bang có những nhà văn vĩ đại nguy hiểm đến mức nào. Mặc dù Hesiod(16) gọi ông ta là "Minos, bậc vương giả xứng đáng nhất", còn Homer(17) thì gọi ông ta là "Người bạn thân thiết của thần Zeus", nhưng các nhà soạn kịch Athens luôn mô tả Minos là một người độc ác và hung bạo, còn sân khấu của Athens luôn bêu riếu ông ta. Một số người nói rằng Minotaur là quái vật nửa người nửa bò, ăn thịt trẻ em Athens khi đi lạc vào Mê cung. Một số khác lại nói Mê cung chỉ là một nhà tù bình thường, còn những người Athens bị giam trong Mê cung như nô lệ để làm giải thưởng cho người chiến thắng trong các cuộc thi đấu của Vua Minos. Ðây là lần thứ ba người Crete đến đòi đồ cống nạp và dân chúng Athens hết thảy đều cảm thấy vô cùng đau xót. Tất cả những người có con trai, con gái ở tuổi thiếu niên đều phải tham gia rút thăm xem ai phải cống nạp con mình. Người Athens ta thán và bất bình vì Aegeus là người gây ra nỗi khổ cho họ, lại chẳng phải chịu tham gia rút thăm. Như thế nghĩa là người Athens chính gốc phải hy sinh con mình để một đứa con hoang ngoại quốc thừa kế ngai vàng. Thấu hiểu sự bất bình này, Theseus liền tình nguyện làm một trong những người chịu cống nạp. Mọi người đều ca ngợi hành động cao thượng này, còn nước mắt của Aegeus không lay chuyển được quyết tâm cao đẹp của Theseus. Thường thì tàu đưa các nạn nhân sang Crete kéo buồm đen nhưng lần này Aegeus mang theo buồm trắng và lệnh cho các thuỷ thủ dùng buồm trắng khi tàu trở về nếu Theseus làm được những gì chàng đã quả quyết hứa hẹn: giết chết Minotaur. https://thuviensach.vn Khi tàu đến Crete, Ariadne, con gái vua Minos đã đem lòng yêu dấu Theseus ngay từ cái nhìn đầu tiên. Ariadne trao cho Theseus một cuộn chỉ để đánh dấu đường đi trong Mê cung. Theseus giết chết Minotaur rồi dẫn các con tin Athens ra khỏi mê cung. Chàng cùng họ trốn khỏi Crete trên chiếc tàu đã đưa họ tới. Nàng Ariadne cũng bỏ trốn cùng Theseus. Có rất nhiều dị bản kể về sự kiện này nhưng không chuyện nào giống chuyện nào(18). Clidemus đã nghiên cứu rất kỹ và kể chuyện này như sau: Thời đó, người ta cấm những tàu thuyền có nhiều hơn 5 thuỷ thủ. Daedlus [một kiến trúc sư nổi tiếng] trốn khỏi Crete đến Athens trên một chiếc thuyền nhỏ còn Vua Minos đã vi phạm điều luật đó khi sai một hạm đội lớn đuổi theo. Bão tố nổi lên thổi con tàu của Vua Minos dạt tới bờ biển Sicily(19). Minos chết tại đó. Deucalion, con của Minos tức giận đòi người Athens phải trao Daedelus, nếu không hắn sẽ giết chết những đứa trẻ Athens đang bị giữ làm con tin. Theseus bí mật lập hạm đội tiến về Crete trước khi dân Crete hay biết. Người Crete tưởng rằng đoàn tàu đó là bè bạn, nên Theseus lên được bờ và chiếm được hải cảng. Sau đó, nhờ Daedelus và những người Crete lưu vong khác dẫn đường, chàng tiến vào Cnossus và giết chết Deucalion trong trận chiến ngay lối cổng vào Mê cung. Em gái Deucalion là Ariadne được thừa kế vương quốc. Theseus giảng hoà với Ariadne và cùng các thiếu niên Athens bị giam giữ ở đó trở về. Cũng có nhiều dị bản về nàng Ariadne. Một số người nói sau khi bị Theseus rời bỏ, nàng Ariadne đã treo cổ tự vẫn. Số khác lại nói nàng đã theo chàng về sống trên đảo Síp, nơi sau này Ariadne qua đời khi sinh con. Lại có người nói nàng sinh hạ cho Theseus hai đứa con. Rất khó xác định xem bản nào là đúng sự thật. https://thuviensach.vn Khi tàu của Theseus về gần đến Attica và người Attica đứng từ bờ biển đã có thể nhìn thấy tàu thì mọi người trên tàu sung sướng đến mức không ai nhớ giương buồm trắng cả. Nhìn thấy cánh buồm đen, vua Aegeus tưởng đó là dấu hiệu báo người con trai Theseus đã chết nên ông liền nhảy xuống vách đá bên bờ biển tự tử. 4. Sau khi cha chết, Theseus lên làm vua. Chàng tiếp tục kêu gọi dân Attica về sống quần tụ ở một thành phố vì trước đó, họ tản mát đi các nơi nên việc gọi về rất khó. Theseus giải quyết những tranh chấp trong dân chúng, thuyết phục họ sống hoà thuận với nhau dưới sự cai quản của chính quyền trung ương. Người nghèo hăng hái ủng hộ thể chế mới do chàng lập nên. Theseus cũng giành được sự hợp tác của những người có quyền lực bằng cách hứa hẹn sẽ chấm dứt chế độ quân chủ, thực thi nền dân chủ, trong đó nhà vua chỉ là tổng tư lệnh và người bảo vệ luật pháp. Nhiều người còn dè dặt e sợ quyền lực và nghi ngờ quyết tâm của Theseus nên họ muốn chàng chứng tỏ lời nói bằng hành động của mình. Theseus liền huỷ bỏ toàn bộ mọi toà án và chính quyền địa phương, biến Athens thành cơ quan cai trị duy nhất. Rồi như đã hứa, chàng từ bỏ quyền lực vương giả của mình. Aristotle(20) kể cho chúng ta rằng Theseus là nhà vua đầu tiên tự nguyện tạo dựng một nền dân chủ. Ðể tìm hiểu về tương lai của thể chế chính trị ông vừa tạo ra, Theseus đã đến xin lời tiên tri ở ngôi đền Delphi, và được trả lời như sau: "Nhiều thành phố sẽ phải chấm dứt sự tồn tại và bị điên đảo bởi thành phố của nhà vua. Do vậy xin đừng tuyệt vọng; chiếc thuyền sẽ vượt qua cơn biển động". Ðể mở rộng thành phố của mình, Theseus mời gọi người nước ngoài tới sinh sống và cho họ hưởng những quyền lợi như người https://thuviensach.vn bản địa. Ðể duy trì trật tự, chàng chia dân chúng thành ba giai tầng riêng biệt, mỗi giai tầng có bổn phận và đặc ân riêng. Ba giai tầng này là quý tộc, nông dân, và thợ thủ công. Giới quý tộc chịu trách nhiệm cai quản tôn giáo và pháp luật, bao gồm cả việc bầu chọn các quan toà. Nông dân trở nên giàu có hơn, thợ thủ công đông đúc hơn, quý tộc có uy tín hơn, nên giữa các tầng lớp ở Athens có sự cân bằng quyền lực. 5. Sau đó, Theseus tổ chức Ðại hội thể thao Isthmus(21) để tôn vinh thần Poseidon, giống như Hercules tổ chức Ðại hội Olympic để tôn vinh thần Zeus. Rồi chàng đi tới Biển Ðen thăm thú miền đất của người Amazon.(22) Khi thấy bóng tàu Theseus cùng các thuỷ thủ, những người phụ nữ tràn đầy sức sống mang quà ra đón mừng. Theseus mời nữ hoàng của họ là nàng Antiope lên tàu, rồi giương buồm cho tàu đi ngay, mang theo nàng Antiope. Thế là chiến tranh giữa Athens và người Amazon bắt đầu. Sau một chuyến viễn chinh dài, các nữ binh Amazon đã chinh phục toàn bộ con đường đến thành phố Athens. Một trận đánh ác liệt đẫm máu đã kết thúc bất phân thắng bại, tiếp sau là cuộc bao vây kéo dài suốt 4 tháng. Cuối cùng hai bên ký hòa ước và người Amazon rút về(23). Nhiều ngôi mộ người Amazon và các di tích khác chứng tỏ cuộc xâm lăng này đã thực sự diễn ra. 6. Tình bạn nổi tiếng giữa Theseus và Perithous bắt đầu như sau: Danh tiếng của Theseus lan truyền khắp thế giới Hy Lạp, Perithous quyết định đánh cắp một số gia súc ở vùng Marathon buộc Theseus phải truy đuổi chàng. Khi hai chiến binh giáp mặt https://thuviensach.vn nhau, người này ngợi ca sức mạnh và lòng dũng cảm của người kia, và hết muốn giao chiến. Perithous là người chìa tay ra trước. Chàng nói: "Ngài là người phán xét bất kỳ những tổn thất nào do tôi vừa gây ra và với cả trái tim mình tôi xin hứa sẽ đền bù đúng như phán quyết của ngài". Theseus không chỉ tha thứ cho Perithous mà còn đề nghị kết tình bằng hữu. Và ngay sau đó họ tuyên thệ kết tình bè bạn với nhau. Sau đó không lâu, Perithous cưới nàng Deidama, Theseus cũng đến dự. Trong bữa tiệc, một số centaur là những kẻ nửa người nửa ngựa say rượu bắt đầu trêu ghẹo phụ nữ. Vì thế, Theseus và Perithous cùng gia nhân của chàng đánh đuổi bọn centaur ra khỏi vùng này. Khi đã 50 tuổi, Theseus cùng Perithous đến Sparta nơi ông gặp nàng Helen đang múa tại đền thờ nữ thần Diana. Tuy Helen còn là một thiếu nữ chưa đến tuổi kết hôn(24), nhưng họ vẫn bắt cóc nàng đem đi. Nhiều người mang khí giới đuổi theo Theseus và Perithous đến tận cánh đồng Tegea(25) nhưng họ đã trốn thoát, đem theo nàng Helen. Khi đã thoát vòng hiểm nguy, Theseus và Perithous thoả thuận để vận may quyết định ai sẽ được chiếm giữ nàng Helen, với điều kiện người thắng cuộc phải giúp người kia kiếm được một cô dâu khác. Theseus được cuộc. Ông liền đưa đem Helen về sống với mẹ mình ở Aphidnae(26), rồi tiếp tục lên đường cùng Perithous tới Epirus(27), nơi họ lập mưu bắt cóc nàng công chúa con gái vua xứ đó. Vị vua này, tên gọi Hades(28), có nuôi một con chó 3 đầu gác cửa tên là Cerberus. Ông ta từng tuyên bố bất kỳ ai muốn cưới con gái ông trước hết phải đánh nhau với con chó đó đã. Khi hiểu rằng hai vị khách không định cầu hôn mà chỉ mưu toan bắt cóc con gái https://thuviensach.vn mình, ông liền tống giam Theseus và cho Cerberus xé xác Perithous thành từng mảnh. 7. Trong khi Theseus đi ngao du xa nhà, một trong những nhà quý tộc Athens là Menestheus giở trò lấy lòng số đông, gây nên bất ổn ở Athens. Với giới quý tộc, y nói rằng Theseus đã cướp mất quyền lực họ vốn có ở đất nước này, rồi cướp đi quyền tự do ngôn luận của họ và đối xử với họ như nô lệ. Còn với người nghèo, y nói Theseus không phải là dân gốc Athens và rằng "kẻ ngoại bang" này chỉ dùng tự do như miếng mồi ngon để sai khiến họ. Trong khi Menestheus đang tiêm nhiễm những ý nghĩ đó vào đầu á người Athens thì Castor và Pollux, hai anh trai của nàng Helen, xuất hiện cùng đội quân người Sparta. Họ đòi Athens phải trao trả em gái họ. Người Athens đáp rằng họ không biết nàng Helen ở đâu, vì thế quân Sparta chuẩn bị đánh thành. Menestheus thuyết phục dân Athens mở cổng thành nghênh đón người Sparta như bè bạn, bởi họ chỉ hiềm thù với Theseus mà thôi. Không biết bằng cách nào đó người Sparta biết được rằng Helen đang bị giữ ở Aphidnae. Sau một trận đánh, họ đã giành lại được nàng, đồng thời cũng bắt mẹ Theseus làm nô lệ cho Helen. Một thời gian sau khi Theseus đang phải chịu cảnh tù đầy thì tình cờ Hercules đi qua Epirus. Chàng tới thăm Hades. Trong lúc trò chuyện, Hades vô tình kể lại những gì xảy ra với Theseus và Perithous. Thất kinh, Hercules xin Hades ban cho chàng một ân huệ là thả người em họ Theseus của chàng ra. Hades đồng ý. Trở lại Athens, Theseus thấy mọi sự đã đổi thay. Ðầu óc của dân chúng đã tha hoá đến mức họ dễ bị lừa phỉnh bằng những lời đường mật, a dua theo những kẻ xấu xa. Những thù hằn phe phái mới nảy sinh bị bọn mị dân kích động đã phá hỏng mọi uy quyền https://thuviensach.vn của Theseus. Những người trước đây từng chống lại Theseus thì giờ đây ngoài lòng căm ghét còn có cả sự khinh thường đối với ông. Cuối cùng, Theseus thấy không thể khôi phục lại uy quyền của mình. Sau khi nguyền rủa người Athens, ông gương buồm tới hòn đảo Scyros trên biển Aegea, nơi sau này ông qua đời. Menestheus dễ dàng lên ngôi vua Athens. Lúc đó không ai thèm quan tâm đến cái chết của Theseus cả. Tại trận Marathon (năm 490 TCN)(29), nhiều chiến binh quả quyết họ đã nhìn thấy Theseus dẫn họ xung trận đánh quân Ba Tư. Lời sấm truyền ở ngôi đền Delphi ra lệnh cho dân chúng Athens phải đem hài cốt Theseus về quê hương, mai táng trọng thể trong thành phố này. Song vào lúc đó, những cư dân thù địch ở Scyros ngăn không cho họ tìm được nơi chôn cất di hài Theseus. Nhiều năm sau, khi Cimon(30) chiếm được Scyros, chàng thấy một con đại bàng quặp vuốt trên một bãi đất. Theo linh tính, chàng cho đào bãi đất đó tìm xương Theseus. Cimon tìm được một chiếc quan tài có đựng hài cốt một người đàn ông to lớn lạ thường, cùng một thanh gươm và ngọn giáo bằng đồng. Cimon cho những thứ đó lên chiếc thuyền của chàng rồi mang về Athens. Dân chúng Athens vô cùng hân hoan đón mừng những di vật đó. Họ tổ chức các đám rước linh đình và lễ hiến tế trọng thể, như thể người sáng lập Athens vẫn còn sống trở về. Họ mai táng Theseus ngay tại trung tâm của thành Athens. Ngôi mộ của ông trở thành nơi thiêng liêng cho những nô lệ và người nghèo trốn tránh bạo lực và những kẻ độc tài, và là nơi tưởng nhớ Theseus, người luôn che chở kẻ yếu và giúp đỡ những ai gặp khó khăn tìm đến với chàng. https://thuviensach.vn LYCURGUS Cha đẻ thành bang Sparta(1) (Khoảng Năm 800 TCN)(2) Lycurgus đã thiết lập sự hài hòa, tính bình dị và sức mạnh cho thành bang Sparta. Xã hội chiến binh này đã thuần hóa lứa thanh niên của mình thông qua hệ thống giáo dục nhằm phát triển khả năng lãnh đạo, lòng can đảm, tinh thần cộng đồng và kiến thức cho người dân. 1. Lycurgus là hậu duệ 11 đời của Hercules. Ông là hoàng tử thứ hai của một trong hai hoàng tộc Sparta(3). Khi cha và anh của ông qua đời, Lycurgus được thừa hưởng vương quốc. Nhưng người anh trai của ông để lại một người vợ còn đang mang thai. Nếu bà sinh con trai thì cậu bé này sẽ là người thừa kế hợp pháp ngai vàng. Người đàn bà này tới gặp Lycurgus đề nghị sẽ giết bỏ đứa bé ngay trong bụng nếu Lycurgus đồng ý cưới và cho bà ta làm Hoàng hậu. Lycurgus vờ đồng ý và thuyết phục bà ta đừng phá thai vì sẽ rất nguy hiểm đến tính mạng. Thay vào đó, ông hứa sẽ giết ngay đứa trẻ khi nó chào đời. Nhưng Lycurgus nghiêm khắc ra lệnh rằng phải mang đứa trẻ đến cho ông ngay khi nó được sinh ra. Một ngày kia, trong khi Lycurgus đang dự tiệc với các quan tòa Sparta, người ta mang đến cho ông một cậu bé mới sinh. Ông bế cậu bé trên tay và nói: "Hỡi những người dân Sparta, đây là một vị vua mới vừa được sinh ra cho chúng ta". Rồi ông đặt cậu bé xuống một nơi trang nghiêm và đặt tên cho cậu là Charilaus, có nghĩa là "niềm hân hoan của dân chúng". https://thuviensach.vn Dân chúng Sparta ca ngợi sự cao thượng của người dám dễ dàng từ bỏ mọi quyền tối cao vì tôn trọng sự công bằng. Vì điều này, Lycurgus dễ dàng cai trị dân Sparta với tư cách là Nhiếp chính và người bảo trợ của Charilaus. Tuy nhiên, mẹ của vị vua trẻ này và họ hàng của bà ta lại ghen tỵ và căm thù Lycurgus. Một trong những tội họ vu cho Lycurgus là đã mưu giết Charilaus. Cuối cùng, Lycurgus quyết định rằng cách duy nhất ông có thể tránh được tai họa nếu có chuyện gì đó không hay xảy ra cho vị vua trẻ là cần đi xa cho đến khi Charilaus lớn lên và sinh được một người con trai đảm bảo ngôi báu được thừa kế. Bởi vậy, Lycurgus từ bỏ mọi chức tước và tới sống tại đảo Crete. Tại Crete, Lycurgus đã gặp Thales, một nhà thơ. Thales kiếm sống bằng nghề ca hát trong những bữa đại tiệc, nhưng thực ra Thales là một người thuyết giáo đầy trí tuệ. Những bài hát trong sáng của Thales thuyết phục con người sống tốt đẹp và đối xử với nhau như anh em. Thales ca ngợi những người tốt bụng và cuộc sống hạnh phúc họ đang hưởng thụ. Người nghe sẽ quên đi những hiềm khích rồi trở nên thân thiết và cùng nhau ca ngợi đức hạnh. Dần dần, Lycurgus thuyết phục Thales mang những bài hát đó tới Sparta, nhằm chuẩn bị cho dân chúng một cách sống mới ông định tiến hành sau này. Lycurgus đã nghiên cứu rất cẩn thận những hình mẫu chính quyền ở Crete nhằm tìm ra những bài học bổ ích cho Sparta. Ông cũng đến thăm Ionia(4) và Crete tìm sự khác biệt giữa những người Ionia nhân hậu và những người Crete nghiêm khắc, như người bác sĩ tìm sự khác biệt giữa người ốm và người khoẻ. Tại Ionia, Lycurgus tìm thấy những tác phẩm bất tử của Homer. Lycurgus liền dịch những đoạn thơ này của Homer, hy vọng những https://thuviensach.vn bài học về đức hạnh cho những người lãnh đạo đất nước trong các bản anh hùng ca đó của Homer được biết đến rộng rãi. Người Ai Cập cũng nói rằng Lycurgus từng đến thăm họ, và rằng ông học từ người Ai Cập ý tưởng tách riêng binh lính khỏi người hầu. Ðiều này mang lại sự tinh tế và vẻ đẹp cho xã hội Sparta. 