🔙 Quay lại trang tải sách pdf ebook Nguyễn Du Trên Đường Gió Bụi Ebooks Nhóm Zalo https://thuviensach.vn Table of Contents Lời nói đầu Những ngày thơ trẻ Mối tình đầu Anh cả - Nguyễn Khản Thái Nguyên - Những ngày buồn Thất thủ Thái Nguyên Tâm sự trước ngày lưu lạc Cất bước hành trình Cô đơn tại Trường An Thành phố Hàng Châu và sách Kim Vân Kiều Truyện Gặp Đoàn Nguyễn Tuấn Nỗi niềm khi về lại Thăng Long Thêm một mối tình (với Hồ Xuân Hương) Đất Nghi Xuân Cuốn sách Đoạn Trường Table of Contents Landmarks https://thuviensach.vn Lời nói đầu Cuộc đời Nguyễn Du có nhiều chỗ “mờ”! Mười năm gió bụi là cả một khoảng thời gian dài Nguyễn Du ở Thái Bình làm gì, hay còn đi đâu nữa? Nguyễn Du có chống Tây Sơn không và chống như thế nào? Mối tình Nguyễn Du với Hồ Xuân Hương kéo dài ba năm là lúc ông ở độ tuổi bao nhiêu? Nguyễn Du theo Gia Long có phải là tự nguyện? Rồi Truyện Kiều sáng tác ở thời điểm nào? Tại sao nhiều bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du viết về cảnh vật, con người Trung Hoa lại không trùng với con đường mà ông đi sứ?... Tất cả những điều đó, các nhà nghiên cứu đều đang gắng sức giải mã. Cũng đã có những giả thiết, những đoán định hợp lý, hợp tình, song vẫn cần những chứng cứ chính xác để tìm sự đồng thuận cao. Nhưng không phải vì thế mà người ta bớt yêu Nguyễn Du, bớt yêu Truyện Kiều, bớt yêu Văn tế thập loại chúng sinh và hàng trăm bài thơ, bài văn của Nguyễn Du bằng chữ Nôm, chữ Hán. Trái lại, các công trình nghiên cứu Nguyễn Du và tác phẩm của ông càng ngày càng thu hút giới nghiên cứu trong và ngoài nước. Người Mỹ, người Anh, người Pháp, người Nga, người Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ… đều có những tổ chức, những chuyên gia nghiên cứu Nguyễn Du và Truyện Kiều. Người Việt hải ngoại hướng tới quê hương cũng tiếp cận Nguyễn Du và tác phẩm của ông không ít. Ở trong nước, di tích Tiên Điền, quê hương Nguyễn Du được xem là di tích cấp đặc biệt của quốc gia. Đặc biệt năm 2011, một tổ chức nghiên cứu Truyện Kiều của các nhà khoa học và những người yêu mến Nguyễn Du, yêu mến Truyện Kiều được thành lập, gọi là Hội Kiều học Việt Nam. Tất cả những điều ấy cho thấy Nguyễn Du và Truyện Kiều luôn là một ma lực, hấp dẫn. Đặc biệt Truyện Kiều được phổ biến, https://thuviensach.vn quảng bá bằng rất nhiều hình thức, phương thức từ bác học đến dân gian. Sinh hoạt về Kiều là một sinh hoạt văn hóa và Nguyễn Du là một danh nhân văn hóa. Trong khi chờ để bổ sung một niên biểu chuẩn xác về Nguyễn Du, đã có những nhà văn thả trí tưởng tượng để tái hiện hình ảnh Nguyễn Du, đắp thịt, đắp da cho nhân vật mà mình yêu mến với mong muốn bè bạn cảm thông hơn về số phận, về nhân cách, về tâm hồn của một con người, một thi nhân nổi tiếng. Sự thực, người dựng chuyện về Nguyễn Du không nhiều. Ngoài một đôi mẩu giai thoại được loan truyền, chuyện về danh nhân Nguyễn Du chỉ mới có cuốn Ba trăm năm lẻ của Vũ Ngọc Khánh xuất bản năm 1988 và cuốn Nguyễn Du của Nguyễn Thế Quang xuất bản năm 2010. Cả hai cuốn trên đều nói rất sơ lược, thậm chí không nhắc tới khoảng thời gian mười năm