2. Một thời gian sau khi Lycurgus bỏ đi, dân chúng Sparta viết thư cầu xin ông trở về. Họ thú nhận rằng chỉ có Lycurgus mới thật sự là nhà vua trong trái tim họ, dù những người khác đội vương miện và thừa kế ngai vàng. Lycurgus là người thật sự có uy quyền tối cao, một nhà lãnh đạo bẩm sinh, có khả năng quy phục dân chúng. Thậm chí những vị vua Sparta cũng muốn Lycurgus trở về vì chỉ có ông mới là người có thể bảo vệ họ trước dân chúng. Lycurgus quyết định rằng Sparta phải có những thay đổi cơ bản. Khi trở về, ông không chỉ sửa đổi pháp luật, mà theo gương một người thầy thuốc khôn ngoan điều trị một bệnh nhân mắc rất nhiều bệnh. Người thầy thuốc sẽ thay đổi chế độ ăn uống của bệnh nhân, buộc anh ta phải tập luyện, và giúp anh ta có một cách suy nghĩ mới. Nhưng trước hết, Lycurgus tới gặp bà đồng ở ngôi đền Delphi(5) cầu xin lời chỉ dẫn của các vị thần. Bà đồng nói với Lycurgus rằng các vị thần đã nghe thấy những lời cầu nguyện của ông và thành bang áp dụng các đạo luật của Lycurgus sẽ trở nên nổi tiếng nhất trên thế giới. Với sự xác nhận này, những người lãnh đạo của Sparta hoàn toàn ủng hộ Lycurgus. Ông bắt đầu phổ biến việc cải cách cho những người bạn thân thiết nhất, rồi những người này lại lan truyền kế hoạch đó cho những người bạn của họ. Khi mọi việc trở nên chín muồi, sáng sớm một ngày kia, ba mươi người cầm vũ khí sẵn sàng trên tay đi tới https://thuviensach.vn quảng trường. Ðầu tiên, vua Charilaus nghĩ rằng họ muốn giết mình. Nhà vua chạy tới trốn tại nơi linh thiêng trong một ngôi đền(6). Nhưng cuối cùng khi nhà vua biết họ chỉ muốn đảm bảo sẽ không có ai chống lại những cải cách của Lycurgus thì nhà vua cũng tham gia với họ. Cải cách đầu tiên của Lycurgus là việc lập ra Viện Nguyên lão bao gồm 28 người, có quyền lực ngang với hai hàng tộc Sparta. Dân chúng có quyền bỏ phiếu về những vấn đề quan trọng, nhưng Viện Nguyên lão sẽ quyết định khi nào thì tiến hành bỏ phiếu. Như Plato nhận xét, Viện Nguyên lão "làm dịu bớt và hạn chế tính nóng nảy và hung hăng của hai nhà vua", mang lại sự ổn định và an toàn cho cộng đồng, như những hầm balast của con thuyền(7). Trước đó, Sparta thường dao động giữa hai thái cực: giữa dân chủ quá trớn và chính sách chuyên quyền, giữa sự vô chính phủ và chế độ độc tài. Với việc thiết lập Viện Nguyên lão, cả hai thái cực này được hạn chế, chính quyền trở nên ổn định, dân chúng và những nhà lãnh đạo đều tôn trọng nhau(8). Sau đó, Lycurgus tiếp tục sửa đổi thể chế chính quyền của Sparta. Thực tế, một vài người thường phát biểu trước công chúng hay dùng các thủ đoạn lôi kéo và dụ dỗ làm cho dân chúng bỏ phiếu một cách ngu ngốc và mù quáng. Vì vậy Viện Nguyên lão có quyền giải tán Ðại hội dân chúng nếu họ thấy điều này xảy ra. 130 năm sau cái chết của Lycurgus, một hội đồng gồm năm giám quan giành lấy quyền của hai nhà vua. Khi vua Theopompus (chức giám quan được thiết lập trong triều đại của ông) bị người vợ than phiền rằng ông để lại cho con trai ít quyền lực hơn những gì ông được thừa hưởng, ông đã trả lời: “Không! Quyền lực như thế là lớn hơn vì nền cai trị sẽ tồn tại lâu dài hơn". Với việc giảm bớt quyền lực, những vị vua của Sparta bớt bị dân chúng căm ghét. Họ https://thuviensach.vn không phải chịu đựng những điều từng xảy ra ở hai thành bang Messene và Argos(9) láng giềng. Tại đây, những vị vua giữ chặt mọi quyền lực song cuối cùng bị lật đổ và mất tất cả. Sau khi lập Viện Nguyên lão, Lycurgus liền đưa ra vấn đề quyền sở hữu ruộng đất. Vào thời gian này, có sự bất bình đẳng rất lớn giữa những người Sparta. Hầu hết của cải và ruộng đất tập trung trong tay một số ít người còn đa số dân chúng sống nghèo khổ và bất hạnh. Kiêu ngạo và ganh tị, xa hoa và tội ác có ở khắp nơi vì sự phân phối bất bình đẳng này. Lycurgus tiến hành chia lại ruộng đất bình đẳng cho tất cả mọi người, vì thế phẩm giá chứ không phải tiền bạc trở thành thước đo duy nhất về địa vị con người. Lycurgus dự định xoá bỏ mọi sự bất bình đẳng về tài sản cũng như địa vị, nhưng ông nhận thấy nếu công khai tiến hành việc này thì quá khó khăn. Ðó là lý do vì sao ông phải thi hành một biện pháp gián tiếp. Giải pháp của ông là ngăn cấm việc sở hữu vàng bạc, và chỉ cho phép lưu hành các đồng tiền được làm bằng sắt. Những đồng tiền bằng sắt của Sparta được ngâm trong giấm trở nên giòn và vô giá trị. Những nhà buôn chê loại tiền này vì nó chẳng có giá trị gì nên việc nhập khẩu những hàng hoá xa xỉ buộc phải chấm dứt. Ngay lập tức, nạn ăn cướp và hối lộ cũng biến mất khỏi Sparta. Mọi nghề nghiệp vô ích bị cấm đoán ở Sparta. Thật ra, đạo luật này chẳng cần thiết vì cùng với vàng bạc, mọi tội lỗi thường xuất hiện kèm theo cũng biến mất. Chẳng ai còn cần đến những mưu gian, thầy bói, trò mại dâm, đồ kim hoàn, hay việc buôn bán những hàng hoá xa xỉ trong một đất nước chẳng có tiền vàng hay tiền bạc. Như vậy những đồ xa hoa dần dần cạn kiệt và rồi biến mất hẳn. Người giàu không có ưu thế gì so với người nghèo vì của cải chẳng có ý nghĩa gì. https://thuviensach.vn Trong luật pháp của Lycurgus, biện pháp hiệu quả nhất chống lại lòng tham tiền là dân chúng đều phải ăn chung tại nhà ăn tập thể. Tất cả mọi người đều ăn những thứ như nhau, vì thế tiền chẳng thể mua được thức ăn ngon lành. Và vì người giàu không được ăn ở nhà nên chẳng có cách nào cho họ tiêu xài và phô trương của cải. Những người giàu cũng không muốn sống ở nhà nữa. Họ nằm dài trên giường, sống buồn tẻ như lợn được vỗ béo sắp bị giết thịt. Không chỉ trí tuệ mà cả cơ thể của họ cũng bị suy nhược vì sự nuông chiều và lười biếng. Họ chỉ muốn ngủ thật lâu, tắm nước ấm và suốt ngày được chăm sóc như thể họ bị ốm vậy. Người giàu không chịu đựng kiểu pháp luật này được nữa. Một ngày nọ, họ tụ tập lại và rất bất bình. Những lời nói giận dữ cùng với gạch đá buộc Lycurgus phải bỏ chạy. Ông thoát khỏi đám đông đang truy đuổi, trừ một thanh niên tên là Alcander. Khi Lycurgus quay lại xem còn ai đằng sau lưng không thì Alcander cầm một cây gậy đâm vào mặt ông và chọc mù một con mắt. Những người khác đuổi kịp và thấy Lycurgus mặt đầy máu cùng với con mắt hỏng. Hổ thẹn vì điều Alcander đã làm, họ giao Alcander cho Lycurgus trừng phạt. Nhưng Lycurgus chỉ cám ơn họ vì đã cứu ông rồi đưa Alcander về nhà làm người hầu. Tại đây, Alcander thường được chứng kiến Lycurgus làm việc siêng năng và tử tế như thế nào. Từ một kẻ thù, Alcander trở nên ngưỡng mộ rồi thân thiết với ông. Alcander nói với họ hàng và bạn bè rằng Lycurgus không xấu như họ đã nghĩ, mà thật ra là người tốt bụng nhất trên trần gian. Như vậy, Lycurgus đã cảm hoá chàng thanh niên táo tợn và hung ác này trở thành một trong những công dân tốt nhất của Sparta. 3. Nhà ăn công cộng được chia thành những bàn ăn cho mười lăm người. Hàng tháng, mỗi người có nghĩa vụ phải mang đến một lượng thức ăn và rượu nho nhất định. Người Sparta đưa bọn trẻ tới đây https://thuviensach.vn như tới ngôi trường để học sự khôn ngoan. Tại đây, bọn trẻ được nghe người lớn bàn luận về những vấn đề của đất nước. Chúng sẽ học cách ăn nói tao nhã và mạch lạc. Ðiều đặc biệt quan trọng là học nói và lắng nghe những câu chuyện hài hước. Ðể đảm bảo tính bí mật, mỗi khi có người đi vào, người cao tuổi nhất trong nhóm sẽ chỉ tay vào cánh cửa và nói: "Không có lời nào thoát ra khỏi đây". Mỗi khi có người muốn tham gia nhóm, các thành viên sẽ tiến hành bỏ phiếu một cách bí mật. Mỗi người sẽ ném một cục bột nhào vào một cái bát, biểu hiện sự phản đối bằng việc đập bẹt cục bột. Nếu trong bát có bất kỳ cục bột nào bị đập bẹt thì coi như người muốn tham gia bị từ chối. 4. Lycurgus muốn pháp luật của mình được dân chúng kính trọng như những lời tiên tri của ngôi đền Delphi. Dân chúng gọi những đạo luật của ông là rhetra. Một rhetra được ban hành có nghĩa là bộ luật đó không bao giờ cần được viết ra vì chúng ăn sâu vào tâm trí những người dân Sparta thông qua giáo dục, và nếu được giáo dục tốt thì chẳng cần đến pháp luật. Những quan tòa khôn ngoan luôn luôn bảo vệ sự trong sạch và công bằng của pháp luật. Ðối với việc buôn bán, Lycurgus không muốn quy định các điều khoản cụ thể vì ông muốn để cho các vị quan toà khôn ngoan tự phán xử hơn là áp đặt những quy định cứng nhắc dựa trên những điều được viết ra. Bằng cách này, luật pháp sẽ tự thích nghi với những thay đổi của hoàn cảnh. Một rhetra khác, lúc đầu có vẻ kỳ quái nhưng khi xem xét kỹ thì lại là một điều luật khôn ngoan. Ðó là quy định chỉ dùng rìu để làm trần nhà ở Sparta, và chỉ dùng cưa để làm những cánh cửa. Những tấm gỗ thô ráp đó làm cho những đồ đạc xa hoa và bóng bẩy trở nên dị thường. Lycurgus biết rằng dân chúng sẽ làm giường và https://thuviensach.vn những đồ đạc khác sao cho phù hợp với sự mộc mạc này, và mọi đồ dùng khác trong gia đình cũng sẽ hoà đồng theo. 5. Lycurgus cho rằng, công việc quan trọng nhất của bất kỳ nhà lập pháp nào đều là phải biết cách dạy dỗ lớp thanh niên. Phải bắt đầu ngay từ việc giáo dục những cuộc hôn nhân để sinh ra những đứa trẻ thông minh và khoẻ mạnh. Các thiếu nữ bị bắt phải tập luyện để sau này con cái họ được sinh ra bởi các bà mẹ khoẻ mạnh. Ðể họ trở thành người dũng cảm, Lycurgus yêu cầu thỉnh thoảng các thiếu nữ phải nhảy múa và ca hát trần truồng trước mặt các chàng trai. Do đó, các cô gái sẽ cảm thấy hổ thẹn nếu quá béo hoặc quá gầy, song cũng cảm thấy hạnh phúc khi thể hiện vẻ đẹp của mình trước những khán giả biết thưởng thức đó. Trong những bài hát của họ, các thiếu nữ sẽ ngợi ca những chàng trai dũng cảm và cường tráng. Họ cũng chế nhạo những anh chàng yếu đuối và hèn nhát nên những bài hát này làm cho các chàng trai thêm khao khát vinh quang và sợ hãi nỗi ô nhục. Bằng cách ca ngợi những chiến công, phụ nữ Sparta biết cách đòi hỏi nhiều hơn ở những chàng trai. Phụ nữ Sparta cũng là những người biết phán xét nhân cách của con người. Một lần, khi một phụ nữ nước ngoài nói với vợ của một viên tướng Sparta rằng chỉ có họ là những người phụ nữ duy nhất trên thế giới biết cai trị đàn ông, người phụ nữ Sparta trả lời: "Chúng tôi là những người phụ nữ duy nhất biết cách nuôi dưỡng đàn ông". Tất nhiên, việc những thiếu nữ trình diễn trước công chúng có tác động đến các chàng trai, nhưng các cuộc hẹn hò của những đôi yêu nhau bắt buộc phải giữ bí mật. Họ thường xuyên lo sợ bị phát hiện và trở thành trò cười cho thiên hạ. https://thuviensach.vn Thậm chí đám cưới của họ cũng phải diễn ra bí mật. Cô dâu và gia đình chỉ làm một nghi lễ riêng tư đơn giản. Tóc cô dâu bị cắt đi và cô phải mặc quần áo nam giới. Sau bữa ăn tối, chú rể lén lút đến ân ái với cô dâu, rồi phải vội vã quay lại chỗ ngủ với những chiến binh khác, vô cùng sợ hãi vì bất cứ ai cũng có thể phát hiện ra. Hai vợ chồng trẻ phải tìm cách gặp gỡ bí mật nên thậm chí, đôi khi đàn ông Sparta có con trước khi công khai được nhìn thấy chúng. Khi chàng trai đủ 30 tuổi, đôi vợ chồng mới được phép công khai sống cùng nhau để lập nên một gia đình. Vì gặp nhau rất hiếm hoi và khó khăn, nên khi sống với nhau, họ luôn sống với niềm say mê và sức khoẻ tốt. Thời gian gặp nhau quá ngắn ngủi nên họ không cảm thấy chán ghét vì chung sống quá lâu. Chính vì thế, lúc nào họ cũng có lòng khao khát chưa được thoả mãn. Lòng ghen tuông bị ngăn cấm. Nếu hai chàng trai cùng thích một cô gái thì đó là lý do để họ trở thành bạn bè chứ không phải là kẻ thù. Bằng việc ban hành những quy định ngăn cấm tình cảm vô trách nhiệm, Lycurgus làm cho những người đàn ông cho người khác mượn vợ mình để sinh ra những đứa con mạnh khoẻ được mọi người kính trọng. Ông muốn những đứa trẻ của Sparta được sinh ra bởi những người đàn ông tốt nhất, để những phẩm chất của họ có thể truyền lại cho thế hệ sau. Theo quan điểm của Lycurgus, những đứa trẻ không chỉ là tài sản của riêng cha mẹ chúng mà là của mọi thành viên trong xã hội. Ông coi luật pháp của các dân tộc khác về trẻ em là dốt nát và sai lầm. Tại sao con người phải quá chăm chút cho việc gây giống những con chó và con ngựa của mình, thậm chí còn trả tiền để chọn giống tốt, nhưng lại khăng khăng đòi vợ chỉ được sinh con với mình? Ai cũng hiểu rằng bệnh tật của người cha sẽ di truyền sang những đứa con nên ông ta sẽ là nạn nhân đầu tiên của chúng, còn những đứa bé do những người đàn ông mạnh khoẻ https://thuviensach.vn sinh ra sẽ là điều may mắn và tốt lành chứ không phải nỗi ô nhục đối với người cha nuôi chúng. 6. Khi một đứa bé chào đời, chúng được mang tới cho các bô lão xem xét. Nếu phát hiện ra bất cứ dị tật nào thì ngay lập tức, các bô lão sẽ ném nó xuống vực. Một đứa bé như vậy, theo quan điểm của người Sparta, không được phép sống. Ðứa bé mới sinh được tắm bằng rượu nho để có sức khoẻ tốt. Chúng lớn lên hăng hái và phóng khoáng nên không có đứa bé nào hay khóc và yếu đuối. Trẻ con ở Sparta không sợ bóng tối và rất dễ ăn uống. Lên 7 tuổi, trẻ em Sparta phải rời nhà tới sống trong những trại huấn luyện nghiêm khắc. Những đứa bé có tài năng và lòng can đảm nhất được các bô lão cho làm chỉ huy, có quyền sai khiến và trừng phạt những đứa khác nếu chúng không vâng lời. Bọn trẻ chủ yếu học cách chỉ huy và tuân lệnh. Những đứa bé Sparta được học đủ để biết đọc, biết viết, nhưng điều quan trọng hơn là chúng phải học cách chịu đựng đau đớn và giành chiến thắng trong trận đánh. Người già theo dõi, kiểm soát sít sao và thường thử thách chúng để tìm ra những đứa có khả năng trở thành các chiến binh thực sự. Ðến tuổi 12, chúng bắt đầu được học quân sự. Những đứa trẻ được xếp vào các toán chiến binh, do một iren [chàng trai 20 tuổi] sai khiến. Trong trận đánh, iren này là người chỉ huy; còn ở nhà, họ là người thầy giám sát những đứa trẻ. Chúng sống trong các trường học nghiêm khắc này cho đến khi đủ 18 tuổi thì được công nhận là những người đàn ông thực sự. Từ khi còn bé, người Sparta không được phép mặc bất cứ bộ quần áo nào ngoài một chiếc áo choàng. Không có giày, không có quần áo lót và thậm chí trong mùa đông cũng không có thêm thứ https://thuviensach.vn quần áo nào. Chúng ngủ thành từng toán chiến binh, trên những đám rơm rạ cắt tại bờ sông. Chúng không bao giờ được ăn no. Việc luôn phải chịu đói buộc chúng nghĩ ra những cách lấy trộm thức ăn khôn khéo. Nếu bị bắt, chúng sẽ bị quất roi rất đau, không phải vì ăn trộm là sai trái mà đã vi phạm kỷ luật quân sự vì không đủ cẩn thận để trốn thoát. Phải nhịn đói làm chúng cao lên vì ăn quá nhiều sẽ làm chúng chậm chạp, to béo và lùn tịt. 7. Người Sparta được dạy cách nói thật nhiều ý tứ chỉ với một vài từ. Trẻ con học thói quen im lặng, để cuối cùng khi nói ra thì những lời nói đó đều có trọng lượng và được mọi người chú ý. Có lần, một người Athens đùa rằng những người làm trò nuốt gươm thích dùng gươm Sparta vì chúng quá ngắn. Một người Sparta liền trả lời: "Nhưng chúng tôi thấy chúng đủ dài để đâm sâu vào tim kẻ thù". Giống như những thanh gươm ngắn và sắc, những lời nói ngắn gọn, sắc sảo của họ rất rạch ròi và được người nghe chú ý. Ðây là vài câu chuyện về chính Lycurgus: Một người đàn ông đòi Sparta phải thiết lập nền dân chủ, Lycurgus đã trả lời: “Hãy bắt đầu với gia đình ngươi trước". Một người khác đòi lễ vật cho những vị thần phải hậu hĩnh hơn, Lycurgus liền nói: "Vì ít như vậy nên chúng ta sẽ luôn luôn có thứ để dâng lên họ". Khi người ta hỏi Lycurgus làm sao người Sparta có thể ngăn chặn cuộc xâm lược của kẻ thù, ông nói: "Bằng cách tiếp tục sống nghèo khổ và đừng mong muốn giàu hơn người khác". Với những người muốn xây một bức tường thành quanh Sparta, Lycurgus nói: "Một bức tường thành bằng các chiến binh chứ không phải bằng gạch là điều tốt nhất". https://thuviensach.vn Lời nói của người Sparta sắc sảo và xác đáng đến nỗi họ nổi tiếng vì trí thông minh hơn là vì sự dũng cảm của các chiến binh hay các lực sĩ, dù tại trận đánh hay trong các cuộc thi đấu thể thao ở Hy Lạp, họ vẫn là những người không ai sánh kịp. Rèn luyện trí thông minh được coi như cốt lõi trong cách sống của người Sparta. Từ khi còn bé, họ đã học cách nói sao cho thâm thuý, nhưng quan trọng hơn là học cách khi nào nên nói và khi nào nên giữ im lặng. Khiếu hài hước(10) là điều bổ sung cho cuộc sống vất vả và đơn giản của họ. Những lời nói đùa của họ không phải là nông nổi mà luôn luôn dựa trên một điều gì đó có ý nghĩa ở xung quanh. 8. Trong việc giáo dục của người Sparta, âm nhạc cũng là một phần quan trọng như việc tập cách nói chuyện tinh tế. Người Sparta học những bài hát thúc giục họ khát khao hành động. Khi trận đánh diễn ra, họ hát vang và tiến về phía kẻ thù. Họ bình tĩnh và hiên ngang bước vào cuộc chiến đấu, hoàn toàn tin rằng họ đã được các vị thần ban cho điều tốt lành. Tác dụng của âm nhạc đối với cảm xúc được sử dụng ở Sparta nhiều hơn bất cứ nơi nào khác. Terpander từng ca ngợi người Sparta: "Lưỡi giáo của họ mạnh mẽ, âm nhạc của họ ngọt ngào, Và Thần Công lý có một địa vị cao quý". Với người Sparta, cuộc chiến tranh thực sự chỉ là một kỳ nghỉ so với quá trình tập luyện nghiêm ngặt của họ. Chiến tranh là khoảng thời gian duy nhất họ được phép nới lỏng kỷ luật và ăn mặc đẹp đẽ. Họ đặc biệt quan tâm chăm sóc mái tóc rất dài của mình vì Lycurgus cho rằng mái tóc dài sẽ làm tăng thêm vẻ đẹp cho những khuôn mặt đẹp và làm cho những bộ mặt thô kệch càng thêm xấu xí. Ðặc ân lớn nhất của các chiến binh là được phép chiến đấu gần nhà vua. Những vị trí gần nhất chỉ giành cho những người https://thuviensach.vn chiến thắng trong các cuộc thi Olimpic. Chính Lycurgus là một bậc thầy về võ nghệ. Ông cũng góp phần tổ chức những cuộc thi đấu Olimpic(11) và trong thời gian Ôlimpic diễn ra không cuộc chiến tranh nào được tiến hành. Trước trận đánh, nhà vua sẽ làm lễ tế các nữ thần Muse(12) để nhắc nhở những chiến binh Sparta rằng các nữ thần sẽ phán xét những hành động của họ. Do đó các chiến binh phải chiến đấu dũng cảm để xứng đáng với lời ca trong những bài hát. Sau đó, nếu có những điềm lành từ buổi lễ tế này, nhà vua sẽ ra lệnh cho những người thổi sáo thổi điệu nhạc ca tụng Castor(13). Rồi họ tiến lên, vượt qua nỗi đau đớn và cái chết với lòng dũng cảm vô bờ bến. Những chiến binh như vậy không hề biết sợ hãi hay tức giận. Khi kẻ thù bỏ chạy, người Sparta chỉ đuổi theo tới mức đủ đảm bảo chiến thắng. Họ coi tàn sát kẻ thù đã bỏ chạy là hành động man rợ. Ðó là một mưu kế khôn ngoan vì khi biết người Sparta chỉ giết những kẻ chống lại và tha cho những người bỏ chạy thì đối phương lập tức bỏ chạy tán loạn khi họ đến gần. Lycurgus ban hành pháp luật quy định rằng người Sparta không được tiến hành chiến tranh thường xuyên hoặc kéo dài với cùng một kẻ thù, sợ rằng họ sẽ học được mưu mẹo của người Sparta. Sau này, vua Agesilaus đã vi phạm quy định này của Lycurgus khi liên tục gây chiến chống người Thebes(14), nên cuối cùng bị thất bại thảm hại(15). 9. Ngay khi vàng bạc bị cấm đoán ở Sparta, thì những vụ kiện tụng cũng biến mất. Sự bình đẳng và tinh thần tự lập thay thế cho lòng tham lam và sự nghèo đói. Họ bình đẳng bởi tất cả mọi người đều sống trong những ngôi nhà đơn sơ và cùng ăn tại những bàn ăn công cộng, còn tinh thần tự lập phát triển bởi nhu cầu của họ đều nhỏ bé. Người Sparta dành thời gian cho âm nhạc, nhảy https://thuviensach.vn múa, săn bắn, luyện tập võ nghệ hay tới những nơi công cộng chuyện trò. Vì lao động đã do những helot(16) đảm nhận nên người Sparta có rất nhiều thời gian nhàn rỗi. Luật pháp ngăn cấm những nghề "vô tích sự" nên chẳng ai bận tâm tới việc buôn bán. Trong một quốc gia, nơi chẳng ai coi trọng sự giàu có thì chỉ có cách tiêu khiển là giết thời gian. Thậm chí, những người dưới 30 tuổi còn không được phép tới chợ, và nếu người già đến đây quá thường xuyên thì cũng bị khinh thường. Một người Sparta đến Athens, nghe tin một người Athens vừa bị trừng phạt vì tội vô công rồi nghề [ở Athens điều đó bị coi là phạm pháp] nên đã nhờ cậy người chủ nhà tìm cách cho ông gặp và trò chuyện với người bị kết án này vì anh ta có cách sống giống với người Sparta. Lần khác, một người Athens nói với người Sparta rằng dân Sparta chẳng khôn ngoan gì cả. Người Sparta trả lời: "Bạn nói đúng đấy, chúng tôi chẳng học được gì từ những trò xấu xa của các bạn cả". Ði chơi ra các thành bang khác hay việc người nước ngoài đến thăm đều bị cấm đoán ở Sparta vì Lycurgus sợ rằng những ý tưởng ngoại lai và các hàng hoá xa xỉ sẽ trở thành nạn dịch và những thói hư tật xấu sẽ tiêm nhiễm vào thành phố. Lycurgus dạy những công dân của ông không thể sống cô lập mà cũng không muốn sống cô lập. Không ai được phép sống theo những ao ước của chính mình. Thành phố giống như một trại lính và ai cũng có nhiệm vụ của mình. Lòng nhiệt thành và khao khát cống hiến cho cộng đồng làm cho việc ganh đua vào các chức vụ trong chính quyền trở nên trong sáng và lành mạnh. Ðể được bầu chọn vào Viện Nguyên lão, người đàn ông phải trên 60 tuổi. Những vị Nguyên lão này có nhiệm kỳ suốt đời. Ngoài ra https://thuviensach.vn còn có một hội đồng gồm 300 người đại diện và từ đó, hàng năm bầu chọn một ủy ban gồm 5 giám quan để điều hành các hoạt động của chính phủ. Nhiệm kỳ của các giám quan này chỉ là 1 năm và họ không được bầu lại. Những cuộc bầu cử được tiến hành như sau: toàn thể công dân của Sparta được triệu tập đến một bãi đất trống. Gần đó là một ngôi nhà nhỏ và mọi cánh cửa bị bịt kín, một vài quan tòa ngồi trong đó sẽ đánh giá sự hoan nghênh của công chúng mỗi khi một ứng cử viên xuất hiện để chọn ra người được hoan nghênh nhiều nhất. Những quan tòa không thể biết ai đang được hoan nghênh vì họ không biết các ứng cử viên xuất hiện theo thứ tự nào. Khi thấy pháp luật của mình đã ăn sâu, bén rễ vào tâm trí người Sparta, Lycurgus liền triệu tập cuộc họp của tất cả dân chúng và nói với họ rằng cho đến lúc này mọi việc đều tốt, nhưng còn một điều nữa, điều quan trọng nhất, cần phải làm. Song ông không thể nói cho họ biết đó là điều gì cho đến khi ông xin được lời tiên tri ở đền Delphi một lần nữa. Trước khi lên đường tới đền Delphi, Lycurgus bắt các nhà vua, Viện Nguyên lão và dân chúng Sparta phải thề nguyện tuân theo pháp luật của ông mà không được thay đổi bất cứ điều gì cho đến khi ông trở lại. Lúc này, Lycurgus đã đến cái tuổi mà sức khoẻ ông dù còn khá tốt nhưng nếu chết đi thì cũng không ân hận gì. Sau khi rời Sparta, ông tuyệt thực rồi lặng lẽ biến mất, khiến những người Sparta mãi mãi bị ràng buộc với lời thề giữ nguyên mọi điều ông đã để lại cho họ. Trong suốt 500 năm, Sparta vẫn giữ nguyên pháp luật của Lycurgus và trở thành thành bang mạnh nhất và nổi tiếng nhất trong số các thành bang Hy Lạp. Nhưng cuối cùng, vàng bạc dần dần thâm nhập vào, theo đó là mọi tội lỗi nẩy sinh từ lòng tham lam https://thuviensach.vn tiền bạc. Lysander phải chịu trách nhiệm về điều này vì đã mang về những chiến lợi phẩm xa hoa từ các cuộc chiến tranh(17). Mặc dù bản thân không phải là người xấu, nhưng Lysander đã làm cho Sparta lây nhiễm lòng tham và sự xa hoa nên đã phá hỏng luật pháp của Lycurgus. 10. Dân chúng sẽ không phục tùng nếu nhà lãnh đạo không biết cách điều hành. Chính bản thân người lãnh đạo phải biết cách làm cho người khác biết vâng lời. Việc hoàn thiện nghệ thuật lãnh đạo đất nước là làm cho dân chúng thực sự muốn nghe những lời chỉ bảo, cũng giống như việc học cách cưỡi ngựa là phải làm cho con ngựa tuân theo sự sai khiến mềm mại. Người lãnh đạo phải biết truyền cho dân chúng Sparta không chỉ lòng quy phục mà cả niềm mong ước chân thành được nghe lời chỉ bảo. Ðối với các thành bang Hy Lạp khác, Sparta là một vùng đất linh thiêng của công lý và sự khôn ngoan, được mời đến để tiêu diệt chế độ chuyên quyền hay phán xử những cuộc xung đột. Thông thường, khi không cần dùng đến vũ lực, người Sparta chỉ cử một sứ giả tới thì ngay lập tức mọi người sẽ tuân theo vị sứ giả đó, cũng giống như bầy ong tuân theo con ong chúa. Khi các thành bang khác của Hy Lạp cần Sparta giúp đỡ, họ không xin xỏ tiền bạc hay quân đội, mà chỉ cần một vị chỉ huy Sparta(18). Lycurgus không muốn Sparta xâm chiếm và cai trị những thành phố khác. Ông quan niệm rằng hạnh phúc của một dân tộc, cũng giống như hạnh phúc của một con người, cốt ở việc thể hiện đạo đức và sự khôn ngoan chứ không phải bằng sức mạnh hay của cải. Pháp luật của ông nhằm giúp người Sparta sống tự do, đáng tin cậy và điềm đạm. Nhiều triết gia khác cũng xây dựng những mô hình chính quyền hoàn thiện, nhưng Lycurgus là người dựng nên một nhà nước hoàn hảo(19) không chỉ bằng lý thuyết mà còn bằng https://thuviensach.vn hành động thực tế, điều mà những người khác không thể làm được dù họ muốn bắt chước. https://thuviensach.vn SOLON Nhà lập pháp của Athens (638 - 558 TCN) Khác với Sparta, Athens là một trung tâm thương mại giàu có. Bản Hiến pháp do Solon soạn thảo đã làm xung đột giữa người giàu và người nghèo dịu đi, đồng thời tạo điều kiện cho những thể chế dân chủ phát triển. 1. Solon sinh trong một gia đình giàu có ở Athens. Là một nhà buôn nhưng ông tự cho rằng mình khá nghèo. Solon không tôn sùng tiền bạc. Những bài thơ của ông chứng tỏ điều đó: Có những người thoả mãn lòng tham của mình bằng sự giàu có Nhưng tất cả những đống vàng và kho tàng đó Không giàu hơn những người nghèo đủ ăn Họ che đậy cơ thể mình bằng những gì các thần ban tặng Ta chẳng ưa gì những kẻ trộm cắp và lừa đảo; Chúng phải gánh chịu hậu quả những tội lỗi của mình Nhiều kẻ giàu có lại độc ác, nhiều người tốt thì lại nghèo, Nhưng ta tin vào luật nhân quả Ðức hạnh song hành sẽ làm chúng ta mạnh mẽ, Bởi tiền bạc sẽ luôn thay đổi chủ https://thuviensach.vn Bài thơ này thể hiện triết lý của Solon về cuộc đời. Ông cũng dùng thơ ca để truyền bá những tư tưởng của mình tới người Athens dễ dàng hơn. 2. Hy Lạp cổ đại có bảy nhà thông thái rất nổi tiếng. Tất cả dân chúng đều biết tiếng họ(1). Anacharsis, một trong bảy nhà thông thái đó, đến gặp Solon ở Athens. Khi tận mắt chứng kiến sự hoạt động của nền dân chủ Athens, Anacharsis bình luận:"Thật kỳ lạ, ở Athens những người khôn ngoan thì nói ra còn việc quyết định lại trong tay những kẻ dốt nát". Solon rất hâm mộ trí tuệ của nhà hiền triết này nên ông lưu Anacharsis lại làm tân khách trong một thời gian dài. Solon cho Anacharsis xem một số bộ luật ông đang soạn thảo cho dân chúng Athens. Anacharsis cười nhạo sự mơ tưởng hão huyền của Solon rằng những bộ luật đó lại có thể kiểm soát được tính trí trá và lòng tham của người Athens. Anacharsis nói rằng những bộ luật đó cũng như mạng nhện, chỉ bắt được người nghèo hèn, chứ những kẻ giàu sẽ phá rách và lọt qua. Khi đến thăm một nhà hiền triết khác là Thales của vùng Miletus(2), Solon hỏi sao Thales không lấy vợ và sinh con. Thales không trả lời ngay mà tìm một người đóng kịch. Vài ngày sau, người này giả vờ vừa mới từ Athens đến. Solon hỏi thăm những tin tức mới nhất. Người này trả lời như Thales chỉ dẫn từ trước. Người đó kể rằng không có gì quan trọng xảy ra ngoại trừ đám tang của một thanh niên nào đó chết khi người cha nổi tiếng của anh vô tình vắng nhà. Solon nói: "Thật tội nghiệp, nhưng anh ta tên là gì vậy?". Dần dần, các câu hỏi và trả lời mỗi lúc càng làm Solon lo lắng hơn, cuối cùng ông nhắc đến tên chính mình. Người đóng kịch nói: "Chính là người đàn ông đó!". Solon vô cùng đau buồn trong khi Thales thản nhiên đứng nhìn. Một lúc sau, Thales nói với Solon: "Ông hỏi tại sao tôi không lấy vợ và sinh con. Bây giờ ông đã biết lý do rồi đó. Mất mát đó quá lớn và không thể chịu đựng nổi dù https://thuviensach.vn với lòng cam đảm của bạn. Nhưng ông đừng lo, những điều đó chẳng có ý nghĩa gì cả vì đó là những lời nói dối". Nhưng, điều này chứng tỏ sẽ là thiếu suy xét và can đảm khi khước từ những điều tốt lành chỉ vì e sợ mất chúng. Ngay cả đức hạnh và sự khôn ngoan, thứ tài sản quý giá nhất của chúng ta, cũng có thể mất đi do bệnh tật và các thói hư khác. Mọi tâm hồn đều có một tình cảm tự nhiên dành cho ai đó. Khi không thể có một đứa con để yêu thương, người ta sẽ tìm một đối tượng khác thay thế và nỗi đau đớn cũng sẽ xuất hiện từ chính điều đó. Khi một con chó hoặc một con ngựa chết, người thiếu lý trí có thể sẽ suy sụp vì nỗi đau quá lớn, nhưng một vài bậc làm cha vẫn có thể chịu đựng được sự mất mát đứa con mà không quá đau buồn. Ðó không phải là lòng yêu thương mà là sự nhu nhược, làm cho những người không biết dùng lý trí chống lại số phận sẽ phải chịu những nỗi đau đớn vô tận. Bởi luôn lo sợ những điều rủi ro có thể xảy ra nên hầu hết mọi người không thể tận hưởng những hạnh phúc hiện tại trong cuộc sống. 3. Suốt một thời gian dài, người Athens và người Megara tranh nhau đảo Salamis(3). Người Athens trở nên mệt mỏi vì cuộc chiến tranh này đã tuyên bố xử tử bất cứ ai đòi chiếm Salamis. Solon biết rằng hầu hết các chàng trai đều muốn tiếp tục cuộc chiến tranh cho đến khi giành được hòn đảo này nhưng không dám nói ra vì sợ quy định này. Vì vậy Solon vờ phát điên. Tin đồn lan truyền rằng Solon đã sáng tác vài bài thơ điên rồ và giờ đây, ông đã hoàn toàn mất trí. Rồi đến một ngày kia, Solon xuất hiện giữa chợ và đứng lên phát biểu. Mọi người dân Athens đều tập trung lại lắng nghe người điên này. Vẫn vờ vĩnh thể hiện những hành động mất trí, Solon hát một bài dài hàng trăm câu về hòn đảo Salamis. Bài thơ hay tới mức dân https://thuviensach.vn chúng hết thảy đều tha thứ việc ông vi phạm quy định. Vì thế, chẳng bao lâu sau, quy định này được hủy bỏ và người Athens lại tiếp tục cuộc chiến tranh với một sức mạnh lớn hơn bao giờ hết. Solon, tất nhiên lúc này đã bình phục, được chọn làm người chỉ huy cuộc tấn công. Lúc đó, đảo Salamis đang bị người Megara chiếm giữ. Solon sai một tên gián điệp đến dụ dỗ người Megara rằng họ có thể bắt cóc được những phụ nữ giàu có nhất Athens đang tham gia một lễ hội tại đền thờ nữ thần Venus. Ðó là sự thật, nhưng người Megara không biết rằng Solon đã bày ra âm mưu đó. Khi thấy những cánh buồm xuất hiện từ đảo Salamis, Solon thay các phụ nữ này bằng những người đàn ông cạo sạch râu và ăn mặc quần áo phụ nữ. Từ xa, người Megara không thể biết được sự giả mạo đó. Họ tiến vào bờ, thả neo và nhảy xuống nước, muốn mau chóng bắt được những phụ nữ này. Tất nhiên họ bị bắt gọn. Mong ước cuối cùng của họ là được tha thứ, nhưng rồi tất cả đều bị giết. Sau đó, người Athens tiến sang Salamis trên chính những chiếc thuyền của người Megara rồi bất ngờ chiếm lấy hòn đảo. 4. Vào thời gian này, ở Athens có ba phe phái: dân sống ở vùng đồi núi ủng hộ chế độ dân chủ; dân sống ở miền đồng bằng ủng hộ chế độ thiểu số quý tộc lãnh đạo; còn dân sống ven biển ủng hộ một chính quyền kết hợp và ngăn không cho hai phe phái kia giành quyền lực. Rối loạn trong chính quyền đã lên đến đỉnh điểm, tới mức mà cách duy nhất để thiết lập bất kỳ chính phủ nào là phải dựng lên một bạo chúa với mọi quyền lực trong tay. Theo luật Athens lúc đó, nếu con nợ không thể trả được nợ, các chủ nợ có quyền bắt họ và gia đình đem bán làm nô lệ để lấy tiền. Sự độc ác và ngạo mạn của bọn nhà giàu làm cho người nghèo tụ tập thành các nhóm tự bảo vệ mình và cứu những người bị bán làm nô lệ vì trò cho vay nặng lãi. Những công dân ưu tú nhất thành phố https://thuviensach.vn coi Solon là người công bằng đối với cả kẻ giàu và người nghèo nên họ muốn ông trở thành người lãnh đạo. Người giàu đồng ý vì Solon cũng là người giàu, còn người