Nguyễn Du lưu lạc. Là người đi sau, chúng tôi may mắn được tiếp xúc với nhiều công trình nghiên cứu và phát hiện mới, có điều kiện gặp gỡ và học hỏi nhiều nhà khoa học, nhiều chuyên gia ở Hội Kiều học Việt Nam, cùng với mong muốn được góp một chút gì cho quê hương Nghi Xuân của mình, nên mạnh dạn dựng một Nguyễn Du theo cách mình hiểu. Nhà viết tiểu thuyết lịch sử lừng danh người Pháp, Alexandre Dumas từng khẳng định: Lịch sử chỉ là chiếc đinh để tôi treo bức tranh của mình. Tôi rất đồng tình với quan niệm này nên đã đặt nhân vật của mình với những thăng trầm lịch sử, đặt nhân vật của mình trong tương quan với những con người có thực cùng thời, chiếu ứng với những bài thơ của chính nhân vật viết ra rồi dựng lên một khung cảnh tôi cho là hợp lý. Truyện được dựng trên tinh thần như thế và tác giả chỉ tái hiện nhân vật Nguyễn Du trong khoảng thời gian từ thơ ấu đến ngoài tuổi 30 (khoảng năm 1793). Tôi cho rằng Nguyễn Du không chỉ có mười năm gió bụi mà cả cuộc đời ông sau trước đều trong cõi phong trần. https://thuviensach.vn Cuốn sách này được viết để bày tỏ tình yêu của tôi với quê hương và văn hào Nguyễn Du, để góp tiếng nói của một thành viên Hội Kiều học chào mừng ngày kỷ niệm 250 năm sinh của ông và cũng để nhớ tới thân phụ tôi(1), người đã nhiều năm gắn bó với Nguyễn Du và Truyện Kiều. Tôi xin cảm ơn những người thầy, những bạn bè đã gián tiếp gợi ý cho tôi qua các công trình mà tôi được tham khảo. HOÀNG KHÔI https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Những ngày thơ trẻ “Chú Bảy, Chú sớm về Bích Câu để lên Thái Nguyên. Anh đã thu xếp cho chú một chức quan nhỏ trên đó. Cũng đã đến lúc phải tuân theo lễ xuất xử(1) rồi”. Thư của Nguyễn Khản chỉ có vài dòng ngắn gọn nhưng lại làm cho Nguyễn Du rất đỗi xốn xang. Thư được viết bằng chữ Nôm chứ không phải bằng chữ Hán. Theo như quy ước ngầm, quy ước bất thành văn trong gia tộc Nguyễn Tiên Điền thì một khi người trong nhà trao đổi với nhau bằng chữ Nôm, tức là có những gửi gắm sâu xa phía sau câu chữ. Nếu như là một vài năm trước đây đọc những dòng thư này, Nguyễn Du chắc chắn sẽ ngầm phản ứng. Ấy là vì hồi 14, 15 tuổi, Nguyễn Khản đã tỏ ra khá nghiêm khắc với cậu em. Nguyễn Khản là anh ruột, nhưng là anh cùng cha khác mẹ với Nguyễn Du. Ông hơn Nguyễn Du 32 tuổi. Mẹ đẻ Nguyễn Du mất khi Nguyễn Du mới 13 tuổi, từ đó Nguyễn Khản phải chăm sóc chú em mồ côi. Là anh em nhưng tuổi tác cách xa nhau, những lo toan của Nguyễn Khản giữ gìn gia đạo, gia phong, đối với một đứa trẻ non nớt như Nguyễn Du khi ấy thật khó có sự cảm thông, thấu hiểu. Ấy là chưa nói đến chuyện chính ông anh đã thẳng tay can thiệp, cấm đoán chuyện tình của Nguyễn Du với cô lái đò Đỗ Thị Nhợt năm nào. Nguyễn Du phải về mấy năm ở vùng Sơn Nam(1) này cũng vì chuyện ấy. Nhưng giờ đây, khi đã trưởng thành, suy nghĩ chín chắn hơn, Nguyễn Du hiểu được phần nào tâm tình của người anh. Nguyễn https://thuviensach.vn Khản thực sự có trách nhiệm, lo toan cho em chưa thật trưởng thành trong thời buổi nhiễu nhương đầy biến động của đất nước. Mấy dòng ngắn ngủi của Nguyễn Khản lại