nghèo tán thành vì ông là người trung thực. Nhiệm vụ của Solon rất khó khăn và nguy hiểm vì lòng tham của người nghèo và sự kiêu ngạo của người giàu. Ðể xoa dịu cả hai phe, Solon nói: "Sự công bằng sẽ không gây ra xung đột". Ðối với người nghèo, "sự công bằng" có nghĩa là của cải được chia đều; còn với người giàu, "sự công bằng" có nghĩa là họ được sở hữu mọi tài sản của họ(4). Bởi vậy, cả người giàu lẫn người nghèo đều tin rằng Solon đứng về phía mình. Nhưng rồi người nghèo sớm căm ghét Solon vì ông không dùng quyền lực tịch thu tài sản của người giàu. Bạn bè của Solon khuyên ông chớ có ngờ nghệch nếu bỏ lỡ cơ hội được trở nên giàu có mà số phận mang lại. Họ nói rằng, giờ đây đã có quyền lực trong tay, Solon nên tự biến mình thành nhà độc tài. Là một người khôn ngoan, Solon trả lời rằng nền chuyên quyền đó thực ra là một đỉnh cao thịnh vượng nhưng không có cách nào bước xuống được. Cũng như Lycurgus, Solon không thể thay đổi chính quyền từ trên xuống, nên ông chỉ có thể cải cách được những gì có thể làm được mà không cần tiến hành một cuộc cách mạng triệt để. Ông chỉ cố gắng làm những điều mà ông có thể thuyết phục người Athens chấp nhận với một chút ít cưỡng ép. Solon thường sử dụng lối nói uyển ngữ, như gọi các khoản thuế là "sự đóng góp". Kết hợp khôn ngoan giữa ngọt ngào và nghiêm khắc, công bằng và vũ lực, Solon đã đạt được một số thành công nhất định. Sau này, khi được hỏi liệu ông đã ban hành được những bộ luật tốt nhất cho Athens chưa, Solon trả lời: "Bộ luật tốt nhất là bộ luật dân chúng sẵn lòng đón nhận". https://thuviensach.vn Cải cách đầu tiên của Solon là cấm đoán cầm cố tài sản. Thậm chí dù con nợ có ưng thuận thì chủ nợ cũng không được bắt họ và gia đình làm nô lệ. Những người bị bán làm nô lệ và những nô lệ bị bán cho người ngoại quốc khi trở lại Athens đều được trả tự do. Solon cũng ra lệnh xoá bỏ những món nợ quá lớn, vì vậy mọi sự cầm cố đất đai đều bị xoá bỏ. Song những người bạn lại rất thất vọng về Solon. Trước khi công bố đạo luật xoá bỏ mọi việc cầm cố, Solon đã nói điều này với một vài người bạn tin cẩn nhất. Ngay lập tức, họ vay mượn tiền để mua ruộng đất rồi dùng những mảnh đất đã mua để thế chấp cho các khoản vay nợ. Khi bộ luật xoá bỏ mọi khoản nợ được công bố, những người này hiển nhiên giành được những mảnh đất đó mà không mất xu nào. Ðó là lý do khiến dân chúng nghi ngờ Solon, nhưng khi mọi người biết rằng chính ông cũng mất mười lăm talent(5) ruộng đất vì quy định này thì ông vẫn được mọi người kính trọng. Cả người giàu lẫn người nghèo đều không nhận được mọi thứ họ muốn những cải cách của Solon mang lại. Của cải không được phân phối lại triệt để như người nghèo đòi hỏi, còn người giàu cũng tức giận vì mất đi những tài sản họ đã sở hữu trước đây. Cả người giàu và người nghèo bây giờ đều căm ghét Solon vì ông không làm được những điều họ ao ước. Ngay cả những người bạn thân thiết trước đây bây giờ cũng nhìn Solon với bộ mặt dữ tợn và coi ông như kẻ thù. Nhưng thời gian qua đi, khi các thành công đạt được thì người ta cũng tha thứ cho điều đó. Khi thấy việc xoá bỏ những món nợ mang lại những lợi ích tốt đẹp, người Athens liền cử Solon lãnh đạo việc cải cách pháp luật của thành bang. Solon liền hủy bỏ luật pháp của Dracon(6) vì pháp luật này quá độc ác, áp dụng án tử hình cho cả những tội nhhỏ nhất, tới mức mà https://thuviensach.vn người ta nói rằng pháp luật của Dracon [ban hành năm 621 TCN] được viết bằng máu chứ không phải mực. Khi có người hỏi vì sao lại ban hành những đạo luật hà khắc như vậy, Dracon trả lời: "Chúng ta cần án tử hình để ngăn chặn những tội ác nhỏ, còn những tội lớn hơn thì ta chưa nghĩ ra hình phạt nào nặng hơn thế". Còn Solon chỉ dành án tử hình cho tội giết người. Solon cũng ban hành một đạo luật quy định rằng, nếu một cuộc cách mạng nổ ra, ai từ chối tham gia một trong hai bên sẽ mất mọi quyền công dân. Với quy định này, ông đảm bảo rằng người tốt sẽ ngăn chặn được kẻ xấu bằng cách thể hiện mong muốn tự cứu mình chứ không chờ cho đến khi họ thấy bên nào giành chiến thắng(7). Khi người ta hỏi khi nào ông mới coi thành phố này là thịnh vượng, Solon trả lời: "Ðó là khi những người không bị hại cũng đấu tranh như những người bị hại và tố cáo tội ác một cách trung thực như thể điều xấu đó xảy ra với chính họ". Vì lý do này, ông cho phép bất kỳ ai cũng được khiếu kiện thay cho những người nghèo bị hại. Solon cho phép người giàu tiếp tục giữ các chức vụ trong chính quyền, nhưng ông cũng muốn người nghèo tham gia việc điều hành đất nước(8). Bởi vậy, ông chia dân chúng thành các đẳng cấp khác nhau căn cứ theo thu nhập của họ. Lớp thấp nhất là thetes. Ðó là những người bần nông, tá điền, không được nhận bất kỳ chức vụ nào. Tuy nhiên, đẳng cấp thetes được phép tham dự Ðại hội dân chúng và được quyền xử kiện. Do luật pháp của Solon mập mờ một cách cố tình nên tòa án có nhiều quyền lực trong việc giải thích. Ðiều tưởng chừng chỉ là sự nhượng bộ nhỏ bé cho người nghèo này lại trở thành một đặc ân quan trọng. https://thuviensach.vn Solon cũng lập ra một tòa án tối cao với thành viên là những quan chấp chính [archons] của Athens đã hết nhiệm kỳ. Ông thấy rằng sau khi xoá bỏ mọi khoản nợ, dân chúng trở nên ngang bướng và kiêu ngạo. Do vậy, Solon lập ra một cơ quan quyền lực mới là Hội đồng Bốn trăm. Mỗi bộ lạc trong bốn bộ lạc của Athens có quyền cử ra 100 đại biểu tham gia Hội đồng này. Ðây là một hội đồng lập pháp bổ sung với quyền lực chỉ giới hạn trong việc tranh luận các vấn đề trước khi đưa ra để dân chúng bỏ phiếu quyết định. Không việc gì được đưa ra bỏ phiếu nếu chưa được Hội đồng Bốn trăm xem xét và thảo luận. Với việc Tòa án tối cao và Hội đồng Bốn trăm như những chiếc mỏ neo, sự náo động của dân chúng được kiềm chế trong những giới hạn an toàn. Solon cũng tuyên bố kết án tội phỉ báng. Những lời công kích cá nhân bị ngăn cấm trong những buổi họp của Hội đồng thành phố và tại một số lễ hội. Solon biết rằng sự thù oán là bản chất của con người, nhưng ông quy định những nơi tại đó coi việc thể hiện tính nhu nhược xấu xa này là phạm pháp. Loại bỏ triệt để thói xấu này là điều không thể đạt được. Trừng phạt vừa phải một vài người để làm gương còn có ích hơn việc trừng phạt quá nghiêm khắc nhiều người chẳng vì mục đích gì. Người làm luật phải biết cách hạn chế pháp luật của mình theo những giới hạn về bản chất của con người chứ đừng cố gắng ban hành một pháp luật hoàn hảo. 5. Nhiều người dân đến sống ở Athens vì họ không thể chịu đựng cuộc sống cực khổ trên mảnh đất cằn cỗi Attica(9). Nhưng nếu không có hàng hoá để bán thì người dân Athens không thể tự nuôi sống bản thân mình bởi vậy, những người thợ thủ công rất quan trọng đối với sự thịnh vượng của thành phố. Vì thế, Solon ban hành một đạo luật quy định rằng người con trai không được bỏ nghề của cha trừ khi cha dạy con học nghề khác. Ông cũng quy https://thuviensach.vn định hàng năm, mọi người đều phải báo cáo xem họ kiếm sống như thế nào. Bất cứ ai vô công, rồi nghề không chịu làm gì đều bị trừng phạt. Những đạo luật do Solon công bố đều được viết trên những tấm bảng lớn. Mọi công dân hàng đầu của đất nước phải công khai thề nguyện trung thành với các đạo luật này. Nhưng đến lúc này, suốt ngày Solon bị dân chúng bao vây đòi giải thích một điều khoản nào đó, hoặc than phiền việc một quy định gây hại đến họ, vì thế ông quyết định rời khỏi Athens một thời gian để không bị quấy rầy và để dân chúng tự làm những việc đó. Sau khi được phép rời Athens, Solon liền vượt biển sang Ai Cập [năm 590 TCN]. 6. Những thầy tế của Ai cập kể cho Solon câu chuyện cổ xưa về lục địa Atlantis từng biến mất(10). Solon dịch câu chuyện về Atlantis thành bài thơ tiếng Hy Lạp, nghĩ rằng câu chuyện này rất cần cho người Hy Lạp. Vua Croesus vùng Sardis(11), người giàu nhất trên thế giới lúc đó, mời Solon đến thăm lâu đài của mình. Khi Solon đến, trên bậc thềm vào lâu đài, ông nhìn thấy một người đàn ông ăn mặc vô cùng sang trọng và được một đoàn nô lệ và chiến binh hộ tống. Ông tưởng đó là Croesus nhưng thực ra đó chỉ là viên quan nhỏ trong cung điện. Khi đi qua lâu đài, Solon nhìn thấy nhiều viên quan khác cũng ăn mặc sang trọng như vậy. Cuối cùng, Solon được đưa vào phòng của nhà vua. Tại đó, Croesus ăn mặc những bộ quần áo xa hoa, lộng lẫy nhất và đeo những đồ trang sức vô cùng quý giá. Quang cảnh nguy nga, lộng lẫy này từng làm nhiều người sợ hãi không làm Solon loá mắt. Vua Croesus ra lệnh mở mọi kho báu cho Solon xem lụa là, vàng bạc và châu báu mà nhà vua có nhiều đến thế nào. Solon lịch sự xem mọi thứ, rồi quay lại gặp nhà vua. https://thuviensach.vn Croesus nói: "Solon, ngươi đã bao giờ nhìn thấy người nào giàu có hơn Croesus chưa?". Solon trả lời: "Có, thưa Ngài, tôi đã nhìn thấy. Ðó là Tellus, công dân của Athens. Ông là người trung thực và tốt bụng nhất, người đã để lại những đứa con được chăm sóc và giáo dục chu đáo với một bản di chúc cao thượng. Ông đã sống để nhìn thấy đứa cháu nội của mình rồi chết vinh quang trong cuộc đấu tranh cho tổ quốc". Câu trả lời thành thật này làm Croesus tức giận, nhưng Solon xoa dịu nhà vua: "Thưa nhà vua vĩ đại xứ Lydia, những vị thần chỉ ban cho người Hy Lạp chúng tôi một vài ân huệ nhỏ bé. Sự khôn ngoan của chúng tôi chẳng đáng kể gì so với một người vĩ đại như Ngài. Chúng tôi coi cuộc đời con người có quá nhiều thay đổi với nhiều tai họa bất ngờ có thể xảy ra. Vì vậy, chúng tôi không thể coi bất kỳ ai là thành công khi chưa thấy ông ta chết một cách thanh thản và hạnh phúc. Mọi tài sản của ông ta không bị đụng đến. Mặt khác, nếu chúng tôi buộc phải nói người này là thành công trong khi nhiều điều vẫn có thể xảy ra thì chúng tôi như thể những chiến binh ăn mừng chiến thắng trước khi trận đánh kết thúc". Solon đã cứu được tính mạng mình nhờ chính lời nói đó. Tình cờ Solon gặp Aesop(12), người cũng từng được mời tới lâu đài của Croesus. Aesop nói: "Ta không nên gặp những kẻ kiêu ngạo chút nào, nếu không ta phải cố gắng làm chúng vui lòng". Nhưng Solon trả lời: "Ta không nên gặp những kẻ kiêu ngạo chút nào, nếu không ta phải nói cho chúng nghe sự thật". Về sau, vua Croesus bị vua Cyrus của Ba Tư(13) đánh bại. Croesus mất vương quốc và bị bắt làm tù binh rồi bị trói vào một chiếc https://thuviensach.vn cọc chuẩn bị thiêu sống cho vua Cyrus xem. Khi đó Croesus gọi to tên Solon ba lần. Vua Cyrus rất ngạc nhiên nên cho dừng ngọn lửa lại và hỏi Croesus rằng Solon là người trần hay là vị thần. Croesus trả lời: "Ông ta là một trong những người khôn ngoan nhất Hy Lạp, người từng được tôi mời tới lâu đài, không phải để tôi học được điều gì, mà để ông ta nhìn thấy của cải khổng lồ của tôi lúc đó. Solon đã nhận ra sự giàu có ngu dốt và biết trước nỗi bất hạnh này của tôi. Ông ta đã cảnh báo rằng chỉ nên đánh giá con người khi cuộc đời kết thúc, chứ đừng khoác lác với những ảo tưởng giàu sang vì không ai được coi là hạnh phúc cho đến khi được chết yên bình". Cyrus thấy chuyện này thể hiện trí tuệ của Solon nên tha cho Croesus và giữ lại làm cố vấn. Như thế, lời nói của Solon đã cứu được một vị vua và dạy bảo vị vua khác. 7. Khi Solon đi vắng, ba phe phái [núi đồi, đồng bằng và bờ biển] lại bắt đầu xung đột. Mặc dầu họ tuân theo luật pháp của Solon, nhưng mỗi phe lại mưu cầu những lợi ích riêng. Khi trở về Athens, Solon đã quá già để giữ một chức vụ quan trọng, nhưng ông gặp riêng những nhà lãnh đạo và cố gắng hoà giải những thù oán bè phái. Pisistratus, lãnh tụ của người nghèo, cầm đầu phe "núi đồi", hầu như được tất cả mọi người ủng hộ. Pisistratus nói năng rất khôn khéo và đầy mưu mô. Ông ta lừa dối người nghèo và cả Solon già nua. Thậm chí Solon từng nói rằng dù chỉ một chút tham vọng trong cái đầu của Pisistratus cũng sẽ bị phát hiện và không có người công dân nào tốt hơn ông ta. Một ngày nọ, Pisistratus dính đầy máu chạy tới quảng trường trong bộ dạng vô cùng thảm hại. Ông ta nói với dân chúng rằng kẻ thù của họ là những người giàu, đã đánh đập hắn chỉ vì hắn muốn cứu giúp người nghèo. Một trong những kẻ ủng hộ ông ta đề xuất cử ngay năm mươi chiến binh bảo vệ con người nghĩa hiệp đã đấu https://thuviensach.vn tranh bảo vệ nhân dân này. Solon biết rõ mánh khóe đó, nhưng người nghèo quyết định ban thưởng cho Pisistratus, còn người giàu sợ hãi không dám chống lại. Solon nói với người Athens rằng về cá nhân, họ là những người khôn ngoan, nhưng về tập thể thì họ chỉ là một đám đông ngốc ngếch. Với lời từ biệt đó, Solon bỏ đi và nói rằng ông khôn ngoan hơn một vài người và dũng cảm hơn những người khác; khôn ngoan hơn những người bị lừa gạt, và dũng cảm hơn những người hiểu chuyện xảy ra nhưng không dám công khai chống lại tên bạo chúa đang âm mưu giành quyền lực(14). Không ai nghi ngờ Pisistratus khi hắn tuyển được hơn năm mươi chiến binh tập hợp xung quanh hắn. Không ai hiểu âm mưu của Pisistratus cho đến ngày hắn chiếm giữ mọi pháo đài rồi tự phong làm vua [năm 561 TCN]. Những người giàu phải trốn khỏi Athens. Solon lúc này đã già và rất yếu. Dù không ai dám ủng hộ nhưng ông đi tới chợ trách mắng người Athens quá khiếp sợ Pisistratus và băng đảng của hắn nên đã đánh mất sự tự do của mình. Ông nói: "Trước đây, các bạn có thể dễ dàng chặn đứng nền độc tài này, nhưng bây giờ các bạn cũng sẽ giành được vinh quang cao cả hơn nhiều nếu diệt trừ mọi gốc rễ của nó". Nhưng người Athens chẳng làm gì nên Solon trở về nhà viết những bài thơ cay đắng. Bạn bè khuyên ông nên rời khỏi Athens, hay ít nhất đừng công khai chỉ trích làm Pisistratus tức giận. Họ hỏi tại sao ông nghĩ rằng ông an toàn để dũng cảm nói ra chống lại tên bạo chúa. Solon trả lời: "Là vì tuổi già của ta". Tuy nhiên, Pisistratus vẫn rất kính trọng Solon và tiếp tục nhờ ông chỉ bảo. Pisistratus giữ lại hầu hết các bộ luật của Solon, thậm chí bản thân cũng tuân theo những quy định này. https://thuviensach.vn Hoàn thành câu chuyện về Atlantis là một nhiệm vụ quá lớn đối với Solon vì ông đã rất già. Thay vào đó, ông viết: Mỗi ngày ta lại già hơn và học thêm được những điều mới lạ Nhưng bây giờ sức mạnh của cái đẹp, của lời ca và men rượu, Là niềm vui thích của mọi người và cũng là của ta. https://thuviensach.vn ARISTIDES Người công minh (530-468 TCN) Aristides được kính trọng trên khắp đất nước Hy Lạp vì lòng công minh. Nhờ đó, người Athens giành được quyền lãnh đạo liên minh chống lại cuộc xâm lược của Ba Tư. Ông được coi là hình mẫu cho mọi thời đại. 1. Aristides là bạn thân của Cleisthenes(1). Còn đối thủ truyền kiếp của Aristides là Themistocles(2). Họ đối nghịch nhau cả về tính cách lẫn đường lối chính trị. Themistocles là người ưa thích phiêu lưu, khôn ngoan và nhanh nhẹn. Còn Aristides lại là người kiên định, ít nói, yêu sự thật và công lý. Ông không bao giờ nói dối ai, cũng không bao giờ nịnh bợ hay lăng mạ người khác dù chỉ để đùa vui. Khâm phục Lycurgus và cách sống của người Sparta, Aristides tán thành xã hội quý tộc hơn là nền dân chủ. Ông tự đặt ra các nguyên tắc cho mình. Ông không thiên vị bất kỳ ai, không muốn bênh vực bạn bè, cũng không muốn làm họ giận vì bị từ chối nên ông đối xử bình đẳng với tất cả mọi người. Aristides thấy mối quan hệ thân thiết với những người có chức quyền khiến con người dám làm điều sai và làm họ ảo tưởng thoát khỏi sự trừng phạt bởi những việc làm xấu xa. Ông cho là một người lương thiện không bao giờ được ỷ lại hay dựa dẫm vào bạn bè mà chỉ nên tin vào sự chính trực của bản thân. https://thuviensach.vn Còn Themistocles tham gia phái dân chủ, nơi các thành viên tìm kiếm lợi lộc nhờ sự giúp đỡ của bạn bè. Themistocles từng nói: "Ta không bao giờ muốn giữ chức vụ chẳng làm lợi cho những người bạn của ta hơn những người xa lạ, những kẻ mà ta chẳng thấy thích thú gì". Khi Themistocles cùng phe của mình thi hành những sửa đổi có hại, Aristides thấy ông có nghĩa vụ phải chống lại Themistocles. Themistocles luôn tìm cách tăng cường ảnh hưởng và quyền lực của mình. Nhưng dù Themistocles có đề xuất một ý tưởng tốt thì Aristides luôn tìm cách chống lại để hạn chế ảnh hưởng của Themistocles. Sự thù oán giữa hai phe phái và giữa hai cá nhân trở nên tồi tệ đến mức mỗi khi Aristides muốn đề xuất một đạo luật, ông phải nhờ người khác nói hộ. Aristides chỉ quan tâm đến những việc làm lợi cho Athens, chứ không mảy may quan tâm đến việc làm giàu cho bản thân hay giành thêm quyền lực. Mỗi khi có sai lầm, ông luôn tự nhận lỗi, bất chấp việc mọi người coi đó là một hành động ngốc nghếch. Có lần, Aristides đề nghị một điều luật và được Hội đồng 400 đồng ý bất chấp sự phản đối của Themistocles và phe ông ta. Tuy nhiên, sau khi đề xuất này được đưa ra cho dân chúng để xem xét, có vài ý kiến phản đối rất hợp lý và đúng đắn, Aristides lại đứng lên phản bác đạo luật của chính mình. Trong cuộc đời đầy thăng trầm, Aristides không bao giờ hãnh diện vì những sự kính trọng của dân chúng dành cho ông. Ông cũng không bao giờ chán nản khi gặp thất bại mà luôn thể hiện lòng tự trọng và điềm tĩnh, đồng thời cũng tỏ ra khinh miệt những động cơ vụ lợi của những người có chức quyền. Aristides quan niệm mọi công dân lương thiện phải có nghĩa vụ lao động vì lợi ích của mọi người chứ không nên mong chờ được ban thưởng. https://thuviensach.vn 2. Aristides là người cương quyết nhất bảo vệ một nền công lý thực sự chứ không phải thứ hình thức. Tình bạn hay tư thù cá nhân không bao giờ ảnh hưởng đến sự phán xét của ông. Có lần, Aristides được xử thắng kiện, các quan toà khinh ghét bị cáo đến mức không cho anh ta được nói trước khi tuyên án như luật pháp quy định nhưng Aristides đã quỳ xuống bên cạnh bị cáo xin cho y quyền được nói. Khi người dân thành Athens bầu Aristides làm người giữ ngân khố, ông phát hiện Themistocles (người trước đó đảm nhiệm công việc này) đã biển thủ một số tiền lớn. Khi Aristides đưa ra bằng chứng, Themistocles và phe ông ta vô cùng tức giận. Họ tìm mọi cách sa thải Aristides khỏi chức vụ này, thậm chí còn đòi phạt tiền Aristides vì tội lạm dụng chức vụ của mình. Song những công dân ưu tú nhất của Athens cho rằng đây là một việc làm sai trái nên họ thuyết phục dân chúng bãi bỏ khoản tiền phạt và cho phép Aristides tiếp tục giữ chức vụ này. Sau đó, Aristides không nhắc đến những vụ biển thủ công quỹ. Vì vậy, những kẻ gian lận lại ca ngợi rằng ông là một người đầy tớ trung thành và tận tuỵ nhất của dân chúng. Và rồi chính những kẻ này lớn tiếng ủng hộ ông tiếp tục trông giữ ngân khố trong nhiệm kỳ tiếp theo. Sau khi được tái cử với đa số dân chúng ủng hộ, Aristides nói với người Athens rằng: "Khi tôi thi hành bổn phận của mình một cách trung thực nhất thì các bạn phạt tiền rồi sa thải tôi. Còn khi tôi không nói gì về những kẻ ăn biển thủ công quĩ thì các bạn lại gọi tôi là người trung thực và cho tôi làm tiếp công việc. Tôi muốn các bạn biết rằng, ngày hôm nay tuy được khen thưởng nhưng tôi cảm thấy nhục nhã hơn cả khi bị lăng mạ vì làm đúng chức trách của mình. Thật đáng hổ thẹn khi các bạn chỉ muốn làm hài lòng những kẻ xấu hơn là muốn duy trì tính liêm chính trong thành phố chúng ta". Rồi ông cho dân chúng xem danh sách https://thuviensach.vn những vụ biển thủ công quỹ trong sự kinh ngạc tột độ của những kẻ kiếm lợi. 3. Khi hạm đội Ba Tư tiến đến Marathon, đem theo một đạo quân khổng lồ nhằm xâm chiếm Athens, Aristides được cử làm một trong 10 viên thống chế chỉ huy quân đội chống lại quân xâm lược. Quyền chỉ huy tối cao của quân đội Athens được thay đổi luân phiên giữa 10 vị thống chế này. Ðến lượt mình, Aristides đã nhường quyền chỉ huy cho Miltiades, người ông cho là giỏi hơn cả. Những vị thống chế khác cũng gạt bỏ mọi hiềm khích và lòng kiêu hãnh cá nhân noi theo Aristides vì lợi ích chung. Miltiades được giao toàn quyền chỉ huy đối phó với kẻ thù. Trong trận Marathon (năm 490 TCN), Aristides tham chiến ở trung tâm, nơi giao chiến dữ dội nhất(3). Sau khi trận đánh kết thúc, hạm đội Ba Tư mất hết ý chí định tháo lui, nhưng gió và hải lưu lại làm họ trôi dạt về phía thành Athens. Người dân Athens cử Aristides ở lại chiến trường thu chiến lợi phẩm, còn họ quay về bảo vệ thành phố. Vô vàn vàng bạc cùng các đồ quý giá khác của quân Ba Tư bị bỏ lại trong lều và trên chiến trường, nhưng Aristides không cho phép bất cứ người lính nào chiếm làm của riêng. Ông muốn đảm bảo mọi chiến lợi phẩm được chia đều cho tất cả công dân. 4. Trong số những đức hạnh của Aristides, người dân Athens khâm phục sự công minh của ông nhất. Chính vì thế mà họ đặt tên cho Aristides là "Người công minh". Vua chúa và những nhà độc tài lại không bao giờ thích một biệt danh như thế mà muốn những biệt danh thể hiện sự kinh hoàng và hung bạo hơn là đức hạnh. Các vị thần không những hơn hẳn loài người về quyền năng mà còn hơn cả về sự bất tử và sự công minh. Trong ba điều này, con người nên cố gắng học hỏi và tìm đến sự công minh. Những trận động đất https://thuviensach.vn có khả năng huỷ diệt vô cùng lớn, không gian vũ trụ rộng lớn không có tận cùng, nhưng không ai có được sự công minh nếu không hiểu lẽ phải và có kiến thức uyên thâm. Chúng ta nghĩ rằng các vị thần hạnh phúc vì họ bất tử; chúng ta sợ các vị thần vì họ có sức mạnh phi thường, nhưng chúng ta cũng yêu quý thần linh vì họ công bằng. Con người tuy luôn tìm kiếm sự bất tử (mà điều này vốn dĩ không thể được) và sức mạnh (điều này phụ thuộc vào may mắn) mà quên đi sự công minh, phẩm chất duy nhất của thần linh mà loài người khả dĩ đạt được. Sức mạnh và sự công minh hiện diện trong cuộc sống của các vị thần, còn sức mạnh nhưng bất công là cuộc sống của ác quỷ. Những tôn vinh mà người dân thành Athens dành cho Aristides và việc mọi người đều ca ngợi đức hạnh của ông đã làm Themistocles vô cùng ghen tức. Do vậy, Themistocles nghĩ ra cách vu cáo Aristides muốn chiếm ngôi vua nên mới tỏ ra công bằng như vậy. Bấy giờ, lòng đố kỵ và kiêu ngạo của những người bình dân Athens lớn hơn bao giờ hết. Sau chiến thắng Marathon, mọi công dân đều bực tức với những ai muốn đứng cao hơn người khác. Vì thế, ngay khi dân chúng tôn vinh Aristides vì sự công bằng và khiêm tốn, họ lại quyết định đày ông đi biệt xứ (năm 482 TCN). Cuộc lưu đày này được dân chúng quyết định bằng hình thức bỏ phiếu. Những mảnh gốm được sử dụng như những "lá phiếu". Khi quyết định bỏ phiếu lưu đày được ban ra, mọi công dân thành Athens đều tới tập trung ở chợ, viết tên người mình muốn lưu đầy lên mảnh gốm, rồi ném những "lá phiếu" này vào một chỗ. Nếu tổng cộng có dưới 6.000 "phiếu" thì không ai bị trục xuất. https://thuviensach.vn Còn nếu có đủ phiếu, người nào có tên trên nhiều "mảnh gốm" nhất sẽ bị lưu đày trong thời hạn 10 năm. Vào ngày bỏ phiếu, một người mù chữ từ nông thôn lên thành Athens và hỏi chính Aristides cách viết chữ Aristides vào mảnh gốm. Aristides hỏi kẻ ngốc này rằng người có tên là Aristides có làm gì hại hắn ta không. Hắn ta trả lời: "Không, thậm chí tôi còn chẳng biết Aristides là ai, nhưng tôi chán nghe mọi người gọi mãi ông ta là "Người công minh".” Không nói một lời, Aristides giúp ông ta viết tên chính mình vào lá phiếu. Sau khi kết quả kiểm phiếu được công bố, Aristides buộc phải rời khỏi Athens, ông lớn tiếng cầu nguyện các vị thần đừng bao giờ để dân Athens có dịp được nhớ đến ông nữa(4). 5. Nhưng ba năm sau, chính những người dân Athens lại bãi bỏ cuộc lưu đày và gọi ông trở về. Vua Xerxes(5) của Ba Tư với đội quân lên đến một trăm vạn chiến binh lúc đó đang trên đường tấn công Hy Lạp đòi trả thù cho trận thua Marathon. Nhiều thành bang Hy Lạp đã đầu hàng. Họ không dám đứng lên sánh cánh với người Athens chống lại Xerxes. Người Athens lo sợ việc đối xử tồi tệ sẽ khiến Aristides chống lại họ. Nhưng họ đã nhầm, trước khi lệnh lưu đày được huỷ bỏ, ông đã đi khắp nơi kêu gọi những thành bang Hy Lạp khác đoàn kết chống lại quân xâm lược. Dù địch thủ không đội trời chung của ông là Themistocles được cử làm Tổng tư lệnh nhưng Aristides sẵn sàng tuân theo sự chỉ huy của Themistocles. Trong khi người Hy Lạp đang luận bàn xem có nên rút khỏi đảo Salamis hay không thì ngay đêm đó hạm đội Ba Tư đã bao vây khắp mọi ngả, còn người Athens không hề biết rằng thực tế họ không còn lối thoát nữa. Aristides tìm cách len lỏi qua hạm đội Ba Tư bằng một chiếc thuyền nhỏ đến lều chỉ huy của Themistocles. Ông nói với Themistocles: "Hãy dẹp bỏ những đối https://thuviensach.vn đầu vô nghĩa và nhỏ nhen của chúng ta. Hãy bắt đầu cuộc đua tài trong danh dự để bảo vệ Hy Lạp. Ngài sẽ chiến đấu với tư cách Tổng chỉ huy, còn tôi là cố vấn và người trợ thủ. Tôi hiểu bản thân ngài muốn được giao chiến trên biển với quân Ba Tư dù nhiều người không tán thành, còn quân Ba Tư lại muốn có trận đánh đó vì hạm đội chúng đã bao vây khắp nơi. Không có cách nào trốn thoát ngoài việc phải chứng tỏ chúng ta là những chiến binh dũng cảm dù muốn hay không". Ðến lúc đó, Themistocles mới nói cho Aristides biết kế hoạch ông suy tính và nhờ Aristides giúp sức thuyết phục những người khác vẫn muốn trốn thoát vì Aristides có uy tín hơn. Tại hội đồng chiến tranh, một vị thống chế nói với Themistocles rằng dường như Aristides không tán thành phương án đó vì Aristides ngồi im lặng. Ðến lúc đó, Aristides mới nói ông sẽ không im lặng nếu Themistocles không đưa ra được cách đánh khôn ngoan nhất. Ông im lặng không phải vì bất bình với Themistocles mà thể hiện sự tán thành của ông. Aristides dẫn một ít quân đến hòn đảo Psyttalea gần đó, lúc này đang bị quân Ba Tư giữ. Aristides chiếm hòn đảo này rồi xây dựng nơi đây thành một nơi trú ngụ cho những chiến thuyền Hy Lạp bị hư hại trong những trận đánh sắp xảy ra. Thực tế sau đó chứng tỏ đảo này vô cùng quan trọng vì những trận đánh lớn nhất đều diễn ra ở gần đó. Sau thắng lợi tại trận thuỷ chiến ở đảo Salamis (năm 480 TCN) (6), Themistocles nói riêng với Aristides nên tiếp tục tiến quân đến đốt cầu phao do vua Xerxes cho xây bắc ngang con sông Hellespont(7) để cắt đứt đường rút của quân Ba Tư. Aristides không đồng ý mà cho rằng nên giữ lại cây cầu đó để Xerxes có đường rút lui. Nếu không, khi bị dồn vào đường cùng, toàn bộ quân Ba Tư https://thuviensach.vn cảm thấy không có đường thoát sẽ đánh lại quân Hy Lạp với toàn bộ sức cùng lực kiệt. Sau đó Themistocles sai một tên quan thái giám bị bắt làm tù binh đến nói với vua Ba Tư rằng ông sắp sửa sai quân đốt cầu phao. Xerxes hoảng sợ liền vội vã vượt cầu phao bỏ chạy, để lại 300.000 quân tinh nhuệ của mình dưới quyền chỉ huy của Mardonius tiếp tục cuộc chiến tranh. Mardonius gửi chiến thư thách thức người Hy Lạp, nói rằng thất bại Salamis quá nhỏ và quân Ba Tư sẽ nghiền nát quân Hy Lạp trong một trận đánh trên bộ nếu Hy Lạp đồng ý dàn quân đánh nhau trên chiến trường rộng lớn vùng Thessaly(8). Ngoài mặt thì vậy, nhưng Mardonius bí mật gửi sứ giả đến Athens xin xây lại thành phố (Athens bị Xerxes phá huỷ hoàn toàn) để Athens từ bỏ liên minh Hy Lạp chống quân Ba Tư. Người Sparta nghe được tin này cũng sai sứ giả đến Athens hứa cung cấp lương thực và tiền bạc để Athens không đầu hàng. Theo lời khuyên của Aristides, người Athens trả lời người Sparta như sau: "Chúng tôi tha thứ cho lời cầu xin của những người châu á, những kẻ nghĩ rằng vàng bạc có thể mua được tất cả mọi thứ vì với họ, giàu sang là cao quí hơn hết. Nhưng lời đề nghị của các bạn đã xúc phạm chúng tôi, không lẽ chúng tôi cần được trả tiền trong cuộc chiến đấu giành lại nền độc lập cho chính mình hay sao?" Khi cả hai con đường ngoại giao và hối lộ đều thất bại, Mardonius dẫn quân tiến về Athens. Một lần nữa, người Athens lại rút về đảo Salamis. Aristides được cử làm sứ giả đến Sparta xin cứu viện. Dù ông thúc giục họ nhanh chóng gửi quân tới chặn đánh Mardonius thì người Sparta chỉ giả bộ hứa hẹn sẽ gửi quân nhưng cười khẩy mỗi khi Aristides than phiền về sự chậm trễ của họ. Cuối cùng, họ nói thật rằng quân Sparta thực sự đã hành quân tới https://thuviensach.vn rồi. Aristides liền nói với người Sparta đừng nên lừa dối bạn bè mà nên dành những mưu mẹo đó cho kẻ thù. Khi trở về Athens, Aristides được bầu làm chỉ huy đội quân Athens. Một lực lượng gồm 8.000 chiến binh trang bị vũ khí nặng(9) hành quân tới Plataea(10) để hội quân với 5.000 chiến binh Sparta tinh nhuệ và các chiến binh từ những thành bang Hy Lạp khác(11). Thống chế Pausanias của Sparta chỉ huy liên minh. Sau đó, quân Ba Tư tiến đến Plataea và đóng trại ở đây (năm 479 TCN). Các nhà chiêm tinh tiên đoán rằng quân Hy Lạp sẽ thắng nhưng phải áp dụng chiến thuật phòng ngự. Quân Sparta chiếm lĩnh cánh phải. Không ai nghi ngờ quyền làm điều đó của họ(12). Nhưng một cuộc khẩu chiến đã diễn ra giữa người Athens và người Tegea xem ai sẽ chiếm lĩnh cánh trái. Aristides giải quyết được mối bất hoà này bằng lời tuyên bố: "Vị trí dàn quân không hề mang lại hay cướp đi danh dự của chúng ta. Chúng tôi, những người Athens sẽ, chiến đấu hết sức mình bất kể ở vị trí nào. Các bạn hãy hoàn toàn tin tưởng vào sự vững chắc của vị trí đó. Chúng tôi đến đây không phải để đánh nhau với các bạn mà để chiến đấu chống lại kẻ thù của chúng ta. Và chúng tôi ở đây không phải khoe khoang khoác lác về những gì tổ tiên của chúng tôi làm mà để chứng tỏ danh tiếng của chính mình. Trận đánh này sẽ chứng tỏ chiến binh của thành bang nào thực sự dũng cảm, bất kể họ chiến đấu ở vị trí nào". Sau lời tuyên bố này, mọi người đều đồng ý rằng vị trí cánh trái xứng đáng dành cho quân Athens. Nhưng tình hình trở nên xấu đi khi một số người giàu có của Athens lo sợ cho tài sản của mình nên nghĩ đến chuyện làm phản. Aristides phát hiện ra nhưng không biết bao nhiêu kẻ dính líu đến âm mưu này. Ông quyết định không mất thời gian điều tra kỹ https://thuviensach.vn lưỡng mà chỉ bắt giữ tám kẻ phản bội. Ông thả hai kẻ muốn làm phản nhất chạy thoát sang quân Ba Tư, rồi cho phép số còn lại được trốn đi nếu họ muốn. Nhưng ông nói rằng nếu họ chiến đấu hết sức mình, họ có thể xoá tan mọi nghi ngờ của dân chúng vì những hành động đó chứng tỏ lòng yêu nước. Những người mưu phản khác cảm thấy nhẹ nhõm vì không bị phát hiện nên chiến đấu dũng cảm hơn. Quân Hy Lạp đã chiếm giữ những vị trí hiểm trở và then chốt tại chân núi Cithaeron(13), còn 3.000 quân Megara chiếm giữ vùng đồng bằng. Vì thế, Mardonius điều toàn bộ lực lượng kỵ binh Ba Tư khổng lồ đến tấn công số quân Megara này. Quân Ba Tư bắn nhiều tên đến mức quân Megara hoàn toàn bị cắt rời đội quân Hy Lạp còn lại nên Thống chế Pausanias kêu gọi những chiến binh tình nguyện đến cứu quân Megara nhưng trong số những người Athens chỉ có một mình Aristides xung phong. Ba trăm quân Athens xông vào giải cứu. Chỉ huy kỵ binh Ba Tư là Masistus, một chiến binh vô cùng dũng cảm, thấy quân Hy Lạp đến nên xông lên giao chiến. Một trận đánh dữ dội đã diễn ra như thể toàn bộ cuộc chiến tranh chỉ phụ thuộc vào kết quả cuộc giao tranh này. Ngựa của Masistus bị thương đẩy chàng ngã. Bộ giáp của Masistus và cơ thể của chàng quá nặng đến nỗi chàng không thể đứng lên được. Tuy vậy quân Athens cũng không thể làm chàng bị thương vì khắp người chàng được bao bọc bởi giáp vàng, đồng và sắt. Cuối cùng một chiến binh Athens đâm một nhát dao qua khe mũ sắt kết liễu cuộc đời Masistus. Khi thấy chỉ huy của mình bị giết, kỵ binh Ba Tư rất hoảng sợ bèn bỏ chạy. Sự vĩ đại trong chiến thắng này của quân Hy Lạp không phải ở số lượng quân Ba Tư bị giết (thực ra là không đáng kể) mà ở sự hoảng loạn và sợ hãi ở trong các trại quân Ba Tư khi biết https://thuviensach.vn tin về cái chết của Masistus, chiến binh được coi là dũng cảm và khoẻ nhất quân Ba Tư. Sau trận giao chiến nhỏ này, cả hai bên đều giữ thế phòng ngự trong nhiều ngày liền. Các nhà chiêm tinh ở hai bên đều tiên đoán rằng ai tấn công trước sẽ thua. Mardonius và quân Ba Tư lại lâm vào tình trạng thiếu lương thực và đồ tiếp tế, còn quân Hy Lạp thì càng ngày lại càng có thêm viện binh. Ðó là lý do buộc Mardonius quyết định vượt sông tấn công. Tiếng trống trận vang khắp các trại quân Ba Tư. Quân Hy Lạp được cảnh báo từ trước nên dàn trận sẵn sàng cho trận đánh vào buổi sáng ngày hôm sau. Pausanias quyết định xếp quân Athens ở cánh phải để đón quân Ba Tư. Lúc đầu quân Athens phản đối sự bố trí này nhưng sau khi nghe Aristides thuyết phục, họ vui vẻ chấp nhận. Khi đổi vị trí cho quân Sparta, quân Athens cổ vũ tinh thần chiến đấu của nhau rằng: "Quân Ba Tư tấn công chúng ta lần này không thể có lòng dũng cảm hay vũ khí tốt hơn những kẻ bị chúng ta đánh bại ở trận Marathon". Mardonius đáp lại bằng cách thay đổi đội hình. Cả hai bên đều rất bối rối và không hiểu ý định của đối phương nên đến hết ngày hôm đó không có trận đánh nào diễn ra. Ðêm đó, nguồn cung cấp nước ở dòng sông gần đó bị kỵ binh Ba Tư làm bẩn nên quân Hy Lạp phải chuyển đến đóng trại gần nguồn nước khác. Trong bóng tối, họ không giữ được đội hình nên nhiều người bị lạc và đội hình rất lộn xộn. Quân Sparta bị tụt lại phía sau vì Amompharetus rất ương bướng nhất định không chịu lui quân. Chàng là một chiến binh Sparta rất dũng cảm và đang chỉ huy một toán quân nhỏ. Chàng bực tức vì trận chiến bị hoãn lại và với chàng việc rút lui này giống như một thất bại. Amompharetus tuyên bố không muốn làm theo những https://thuviensach.vn người Hy Lạp hèn nhát khác dù bao nhiêu người muốn thay đổi vị trí đóng quân đi nữa. Chàng thề sẽ cùng toán quân nhỏ bé của mình ở lại chống chọi toàn bộ quân Ba Tư. Cuối cùng Thống chế Pausanias đành để mặc chàng và đưa số quân Sparta còn lại hội với những đạo quân Hy Lạp khác. Khi bình minh lên, vì thấy chỉ có Amompharetus cùng với một ít quân ở lại trong trại quân Hy Lạp nên Mardonius cho rằng số quân còn lại đã hèn nhát bỏ chạy, để mặc số người dũng cảm ít ỏi này. Mardonius liền ra lệnh tấn công. Toàn bộ quân Ba Tư tiến lên trong tiếng trống trận vang lừng. Nghe thấy tiếng trống trận, Pausanias liền ra lệnh cho quân Sparta quay lại chiến đấu. Nhưng số quân Hy Lạp khác đóng trại quá rải rác và lộn xộn đến mức phải mất một lúc lâu mới quay lại được. Khi quay lại, đội quân Hy Lạp chỉ là những nhóm chiến binh nhỏ lẻ chứ không phải là một lực lượng lớn. Lực lượng Ba Tư tham chiến đầu tiên là cung thủ cưỡi ngựa. Họ bắn tên như mưa vào quân Sparta. Quân Sparta không đánh lại vì Pausanias đã ra lệnh họ không làm bất cứ điều gì cho đến khi có điềm lành từ cuộc tế lễ. Callicrates, chiến binh Sparta dũng cảm nhất, bị tên bắn chết. Chàng hét lên rằng chàng không tiếc mạng sống mà chỉ hổ thẹn vì đi từ Sparta đến đây chưa làm được gì đã phải chết. Tuy vậy, kỷ luật của quân Sparta rất nghiêm. Họ kiên nhẫn chịu đựng làn tên của quân Ba Tư. Cho đến khi nhận được điềm báo chiến thắng từ cuộc tế lễ, Pausanias mới ra lệnh phản công. Ngay lập tức các chiến binh Sparta giơ cao những ngọn giáo dài và toàn bộ đội quân Sparta trông giống như một con thú dữ khổng lồ xù lông chuẩn bị giao chiến. Giờ đây, quân Ba Tư mới thấy cuộc chiến đấu với những người không hề run sợ trước cái chết này sẽ rất dữ dội, nên họ chỉ dám đứng xa, núp sau những tấm khiên https://thuviensach.vn bằng cây liễu gai và tiếp tục bắn những trận mưa tên. Quân Sparta lập thành đội hình phalanx(14) rồi từ từ tiến lên thành một khối vững chắc chọc thủng hàng ngũ kẻ thù. Quân Ba Tư chống cự rất dũng cảm nhưng đà tiến công của đội hình phalanx Sparta quá mạnh không thể chống lại được. Quân Athens nghe thấy tiếng giao chiến liền nhanh chóng tiến lên. Trên đường, họ gặp một số người Hy Lạp đã đầu hàng quân Ba Tư(15) nhất định không chịu nhường đường. Quân Athens phải chiến đấu để mở đường vượt qua. Tuy nhiên chỉ sau khi mất tên chỉ huy, những kẻ phản bội này mới bỏ chạy tán loạn, chẳng có bụng dạ nào để giao chiến. Họ đã bị những người giầu có đầu hàng quân Ba Tư ép buộc phải chiến đấu chống lại quân Hy Lạp. Sau khi giết khoảng 300 người, quân Athens lại tiến lên. Trong khi đó, quân Sparta đã chọc thủng đội hình quân Ba Tư và giết chết Mardonius. Quân Ba Tư rút về trại cố thủ sau những bức tường thành bằng gỗ. Quân Sparta tìm cách đột nhập vào trong nhưng họ không có kinh nghiệm tấn công thành luỹ. Liền đó, quân Athens kịp tiến đến, tăng thêm sức công phá. Họ phá vỡ bức tường rồi xông vào giết sạch quân Ba Tư. Trong số 30 vạn quân của Mardonius, chỉ có 4 vạn trốn thoát, còn quân Hy Lạp chỉ mất tổng cộng 1.360 người(16). Sau chiến thắng này, quân Athens và quân Sparta lại tranh nhau công lao tới mức sắp sửa chém giết nhau nếu Aristides không đứng lên hoà giải. Aristides thuyết phục cả hai bên để những đạo quân Hy Lạp còn lại quyết định ai xứng đáng với chiến thắng này. Cleocritus của vùng Corinth(17) đứng lên trình bày ý kiến. Mọi người đều nghĩ ông sẽ đòi vinh dự cho đạo quân Corinth, vốn là thành bang nổi tiếng thứ ba của Hy Lạp (chỉ sau Athens và Sparta), https://thuviensach.vn nhưng ông lại nói rằng vinh dự thuộc về Plataea, nơi bị chiến tranh tàn phá nặng nề nhất. Aristides đại diện cho người Athens và Pausanias đại diện cho người Sparta đều đồng ý. Nhờ đó, cuộc tranh cãi được giải quyết. Lời tiên tri của ngôi đền Delphi nói rằng sự hiện diện của những kẻ dã man (ám chỉ quân Ba Tư) đã làm nhơ bẩn mảnh đất này, nên giờ đây người Hy Lạp phải tắt tất cả lửa và châm lại từ ngọn lửa thuần khiết lấy từ ngôi đền thần Apollo. Một chiến binh tên là Euchidas đã chạy bộ từ Plataea đến Delphi để mang ngọn lửa về cho người Hy Lạp. Chiến binh này đã chạy một mạch đến đó, tắm mình trong nước tinh khiết, đội một vòng nguyệt quế lên đầu và tiến vào đền thờ để xin ngọn lửa từ bàn thờ thần. Lấy lửa xong chàng lại chạy một mạch trở về Plataea trước khi mặt trời lặn, cúi chào dân chúng và trao ngọn lửa linh thiêng cho họ, rồi gục xuống chết. Chỉ trong một ngày, chàng đã vượt qua 125 dặm đường. 6. Sau trận đánh ở Plataea, người dân thành Athens hân hoan đón mừng hoà bình và dân chủ. Dân chúng trở nên kiêu ngạo hơn bao giờ hết. Người nghèo đòi được đối xử công bằng như người giàu. Aristides quyết tâm đứng ra dẫn dắt nền dân chủ non trẻ này chứ không chịu để nền dân chủ này đè bẹp. Ông đề nghị mọi công dân đều tham gia chính quyền và được bỏ phiếu bất kể giàu nghèo. Themistocles nói với người Athens rằng ông có một ý định nếu thực hiện sẽ mang lại lợi ích to lớn cho thành Athens, nhưng không thể nói công khai cho tất cả mọi người dân. Họ quyết định ông sẽ nói điều đó cho một mình Aristides. Ðề nghị của Themistocles là đốt hết tất cả tàu thuyền của các đồng minh, như vậy Athens sẽ làm bá chủ trên biển và là thành phố vĩ đại nhất của Hy Lạp. Aristides không cho dân chúng biết điều Themistocles nói với mình mà chỉ nói rằng không có gì mang lại lợi ích cho Athens như điều Themistocles đề nghị, nhưng cũng không có gì nhục nhã hơn. https://thuviensach.vn Nghe thấy vậy, người Athens yêu cầu Themistocles từ bỏ kế hoạch đó cho dù nó là gì đi nữa. Tuy vậy, cuộc chiến tranh giữa người Ba Tư và người Hy Lạp vẫn chưa chấm dứt nên Aristides dẫn quân Athens đến tham gia liên minh Hy Lạp. Thống chế Pausanias của Sparta đã làm cho những đồng minh rất bất bình bởi kỷ luật quá hà khắc theo họ là không cần thiết. Binh lính dù phạm lỗi nhỏ nhất cũng bị đánh roi da hoặc phải đứng một ngày trời vác mỏ neo trên vai. Thuộc cấp của Pausanias cho rằng ông ta quá lạm quyền và hống hách. Nhờ sự công bằng và chính trực của Aristides và sự lịch lãm và ôn hoà của một thống chế Athens khác là Cimon nên họ được các đồng minh kính trọng hơn Pausanias. Một số quân đồng minh đến gặp Aristides thúc giục ông lên nắm quyền Tổng chỉ huy. Một ngày, khi Pausanias đang đi kiểm tra hạm đội Hy Lạp thì hai chiếc thuyền khác vượt lên chiếc thuyền chở Pausanias(18). Viên Thống chế lớn tiếng chửi mắng và đe doạ rằng điều mà hai chiếc thuyền vừa làm không những sẽ nhận hình phạt thích đáng mà còn gây liên luỵ cho những thành phố quê hương của họ. Những người trên hai chiếc thuyền hét lên trả lời Pausanias để cho tất cả những người Hy Lạp đều nghe thấy, rằng ông ta phải cảm ơn các vị thần vì họ đã ban cho ông ta chiến thắng ở Plataea. Ðây là lý do duy nhất ngăn họ trừng phạt ông ta tội kiêu ngạo. Sau đó, người Sparta đã chứng tỏ tinh thần cao thượng của mình. Khi thấy người chỉ huy của mình đã lầm đường lạc lối và đánh mất sự tôn trọng của đồng minh, họ tự nguyện nhường quyền lãnh đạo cho người Athens. Họ nhớ lời dạy của Lycurgus rằng điều quan trọng là phải giữ sự chính trực cho mình chứ đừng ra oai áp chế người khác. https://thuviensach.vn Liên minh Hy Lạp muốn người Athens trao cho Aristides quyền quyết định phần đóng góp của mỗi thành bang để duy trì cuộc chiến tranh. Chính sự công bằng của Aristides trong việc thực hiện trách nhiệm này khiến ông nổi tiếng khắp mọi thành bang Hy Lạp. Khi bắt đầu làm việc ông rất nghèo nhưng đến khi hoàn thành công việc này ông còn nghèo hơn. Sau này, người Hy Lạp coi công việc quản lý của ông tượng trưng cho "Kỷ nguyên Vàng"(19) về sự công bằng và trung thực. Những người kế nhiệm Aristides sau này tuỳ tiện tăng thuế lên nhiều lần để có những khoản tiền lớn xây dựng các công trình, phát triển nghệ thuật và phúc lợi cho người dân, đi ngược lại những mục đích ban đầu của việc đóng góp này. 7. Aristides luôn tự hào vì sự thanh bạch của mình. Tự nguyện sống nghèo khổ đối với ông biểu hiện cho danh dự, đặc biệt khi ông là người có chức quyền. Bất chấp những vinh quang giành được, ông luôn tự hào vì đã không lợi dụng chức vụ để làm giàu. Khi Aristides chết vì tuổi già, ông được người Athens yêu quý đến mức họ lo liệu đám tang của ông rất chu đáo và chu cấp đầy đủ của cải cho con cháu ông sống sung túc đến cuối đời. Plato nói rằng trong số những con người vĩ đại của thành Athens thì chỉ có Aristides là người xứng đáng được khâm phục. Themistocles, Cimon và Pericles mang lại sức mạnh và sự thịnh vượng cho Athens, nhưng chỉ có Aristides mới mang lại sự công bằng cho dân chúng(20). https://thuviensach.vn PERICLES Thành viên của đỉnh Olympus (495 - 429 TCN) Nhờ tài hùng biện và tiền bạc đóng góp từ các đồng minh miễn cưỡng, Pericles đã xây dựng Athens thành một đô thị xinh đẹp và hùng mạnh. Tuy vậy, chủ nghĩa đế quốc của Athens sớm dẫn thành bang này đến cuộc chiến tranh với Sparta. 1. Một hôm, Augustus Caesar(1) nhìn thấy mấy người nước ngoài ở Rome đang trìu mến vuốt ve một vài con búp bê và khỉ nhỏ, ông bèn tiến lại gần và hỏi có phải phụ nữ nước họ không biết sinh con chăng. Rõ ràng Caesar cực lực phản đối việc dành tình cảm cao quý của con người cho những tạo vật phi tự nhiên. Tự nhiên đã cho chúng ta ham muốn hiểu và yêu thương. Chúng ta không được phép lãng phí ham muốn tốt đẹp đó để theo đuổi những thứ tầm thường mà cần nghiên cứu đức hạnh con người. Qua hành động của các vĩ nhân, chúng ta sẽ khôn ngoan hơn và sẽ hăng hái học theo gương sáng đó. Ðức hạnh có sức mạnh kỳ lạ. Bất kỳ ai từng biết nó cũng sẽ yêu nó. Bất kỳ ai rèn luyện đức hạnh đều muốn hiểu biết đức hạnh nhiều hơn, và rồi sẽ nhận ra sự có mặt của nó trong cuộc đời mình. Nhưng những điều đó không thể nói ở nghệ thuật bởi nó chỉ tạo ra các sản phẩm của con người chứ không phải chính bản thân con người. Người trần mắt thịt có thể tạo ra những thứ nghệ thuật hoàn mĩ nhưng không thể tạo ra được đức hạnh cho chúng ta. Nếu người https://thuviensach.vn nghệ sĩ làm ra một tác phẩm rất đẹp thì chỉ cần ca ngợi chứ không cần làm theo họ. Antisthenes(2) khôn ngoan đáp lời những người đang khen ngợi một người thổi sáo: "Dù sao anh ta vẫn chỉ là một người trần tục thôi. Vì nếu không là người trần tục, chắc gì anh ta thổi sáo hay đến vậy". Vua Philip xứ Macedonia(3) cũng nói với con trai mình là Alexander Ðại đế, sau khi chàng hát rất hay tại một bữa tiệc: "Con không cảm thấy hổ thẹn ư? Hỡi con trai của ta khi hát hay đến vậy?". Vua chúa nên dùng tiền của để phát triển nghệ thuật nhưng nếu bản thân nhà vua chơi các môn nghệ thuật đó thì dù có đạt trình độ nào đi nữa cũng chỉ là phung phí thời gian lẽ ra nên dành cho việc trị nước. Chúng ta học tập hành động của những vĩ nhân, hơn là nên học tập hành động cao cả của người thường. Từ những học hỏi này, đức hạnh sẽ trở thành ngọn lửa bùng cháy và chiếu sáng cuộc đời chính chúng ta. 2. Pericles sinh ra trong gia đình quyền quý nhất của Athens, về cả hai phía nội ngoại. Chàng chịu sự dạy dỗ của nhiều người thầy giỏi, trong đó có triết gia Zeno(4). Người ta nói rằng Zeno giỏi nguỵ biện đến mức có thể chứng minh bất kỳ định đề nào cũng là sai lầm(5). Pericles chủ yếu theo học Anaxagoras(6), người đã truyền cho chàng sự cao quý và sức mạnh trong mọi lời nói và hành động, siêu việt hơn hẳn mọi môn nghệ thuật khác. Anaxagoras là triết gia đầu tiên cho rằng trật tự thế giới là do trí tuệ lập ra, chứ không phải do may rủi hoặc "sự tất yếu" và giải thích quyền lực cũng do trí tuệ sinh ra và đi kèm với trí tuệ. Bị tiêm nhiễm những ý tưởng này, Pericles thường trau chuốt ngôn từ, thanh thản và bình tĩnh trong https://thuviensach.vn từng phong thái. Không gì có thể làm mất đi vẻ uy nghiêm của chàng. Một số người cho rằng Pericles lừa gạt người khác bằng cái mặt nạ đức hạnh. Nhưng Zeno đáp lại rằng nếu Pericles chỉ có thứ đức hạnh giả hiệu, thì những người chê bai chàng cũng chẳng hơn gì, bởi việc vờ vĩnh thể hiện đức hạnh nếu kéo dài sẽ khiến con người thực sự ham muốn thể hiện những thói quen tốt đẹp đó. Pericles rất giàu có, và tài nói năng khiến chàng trở nên nổi tiếng ở Athens ngay từ khi còn rất trẻ. Nhưng vì sợ bị phản bội và sợ không thể trở thành người vĩ đại nên trong thời gian dài Pericles không tham gia hoạt động chính trị. Chàng không thấy thoải mái khi gặp gỡ những người bình dân, nhưng khi quyết định tham gia vào các hoạt động xã hội, chàng đứng về phe dân chủ. Ðối thủ của chàng là Cimon(7), thủ lĩnh phe quý tộc. Từ khi trở thành chính trị gia, Pericles thôi không đi ăn tối, tụ tập với bạn bè vì sợ tình thân làm chàng xao lãng công việc. Những cuộc gặp gỡ bè bạn đó quả thực khiến chàng khó giữ được sự cao quý giả hiệu. Tuy nhiên, đức hạnh hoàn hảo lại là điều tuyệt vời nhất và cần đón nhận với sự cẩn trọng. Những người thực sự đức hạnh không cần thể hiện bộ mặt này cho người lạ, còn thể hiện bộ mặt khác với bạn hữu. Rất hiếm khi Pericles xuất hiện trước đám đông trừ những dịp thật sự quan trọng. Những lúc như thế lời lẽ của chàng như sấm rền, chớp giật. Cho đến lúc đó, Pericles là nhà hùng biện giỏi nhất thời đại mình, cả về phong cách cũng như lời lẽ. Những bậc trưởng lão nói rằng có một sự giống nhau kỳ lạ giữa lời nói và hành động của Pericles và Pisistratus(8). https://thuviensach.vn Thucydides(9) là một quý tộc và một công dân gương mẫu, sau này thay Cimon trở thành địch thủ chính trị chủ chốt của Pericles ở Athens. Khi vua Sparta hỏi Thucydides rằng liệu chàng có vật ngã được Pericles hay không, Thucydides trả lời: "Dù bị tôi đẩy ngã thì anh ta sẽ khăng khăng rằng anh ta không hề bị ngã. Và vì anh ta nói năng rất giỏi nên người xem sẽ cho anh ta là chiến thắng dù chính mắt họ thấy anh ta bị vật ngã". 3. Cimon là một Thống chế nổi tiếng, có nhiều chiến công và giàu có hơn Pericles. Cimon đã làm rất nhiều việc thiện cho người nghèo, chẳng hạn thường mời họ tới ăn tiệc, cho họ quần áo và cho họ hái quả trong vườn nhà mình. Ðể cạnh tranh với Cimon trong việc giành thiện cảm của người nghèo, Pericles bèn sử dụng ngân khố quốc gia cho việc xây dựng nơi vui chơi giải trí hay và phát tiền cho mọi người. Các biện pháp đó đã biến người dân Athens từ một dân tộc trầm lặng, chăm chỉ làm việc thành những người lười biếng, thích vui chơi và ăn bám vào công quỹ nhà nước. Chính quyền không còn giữ được vai trò của mình khi mọi quyết định đưa ra đều bị dân chúng do Pericles cầm đầu bác bỏ. Với chính sách nuông chiều dân chúng(10), Pericles trở thành người có quyền lực nhất ở Athens, dù chưa bao giờ được bầu vào chức vụ chính thức nào. Trên thực tế, ông mua chuộc sự ủng hộ của dân chúng và sau đó sử dụng sức mạnh đám đông chống lại các đối thủ chính trị, giả danh là người đại diện cho dân chúng. Pericles bày kế trục xuất địch thủ của mình là Cimon dù Cimon từng có rất nhiều vinh quang chói lọi trong những cuộc chinh phục các tộc người châu Á và mang về rất nhiều của cải. Chiến tranh nổ ra giữa Athens và Sparta. Cimon tình nguyện quay lại gia nhập quân đội Athens, đội quân ông từng nhiều lần chỉ https://thuviensach.vn huy, nhưng Pericles cùng phe cánh của mình khước từ và đuổi ông đi. Người Sparta giáng cho người Athens những thất bại nặng nề khiến người Athens rất lo sợ nên muốn ký hiệp ước hoà bình. Nhưng người Sparta từ chối không chịu đàm phán với Pericles hay bất kỳ kẻ mị dân nào khác ngoài Cimon, người được họ rất kính trọng. Cimon đã dàn xếp hiệp ước hoà bình với những điều khoản có lợi nhưng vẫn bị trục xuất khỏi Athens. Tuy nhiên, Cimon ra đi không phải như một người bị hắt hủi mà là chỉ huy một hạm đội 200 chiến thuyền đi chinh phục đảo Síp và ông qua đời tại đây. Thucydides, một người rất khôn ngoan và là họ hàng gần gũi của Cimon, lên nắm quyền lãnh đạo phe quý tộc chống lại Pericles và phe dân chủ. Thucydides không phải là một vị tướng tài như Cimon, nhưng giỏi biện luận hơn nhiều, thực tế sánh ngang với Pericles. Thoạt tiên tại Athens sự bất hoà không nghiêm trọng lắm, nhỏ hơn nhiều so với sự thù nghịch cổ xưa giữa người giàu và người nghèo. Nhưng cuộc đối đầu cá nhân giữa Pericles và Thucydides trở nên căng thẳng hơn vì Pericles đối xử rồi tệ với Cimon, đã trở thành nỗi hận thù dai dẳng. Ðể củng cố quyền lực, Pericles chi rất nhiều tiền trong ngân khố chung để tổ chức vô số lễ hội và những bữa tiệc sang trọng cho công chúng. Ông nuông chiều người Athens như với trẻ con để họ không đứng về phía Thucydides. Ngôi đền Parthenon(11) cũng như tất cả những bức tượng và công trình nổi tiếng của Athens được xây bằng tiền đóng góp của các đồng minh Hy Lạp trong cuộc chiến chống Ba Tư(12). Giới quý tộc Athens khăng khăng chống đối cách sử dụng tiền này vì các đồng minh nghĩ rằng Athens chuyên quyền và độc đoán khi lấy tiền của các thành bang khác trang hoàng cho bản thân. Nhưng Pericles trả lời rằng người dân Athens có thể làm điều họ muốn https://thuviensach.vn với số tiền đó bởi họ thực sự xứng đáng được hưởng như thế. Hơn nữa, Pericles nói, Athens đã có đủ các vũ khí nên chẳng có gì là sai trái khi việc tiêu phần tiền thừa cho các công trình sẽ đem lại cho Athens sự vinh quang vĩnh hằng và tạo thêm công ăn việc làm. Do đó phần lớn nghệ nhân, thợ thủ công, binh lính và thuỷ thủ Athens đều mang nợ Pericles. Các công trình xây dựng có quy mô rất đồ sộ. Vì toàn bộ các công trình đó được xây cùng một lúc, thợ thủ công buộc phải làm việc rất căng thẳng, không chỉ phải xây dựng thật hoành tráng mà còn phải nhanh. Họ đã xây nên những tuyệt tác đáng ngưỡng mộ. Hầu hết các công trình xây dựng được hoàn thành chỉ trong vài năm. Trong khi việc xây dựng đang được tiến hành, Thucydides và phe quý tộc tổ chức một cuộc bỏ phiếu lên án cách tiêu tiền tốn kém đó. Pericles bèn nói với người dân Athens: "Vậy hãy để tôi tự trang trải chi phí, nhưng các công trình đó chỉ mang tên tôi mà thôi". Sau khi nghe vậy, người dân Athens đồng lòng để Pericles tiếp tục công việc và không dè sẻn gì nữa. 4. Lại có một cuộc trục xuất được tổ chức. Giờ đây nạn nhân là Thucydides. Quyền lực của Pericles bao trùm khắp Athens, nhưng ông không bao giờ lạm dụng nó. Thông thường Pericles lãnh đạo người dân Athens dựa trên sự đồng thuận của họ. Ông vẫn ưa dùng biện pháp thuyết phục hơn, nhưng cũng có lúc ông tận dụng tối đa quyền lực của mình khi làm những việc ông thấy có lợi cho mọi người. Mục đích vĩnh hằng của Pericles là làm cho Athens trở nên thịnh vượng và hùng mạnh. Vì ông không bao giờ nhận hối lộ, dù dưới hình thức nào đi nữa, nên người dân Athens hoàn toàn tin tưởng Pericles. Họ luôn lắng nghe lời ông nói vì ông biết cách chèo chống đất nước qua rất nhiều thăng trầm. Khi người dân https://thuviensach.vn Athens mất tinh thần, ông cổ vũ họ. Khi họ liều lĩnh và mạo hiểm, ông khuyên họ cần thận trọng hơn. Pericles đã chứng minh những điều Plato dạy về thuật hùng biện là chính xác. Hùng biện là môn khoa học chi phối tâm hồn con người với mục đích chính là tạo ra những cảm xúc, thứ dây đàn của tâm hồn mà người ta chỉ có thể chơi hay khi có được kỹ năng cao độ. Tuy vậy, gia đình Pericles không hài lòng với những gì ông làm. Dù được thừa kế một tài sản lớn, nhưng ông vẫn rất keo kiệt. Mọi chi tiêu hàng ngày đều được tính toán vô cùng chi tiết. Pericles không tin vào những người con trai trong mọi công việc gia đình, nhưng khi cần ông lại có thể thế chấp toàn bộ gia sản vay mượn một khoản tiền lớn để đạt được mục đích. Thực tế, mọi việc Pericles làm đều không nhằm mục tiêu nào khác ngoài chính trị. Pericles để mặc Anaxagoras, người thầy dạy cũ của mình, cho tới lúc gần chết vì đói. Khi Anaxagoras hấp hối, Pericles nhận ra mình sắp mất một cố vấn khôn ngoan bèn chạy đến bên giường thầy, cầu xin Anaxagoras đừng chết. Anaxagoras trả lời: "Hỡi Pericles! Ngay cả những kẻ dùng đèn cũng biết đổ dầu để nó tiếp tục toả sáng". 5. Trong mọi hành động quân sự của mình, Pericles đều rất cẩn trọng. Ông không bao giờ liều lĩnh giao chiến nếu không nắm chắc phần thắng. Ông không bao giờ bắt chước những vị tướng phiêu lưu giành được thắng lợi, dù họ được rất nhiều người ngưỡng mộ. Một người tên là Tolmides tập hợp được hàng nghìn chiến binh Athens tình nguyện sang tấn công Thebes nhưng Pericles nói là họ không có cơ may chiến thắng. Trước Ðại hội dân chúng, ông nói với https://thuviensach.vn Tolmides: "Nếu ngài không nghe theo lời khuyên của tôi, thì hãy chờ thời gian trả lời vì đó là vị cố vấn khôn ngoan nhất". Nhưng Tolmides vẫn dẫn quân tiến đánh Thebes, cuối cùng bị giết cùng rất nhiều người khác. Sự việc này càng khẳng định thêm danh tiếng về trí khôn ngoan của Pericles. Hạm đội Athens tiến hành cuộc chinh phục nhiều thành thị và hòn đảo, buộc họ phải cống nạp. Say sưa với những thắng lợi này, người Athens hy vọng chinh phục nốt Ai Cập và Sicily(13). Nhưng Pericles cho rằng không nên tiến hành những cuộc viễn chinh mạo hiểm đó mà nên tập trung đề phòng Sparta. Giữa Sparta và Athens có hiệp ước ngừng chiến trong 30 năm, nhưng sự thù địch giữa hai bên vẫn ngấm ngầm tăng lên bằng cuộc chiến tranh "lạnh". Toàn xứ Hy Lạp đã bị chia ra thành 2 phe: đồng minh của Athens hoặc Sparta. Vì chiến tranh dường như không thể tránh khỏi nên người Athens không dám tiến hành những cuộc chiến tranh ở xa đất nước. Nhiều lãnh thổ thuộc quyền cai trị của Athens cũng nổi dậy. Người Corinth, người Aeginet(14) và người Megara cầu xin người Sparta cứu họ khỏi sự đàn áp nặng nề của Athens. Vì thế, Sparta bèn cử đại sứ đến Athens để thương thuyết. Ðến lúc đó, Pericles lại rơi vào nhiều vụ rắc rối lớn. Một trong số đó là vụ nhà điêu khắc Phidias(15). Vì là bạn Pericles, Phidias được giao thực hiện nhiều công trình kiến trúc. Nhưng cũng vì tình bạn đó, Phidias có nhiều kẻ thù. Họ quyết định sử dụng Phidias để thử xem dân chúng sẽ xử trí thế nào khi bị can chính là Pericles. Họ mua chuộc một công nhân của Phidias đứng ra tố cáo nhà điêu khắc đã ăn bớt số vàng dành để đúc tượng thần Athena. Ðoán trước được tình huống này, Pericles khuyên Phidias đính vàng vào tượng sao cho nó dễ dàng được gỡ ra và cân lên. Trong phiên toà, Pericles thách thức kẻ tố cáo cân lại vàng. Nhưng động cơ chính của https://thuviensach.vn vụ án này là sự ghen tức với danh tiếng của Phidias nên ông vẫn bị tống giam và sau đó không lâu phải chết trong tù. Có tin đồn là Pericles đã đánh thuốc độc Phiadias nhằm bịt miệng nhà điêu khắc, nhưng những người khác lại cho rằng chính kẻ thù của Phidias đã thực hiện vụ đầu độc này để tạo ra sự nghi ngờ đó. Một vụ bê bối khác là chuyện nàng Aspasia(16), chủ một nhà thổ. Pericles đã ly dị vợ để lấy người phụ nữ này. Aspasia bị buộc tội bất kính với thần linh. Người ta gán luôn tội này cho cả Pericles. Nhân đó, người Athens quay lại vụ tiêu xài quá mức trong các công trình xây dựng công cộng. Một nghị quyết được thông qua buộc Pericles phải giải trình trước một bồi thẩm đoàn đông tới 1.500 người. Pericles bèn tìm cách gây chiến với Sparta, hòng lấy đó làm cớ buộc người Athens tạm quên đi những lời tố cáo và chiến đấu dưới sự chỉ huy của ông. Ông gây xích mích với người Megara nên người Sparta đứng ra phán xử cuộc tranh cãi này. Nhưng bất ngờ các sứ giả của Athens bị giết nên Pericles buộc tội người Megara gây ra vụ ám sát đó. Nhưng người Megara bác bỏ mọi lời buộc tội, tố cáo chính Pericles đã ra tay hạ sát những người đó để lấy cớ gây chiến tranh. Việc đó đã khiến người Athens tuyên chiến với Megara, do đó hiệp ước hoà bình 30 năm với Sparta bị phá vỡ. Người Sparta chuyển cho người Athens một tối hậu thư đòi rút lại lời tuyên bố chiến tranh, nhưng Pericles thuyết phục người Athens khước từ. Rồi người Sparta đòi người Athens truất quyền Pericles, nhưng thậm chí yêu cầu này lại giúp cho Pericles được kính trọng như người anh hùng ở Athens bởi ông bị kẻ thù căm ghét và sợ hãi. Do đó, cuộc chiến tranh với Sparta bắt đầu(17). Người Sparta tấn công lãnh thổ Athens, chặt đổ cây cối và đốt làng mạc, khiêu khích người Athens ra khỏi bức tường thành đánh nhau với họ. Pericles thấy việc giao chiến với người Sparta quá mạo hiểm nên https://thuviensach.vn đề xuất một chiến lược buộc người Sparta phải rút lui mà không cần đánh nhau. Người Athens có hạm đội mạnh hơn nên có thể tấn công vào bất kỳ điểm nào dọc theo bờ biển Hy Lạp. Bằng cách sử dụng các chiến thuyền này, họ gây rất nhiều tổn thất buộc người Sparta phải rút quân về bảo vệ lãnh thổ của mình. Nhưng người Athens chán ghét chiến lược phòng thủ đó. Họ buộc tội Pericles là hèn nhát. Ông phải chịu đựng sự phỉ báng rất lâu trước khi thấy kế hoạch của mình thu được thành quả. Ngay cả bạn bè cũng chê trách ông vì việc này và các diễn viên hài kịch thành Athens thường chế giễu ông. "Cây cối sẽ mọc lại; nhưng người chết thì không", đó là câu trả lời của Pericles cho những người phản đối. Mặc dù chính sách của mình không được đa số người dân tán thành, nhưng Pericles vẫn tiếp tục buộc người Athens phải ở yên trong các pháo đài vì biết không thể đánh thắng khi dàn quân giao chiến với người Sparta. Giống như khi gặp bão trên mặt biển, người thuyền trưởng giỏi cẩn trọng chèo lái con thuyền, phớt lờ mọi lời gào thét của hành khách trong cơn hoảng loạn, Pericles làm những điều ông thấy cần thiết, không để mất mát và nước mắt lung lạc. Ông lại đóng thêm tiền bạc nên người Athens không còn than vãn và chống đối ông nữa. Một bệnh dịch lan khắp Athens, những xác chết nhanh chóng xuất hiện ở khắp nơi(18). Người Athens buộc tội Pericles gây ra chiến tranh và bệnh dịch đó nên họ bỏ phiếu hạ bệ và phạt tiền ông. Sau đó, người Athens bỏ mặc chẳng thèm đoái hoài đến ông. Nhưng giờ đây sóng gió lại đến với Pericles từ chính gia đình ông. Suốt thời gian dài, gia đình đã chán ngán sự thờ ơ của ông. Xanthippus, con trai của ông với người vợ đầu, cưới một cô gái trẻ quen sống xa hoa. Khoản tiền ít ỏi được người cha cho không làm https://thuviensach.vn anh ta thoả mãn. Xanthippus bèn lấy tên cha bảo lãnh cho một khoản nợ mà không được phép của ông. Khi Xanthippus không trả được nợ, chủ nợ đến tìm đòi Pericles. Nhưng không chỉ từ chối trả tiền, Pericles còn kiện luôn con trai mình. Xanthippus trả đũa bằng cách nói cho mọi người những chuyện bê bối trong cuộc sống riêng của người cha. Sự việc đáng buồn giữa cha và con này tiếp tục cho đến khi Xanthippus chết vì bệnh dịch. Pericles mất đi người em gái, bạn hữu cũng như nhiều người thân trong trận dịch, nhưng ông không bao giờ mất đi thái độ đường hoàng cho đến khi trận dịch cướp nốt của ông đứa con trai út. Mặc dù rất cố gắng nhưng Pericles vẫn không thể kìm được nước mắt trong đám tang người con. Người dân Athens chưa bao giờ thấy Pericles khóc trong suốt cuộc đời. Những người thay thế Pericles trong chính quyền tỏ ra không sánh được với ông, nên người Athens mời Pericles trở lại nắm quyền. Ông tha thứ cho những lời xúc phạm và sự bạc bẽo của họ còn họ tha thứ cho ông vì nghĩ những bi kịch cá nhân là đòn trừng phạt đích đáng cho sự kiêu hãnh trước đây của ông. Họ thậm chí còn cho phép đứa con hoang của ông với Aspasia trở thành người thừa kế hợp pháp của ông và được mang họ Pericles. Nhưng rồi ngay sau đó, Pericles cũng trở thành nạn nhân của trận dịch, ông mất dần sức mạnh tinh thần và thể chất rồi chết dần chết mòn. Khi ông nằm trên giường bệnh, những người đứng đầu Athens nhắc lại những điều vĩ đại mà Pericles đã làm cho thành bang. Họ nghĩ rằng ông không thể nghe thấy những điều đó, nhưng Pericles tự gắng gượng đứng dậy và nói rằng họ đã quên mất điều ông tự hào hơn cả đó là sự điều độ trong việc sử dụng quyền lực của người lãnh đạo tối cao. Pericles không chỉ đối xử có tình có lý với kẻ thù mà còn đủ công minh tuyên bố mình xứng đáng https://thuviensach.vn được ngợi ca vì không bao giờ mù quáng làm theo lòng hận thù hay sự tức giận. Cũng giống như đỉnh núi Olympus, ngôi nhà của những vị thần bất tử, đỉnh núi nằm trên cả những đám mây giông tố và luôn sáng rực dưới ánh nắng mặt trời, Pericles cũng vượt trên những tình cảm xấu xa của hận thù và căm ghét. Cách xử sự đầy cao thượng của ông khiến ông có danh hiệu "Thành viên của đỉnh Olympus". Ngay sau cái chết của Pericles, Athens ngày càng trở nên đồi bại hơn. So sánh Pericles với những người kế tục ông, người Athens hiểu cái chết của ông là sự mất mát lớn lao đến mức nào. Ngay cả những kẻ thù lớn nhất của ông cũng phải thừa nhận là Pericles đã sử dụng quyền lực của mình rất khôn ngoan, thứ quyền lực mà họ từng ghen tỵ. Những người phê phán ông, những người đã mạt sát và hạ thấp ông, cuối cùng đã dành cho ông sự tôn kính mà đức hạnh của ông xứng đáng được hưởng. https://thuviensach.vn NICIAS Nô lệ của nỗi sợ hãi (Chết Năm 413 TCN) Bước ngoặt trong cuộc chiến tranh với Sparta xảy ra khi những người Athens tham lam tiến hành "Cuộc viễn chinh Sicily" đầy thảm hoạ. Người Thống chế già mê tín Nicias miễn cưỡng phải chỉ huy cuộc viễn chinh này. 1. Sau cái chết của Pericles, nền dân chủ của Athens bắt đầu chịu sự ảnh hưởng của Cleon, một anh hề tham ăn hối lộ. Ðể ngăn cản sự tiếm quyền của kẻ mị dân nguy hiểm này, những công dân trung thực của thành Athens trông đợi vào vai trò lãnh đạo của Nicias. Nicias là một Thống chế giàu kinh nghiệm và được dân chúng yêu mến vì ông luôn tỏ ra tôn trọng họ. Nhờ bản tính khiêm tốn và nghiêm nghị cùng với những may mắn trong chiến tranh, ông được dân chúng kính trọng, và ông cũng khôn ngoan đáp lại lòng kính trọng đó. Dân chúng thường thù ghét những người xem thường họ và đề cao những ai tôn trọng họ. Pericles cai trị Athens bằng đức hạnh và tài hùng biện tuyệt vời. Còn Nicias lại dùng rất nhiều tiền bạc để mua vui dân chúng bằng các vở kịch và các cuộc thi đấu điền kinh. Nicias cũng góp nhiều tiền cho các ngôi đền. Chúng ta có thể nghi ngờ động cơ cá nhân phía sau những hành động hảo tâm phô trương đó, nhưng Nicias là một người tôn thờ các vị thần thành kính tới mức run sợ. Hàng ngày ông đều làm lễ tế thần và luôn luôn có một nhà chiêm https://thuviensach.vn tinh bên cạnh. Tấm lòng hào phóng và nhân đức của ông là do lòng kính sợ các vị thần và dân chúng chứ không mảy may muốn mọi người tôn sùng cá nhân mình. Nguồn thu lớn từ các mỏ bạc cho phép Nicias "mua" sự yên bình từ bất cứ ai muốn làm hại ông, hoặc để ban thưởng cho người xứng đáng, hoặc cho những người khẩn khoản cầu xin ông cứu giúp. Nicias khiếp sợ sự chỉ trích của dân chúng tới mức ông không bao giờ dự tiệc với bất cứ ai, cũng không tham gia các buổi lễ hội. Bất kể làm việc gì, Nicias luôn là người đến đầu tiên và là người cuối cùng ra về. Những lúc rảnh rỗi, ông thường tự mình ngồi lỳ trong nhà và nói với khách đến thăm rằng ông quá bận công việc của thành bang đến mức không có thời gian nói chuyện với họ. Gia đình ông kể cho mọi người biết rằng Nicias ăn không đủ no và ngủ không đủ giấc vì ông luôn tập trung tâm trí cho công việc. Họ than phiền là ông đang huỷ hoại sức khoẻ, làm tổn thương các mối quan hệ bạn bè và cả tài sản của mình vì công việc chung. Hoàn toàn trái ngược với ông là những kẻ lợi dụng việc công để trở nên giầu có và kết thân với nhiều người, lợi dụng sự tin tưởng của công chúng để mưu đồ lợi ích cá nhân. Nicias thấy dân chúng cần những người có tài, nhưng lại luôn nhìn họ với con mắt ghen tỵ và sẵn sàng phế truất họ khi cần. Chính Pericles là ví dụ điển hình nên Nicias cố gắng từ chối không đảm nhận bất cứ chức vụ gì còn nếu không thể từ chối thì ông làm việc vô cùng cẩn trọng để tránh mọi rủi ro. Với cách sống đó, Nicias nổi tiếng là người chu đáo và làm việc hiệu quả, dù ông không có được danh tiếng gì cho bản thân mình. Ông luôn coi bất kỳ thành công nào mà ông đạt được đều là nhờ may mắn. Bằng cách coi mọi vinh quang là nhờ sự giúp đỡ của các vị thần và luôn sống khiêm tốn nên ông đã tránh được lòng đố kỵ và ghen ghét. https://thuviensach.vn 2. Cuộc chiến với Sparta đã diễn ra nhiều năm. Người Athens đã phải gánh chịu nhiều thất bại nặng nề. Nhưng Nicias không hề tham gia vào bất kỳ thất bại nào, những trận đánh của ông vẫn luôn luôn thành công. Một trong số những chiến công này là việc ông đã bao vây 400 chiến binh Sparta trên hòn đảo Pylos. Ông rất cẩn thận vây chặt kẻ địch, cắt mọi nguồn tiếp tế thức ăn và nước uống cho đến khi chúng chịu đầu hàng. Kẻ mị dân Cleon ba hoa rằng nếu hắn thay ông già nhút nhát Nicias chỉ huy thì quân Sparta đã đầu hàng từ lâu rồi. Ngay lập tức, Nicias nhường chức Thống chế của mình và mời Cleon thực hiện những gì ông ta nói. Cleon tìm cách lẩn trốn trách nhiệm nhưng người Athens và Nicias không dễ dàng bỏ qua. Cleon liều tuyên bố rằng trong vòng 20 ngày ông ta sẽ làm cỏ quân Sparta hoặc bắt sống toàn bộ làm tù binh. Người Athens cười lớn vì cho rằng đây cũng chỉ là một trong số những trò đùa của Cleon. Tuy vậy, may mắn đã giúp Cleon thực hiện được câu nói huênh hoang ấy (năm 425 TCN)(1) nên Nicias bị trách mắng đã để cho tay hề này giành được danh tiếng trong chiến trận. Sau đó, Cleon chẳng còn kiềm chế và khiêm tốn khi nói chuyện với công chúng. Bất cứ khi nào tìm được thính giả, hắn lại hoa chân múa tay và la hét om sòm. Những động tác đó đã làm tiền lệ xấu cho những người diễn thuyết sau này. Họ bắt chước kiểu cách của Cleon, chẳng thèm đếm xỉa gì đến sự khiêm nhường và trung thực. Những điều này cuối cùng đã dẫn đến sự sụp đổ của Athens. Cleon tới Amphipolis(2) để nắm quyền chỉ huy quân đội Athens. Nhưng thất bại của quân Athens ở đây (năm 422 TCN) đã loại bỏ hai kẻ hiếu chiến nhất là Brasidas và Cleon vì cả hai đều chết trong trận này. Brasidas là thống chế Sparta, người muốn tìm kiếm https://thuviensach.vn vinh quang bằng chiến tranh. Còn với Cleon, nhờ chiến tranh, hắn ta muốn giấu đi sự vô lại của mình. Cả hai kẻ này đều che giấu động cơ cá nhân trong việc chống lại hoà bình. Sau thất bại lớn ở Amphipolis, người Athens cử Nicias đến Sparta để thương thảo hiệp ước hoà bình. Người Sparta rất ngưỡng mộ Nicias nên họ sẵn sàng ký hoà ước. Nhờ tài ngoại giao của Nicias, một hiệp ước hoà bình 50 năm được ký kết, đã chấm dứt cuộc chiến tranh kéo dài suốt 10 năm trên khắp đất nước lãnh thổ Hy Lạp. Thời kỳ này được đặt tên là "Thời hoà bình của Nicias" (năm 421-415 TCN). Sau nhiều đau buồn và khổ cực, giờ đây ai cũng khen ngợi Nicias. Người ta nói rằng phần thưởng hạnh phúc nhất của ông vì sự tận tuỵ với các vị thần là được đặt tên cho một thời kỳ lịch sử. 3. Sau khi Cleon chết, Alcibiades(3) trở thành lãnh tụ phe dân chủ ở Athens. Cũng chính vì hoài bão và tài năng của chàng thanh niên trẻ tuổi này mà Athens một lần nữa liều lĩnh tiếp tục gây chiến. Alcibiades làm tất cả những gì có thể để cản trở hiệp ước hoà bình với Sparta, và đến lúc này khi đã có hoà bình thì Alcibiades lại tìm mọi cách phá vỡ nó. Alcibiades đã dối trá thuyết phục những người dân thường rằng người Sparta vô cùng tráo trở sẽ không thực hiện đúng hiệp ước như đã thoả thuận. Alcibiades cũng xúi giục các thành bang láng giềng của Sparta liên minh với Athens chống lại Sparta. Ðó là điều hiệp ước tuyệt đối ngăn cấm. Nicias buộc phải tới Sparta để khôi phục lại mối quan hệ và ông đã thành công. Nhưng khi trở về Athens, Nicias mới biết rằng Alcibiades lại kích động người Athens căm thù người Sparta và vì thế họ cũng căm ghét luôn cả Nicias. Người Athens bầu Alcibiades làm Thống chế thay Nicias và thế là chiến tranh lại bắt đầu. https://thuviensach.vn Mỗi phe phái ở Athens đều tìm cách loại bỏ người đứng đầu phe khác. Hyperbolus, một kẻ vô lại đầy lòng thù hận, lợi dụng việc người dân căm ghét cả Nicias và Alcibiades, đã chủ mưu tổ chức cuộc bỏ phiếu lưu đày. Dân chúng khiếp sợ những tham vọng ngông cuồng và căm ghét sự lười biếng của Alcibiades nhưng cũng chẳng ưa gì Nicias vì dường như ông quá xa lánh mọi người và quá giàu có. Không chỉ thế, nhiều lần Nicias đã nói ngược lại với ý kiến của đa số. Cả Nicias và Alcibiades đều nhận thấy điều nguy hiểm họ đang đối mặt nên đồng ý hợp tác chống lại Hyperbolus. Khi cuộc bỏ phiếu trục xuất diễn ra, Hyperbolus là người có tên nhiều nhất trên các lá phiếu nên chính hắn lại là kẻ bị lưu đày trong thời hạn 10 năm. Sau sự kiện này, người Athens bãi bỏ việc bỏ phiếu lưu đày vì đi ngược lại mục đích ban đầu là để loại bỏ những người bị coi là có quá nhiều quyền lực và có xu hướng trở nên độc tài. Lưu đày không phải là hình thức áp dụng cho những kẻ bất lương và ti tiện như Hyperbolus. Athens giờ đây chia thành 2 phái: những người già theo Nicias muốn hoà bình, còn những người trẻ theo Alcibiades muốn chiến tranh. Alcibiades nhồi nhét vào đầu óc lớp thanh niên một viễn cảnh xán lạn khi cướp bóc Sicily, nơi họ (và cả Alcibiades) có thể trang trải hết nợ nần và đủ giàu có để trở thành chủ nhân của thế giới. Dù Athens đang có chiến tranh với Sparta và những vụ lộn xộn xảy ra ở khắp thành bang, nhưng Alcibiades đảm bảo với dân chúng rằng với việc cướp bóc Sicily, họ không những có thể kết thúc chiến tranh với Sparta mà còn chinh phục được Carthage(4) và toàn bộ châu Phi. Những người giàu không dám phản đối "Cuộc viễn chinh Sicily" vì sợ bị buộc tội không dám đóng góp thanh toán chi phí chiến tranh. Nhưng Nicias kịch liệt phản đối cuộc viễn chinh này và lên án sự tham lam, liều lĩnh của Alcibiades. Tuy vậy, dù Nicias nói gì đi https://thuviensach.vn nữa thì cũng không thể khuyên can được người Athens. Họ bỏ phiếu quyết định tiến hành cuộc viễn chinh, nhưng để khắc phục sự hấp tấp của Alcibiades, trái với ước muốn của Nicias, họ lại cử chính Nicias, một Thống chế nổi tiếng là thận trọng. Alcibiades bèn hối lộ một vài nhà chiêm tinh để họ tiên đoán rằng cuộc viễn chinh này sẽ thành công. Nhưng nỗi sợ hãi khiến những người trung thực im lặng không dám nói ra điều họ nghĩ. Người Athens cũng được cổ vũ bởi vài người lạ mặt đem theo lời tiên tri lấy từ đền thờ thần Zeus nói rằng "người Athens sẽ bắt được toàn bộ Syracuse"(5). Dù là bạn thân của Alcibiades, nhà triết học Socrates(6) nói riêng với Alcibiades rằng "Cuộc viễn chinh Sicily" sẽ thất bại. Nhà chiêm tinh Meton(7) lo sợ những điềm gở ông quan sát thấy từ các chòm sao đến mức vào một đêm ông tự tay đốt nhà mình, rồi cầu xin người Athens cho phép con trai ông, khi đó đang tham gia quân đội, được trở về nhà để bù đắp cho mất mát đó. Những điềm gở bắt đầu xuất hiện. Ðiềm gở tồi tệ nhất là người Athens lại chọn ngày xuất quân rất xấu: ngày chết của Adonis(8). Hôm đó khắp thành phố, những người đàn bà rước ảnh của người chết trên đầu và than khóc rất thảm thương. Nicias, vốn mê tín nên rất tin vào những điềm gở này, miễn cưỡng phải thực hiện nhiệm vụ được giao. Ông phải gạt bỏ mọi nghi ngờ và chống đối một khi đã nhận lệnh nhưng chính Nicias cũng làm đội quân nản chí khi nhìn thấy bộ dạng uể oải của mình. Ông cũng nghe nhiều lời than phiền rằng cuộc viễn chinh này là một sai lầm lớn, vì vậy ông trở nên cẩn trọng hơn bao giờ hết. Nhưng Nicias không tấn công thẳng vào Sicily mà lại cho hạm đội diễu hành trên biển nên người Sicily có thời gian tập hợp lực https://thuviensach.vn lượng phòng thủ. Nicias nghĩ rằng cuộc phô diễn sức mạnh này sẽ lôi kéo thêm đồng minh, nhưng thực tế nó lại càng làm quân Athens nản lòng và sự trì hoãn tấn công này làm cho kẻ địch từ khiếp sợ chuyển sang khinh thường. Tuy vậy, quân Athens đã bắt được một chiếc thuyền. Trên đó họ tìm thấy danh sách tất cả các công dân của Syracuse. Danh sách này được lập ra để dự tính số người Syracuse có thể tham gia chiến đấu. Khi người Athens nhận thấy danh sách quá dài, trái tim họ trĩu nặng. Rồi một ai đó nhắc lại lời tiên tri rằng người Athens sẽ "bắt được toàn bộ Syracuse". Lời tiên tri đó đã ứng nghiệm với tờ giấy này và như thế, niềm hy vọng thành công của họ cũng tan biến. 4. Cả mùa hè trôi qua mà không giành được chiến thắng nào. Khi mùa đông đến, Nicias cho đóng trại ở Catana. Người Syracuse viết thư chế nhạo Nicias, hỏi là người Athens đến đây để định cư hay để chiến đấu. Thấy người Syracuse đã trở nên rất liều lĩnh, Nicias nghĩ ra một kế lợi dụng sự tự mãn của họ. Ông sai một người Catana đến Syracuse làm gián điệp, nói với người Syracuse rằng phần lớn quân Athens đóng trong thành và rất nhiều người Catana sẵn sàng mở cổng thành khi quân Syracuse tấn công. Người Syracuse hoàn toàn tin vào tên gián điệp nên họ đem toàn bộ lực lượng tấn công Catana. Trong khi đó, Nicias cho toàn bộ quân lên thuyền tiến về Syracuse. Trước khi quân Syracuse trở về, quân Athens cập thuyền vào cảng rồi dựng trại. Quân Syracuse nghe tin liền vội vàng rút về. Họ đến nơi mệt mỏi với hàng ngũ lộn xộn nên bị đánh bại và buộc phải rút về cố thủ sau bức tường thành. https://thuviensach.vn Giờ đây Nicias nhận được sự giúp đỡ từ khắp Sicily cùng với rất nhiều đồ tiếp tế. Ông bắt đầu xây một bức tường dài vây quanh Syracuse. Quân Syracuse khiếp đảm khi nhìn thấy bức tường dài hai dặm như một con rắn bao vây họ. Thỉnh thoảng họ bơi thuyền ra tìm cách phá bức tường nhưng đều bị đánh bại. Khi người Syracuse sắp sửa đầu hàng thì một viên thống chế của Sparta là Gylippus được cử đến chỉ huy đội quân ở đây. Ngay lập tức, tâm trạng sợ hãi của thành phố đang bị vây hãm biến mất và thay vào đó là niềm hy vọng. Chẳng mấy chốc quân Syracuse lại dũng cảm xông ra. Cả hai bên đã dàn quân sẵn sàng cho trận đánh mới nhưng trước khi giao chiến, Gylippus quẳng binh khí xuống và sai một sứ giả tới nói với người Athens là họ có thể trở về nhà an toàn cùng mọi vũ khí và đồ dùng. Nicias không trả lời và trận đánh bắt đầu. Như thường lệ, quân Athens đẩy lùi quân Syracuse và giết một số quân lính. Sáng hôm sau, Gylippus đã chứng tỏ cho người Syracuse thấy một viên thống chế giàu kinh nghiệm trận mạc quan trọng đến chừng nào. Vẫn sử dụng những chiến binh và vũ khí từng bị đánh bại nhiều lần trước đó, ông ta thay đổi chiến thuật và lần này quân Syracuse đẩy lùi quân Athens về phía sau bức tường họ đã xây. Ðồng thời quân Syracuse cũng xây một bức tường vuông góc với bức tường của người Athens nên người Athens không thể hoàn tất bức tường vây quanh Syracuse được. Như vậy quân Athens đã mất cơ hội cô lập Syracuse. Mọi công sức xây bức tường cũng trở nên vô ích. Sau chiến thắng này, người Syracuse đã khôi phục lại niềm tin của mình. Kỵ binh Syracuse bắt sống bất cứ chiến binh Athens nào đi quá xa doanh trại, còn quân Athens chẳng làm gì được vì họ không có ngựa. Gylippus đi khắp Sicily vận động đồng minh tham gia chống Athens. Bây giờ, dường như gió đã đổi chiều nên mọi người chỉ muốn tham gia phe đang thắng thế. Người Syracuse https://thuviensach.vn bắt đầu đóng một hạm đội thuyền chiến nhằm thách thức vị trí bá chủ trên biển của người Athens. Ðến lúc này, Nicias lấy lại tính cẩn trọng vốn có của mình, viết thư về cho người dân thành Athens yêu cầu họ quyết định hoặc rút quân về hoặc gửi thêm quân cứu viện. Ông cũng bảo họ nên cử một vị chỉ huy mới vì ông đang mắc bệnh. Demosthenes(9) được cử đến làm Thống chế cùng với viện binh. Trong lúc Nicias chờ Athens trả lời thì quân Syracuse, dù có ít thuyền hơn, đã mở cuộc tấn công hạm đội Athens. Khi tất cả mọi người đang theo dõi trận thuỷ chiến này (sau đó biến thành một chiến thắng nhỏ của quân Athens), thì Gylippus và một đội quân tinh nhuệ lẻn đến chiếm pháo đài Plemmyrium pháo đài trấn giữ lối vào cảng, nơi quân Athens chứa mọi tiền bạc và các vật liệu dùng cho thuyền chiến. Việc này đẩy quân Athens vào một tình thế rất nguy hiểm vì thuyền của Syracuse có thể bỏ neo gần pháo đài, ngăn chặn bất cứ thuyền tiếp tế nào tiến vào cảng. Sau cùng, có tin Athens đã thay thế Nicias bằng các thống chế khác và quân cứu viện đang trên đường tới nơi. Nicias không còn quyền chỉ huy nữa, nhưng ông thiết tha khuyên rằng không nên mạo hiểm giao chiến chừng nào quân cứu viện chưa đến. Lời khuyên của ông bị phớt lờ vì những thống chế mới muốn chứng tỏ họ tài giỏi hơn Nicias và không muốn quân cứu viện đến chia sẻ vinh quang chiến thắng. Những viên thống chế mới ra lệnh tấn công nhưng lần này hạm đội của Athens lại đại bại. Ngay sau đó, Demosthenes và quân cứu viện tiến đến. Ðạo quân này còn lớn hơn số quân mà Nicias đã mang đi. Có tổng cộng 73 thuyền chiến, 5.000 quân giáp nặng và 3.000 cung thủ. Cờ hiệu và tiếng nhạc xung trận bay khắp nơi. Quân Syracuse hoảng sợ khi nhìn thấy đội quân mới rất hùng mạnh này. Nicias rất vui mừng https://thuviensach.vn