khơi gợi cho Nguyễn Du rất nhiều hồi tưởng. Đúng là sau khi thân phụ Nguyễn Nghiễm mất đi, Nguyễn Khản vẫn là một bậc trọng thần được Chúa Trịnh Sâm quí mến. Trịnh Sâm và Nguyễn Khản có tình bạn bè với nhau nên ít khi giữ lễ Chúa tôi, vẫn thường xuyên câu cá, đánh cờ, xướng họa cùng nhau. Thậm chí, nhiều khi Chúa tôi còn gác chân lên nhau thoải mái đọc thơ. Nhưng từ khi Chúa yêu bà phi Đặng Thị Huệ và sinh được Trịnh Cán thì phủ Chúa xảy ra những tranh giành lục đục. Đặng Thị Huệ mưu giành ngôi Chúa cho con mình khiến cho con cả của Chúa là Trịnh Khải phải tụ tập thủ hạ thân tín để đối phó. Nhưng việc vỡ lở! Trịnh Khải bị phế truất, đám thủ hạ bị giết sạch. Nguyễn Khản vốn là thầy học của Trịnh Khải nên cũng liên lụy, bị bắt giam. Mặc dù sau đó được tha nhưng Chúa không còn trọng dụng nữa. Năm đó là 1780, thời bấy giờ gọi là vụ án năm Canh Tý. Những năm cuối đời của Trịnh Sâm, đất nước vô cùng rối ren. Không chỉ có bọn quan lại thuộc phe Đặng Thị Huệ đục nước béo cò lũng đoạn triều chính như Hoàng Đình Bảo, mà bọn ba trợn du côn quấy nhiễu dân lành như Đặng Mậu Lân (em Đặng Thị Huệ) - được gọi là “Cậu Trời” - ngang nhiên cướp của, hiếp người. Đặng Mậu Lân còn trơ tráo đến độ dám vây màn giữa đường rồi bắt gái nhà lành vào đó hãm hiếp cho thỏa dục vọng. Ngay cả những người có danh như Ngô Thì Nhậm, người làng Tả Thanh Oai, đỗ đến tiến sĩ (khoa Ất Mùi - 1775) cũng phải chịu những lời đàm tiếu “sát tứ phụ nhi thị lang” (giết bốn người cha để được chức thị lang)(1). Rồi chính Chúa Trịnh Sâm cũng mang bao nhiêu điều tiếng hổ thẹn hoàn toàn không xứng với một đấng quân vương. Nhiều năm trước, người ta https://thuviensach.vn chê cười Trịnh Sâm hẹp hòi đã tìm cách hãm hại thái tử Duy Vĩ(1). Nguyễn Du được nghe kể rằng: “Thái tử Duy Vĩ lúc nhỏ rất nhanh nhẹn, thông minh, lại đối đãi với các sĩ phu rất có lễ độ, được thần dân yêu mến cả về thái độ lẫn dung nghi. Chúa Trịnh Doanh rất trọng tài nên đã gả con gái là Tiên Dung quận chúa cho Duy Vĩ. Làm rể Chúa nhưng thái tử rất bực tức về nỗi nhà Lê mất quyền bính nên vẫn có chí thu nắm lấy quyền cương. Trịnh Sâm là con Trịnh Doanh, khi ấy là thế tử. Trịnh Sâm vẫn ghen ghét địa vị, tài năng của Duy Vĩ. Một hôm, thái tử và Trịnh Sâm cùng ở phủ Chúa, được Trịnh Doanh ban cho ăn cơm và bảo ngồi cùng một mâm. Lúc ấy phu nhân của Trịnh Doanh là Chính phi Hoa Dung đã ngăn lại, nói: -Thái tử và thế tử có danh phận Vua tôi, lẽ nào được ngồi cùng mâm? Nên phân biệt, ngồi làm hai chiếu. Trịnh Sâm nghe vậy bất bình, sắc mặt giận dữ, bước ngay ra về và nói với bọn tôi tớ rằng: -Ta với Duy Vĩ, hai người phải một chết một sống, quyết không song song cùng đứng với nhau được. Sau này khi Trịnh Sâm nối ngôi Chúa, ông đã lập kế vu cho thái tử tư thông với người thiếp của Trịnh Doanh rồi giả thác mệnh vua, truất thái tử làm thứ dân, cho hạ ngục. Đến năm Tân Mão (1771), Trịnh Sâm tìm cách vu cho một số người tội mưu cướp ngục cứu thái tử, đã sai thủ hạ thắt cổ giết thái tử. Những năm cuối đời, Trịnh Sâm phát nhiều bệnh, rất sợ nắng gió, thường ở trong cung sâu kín, ban ngày cũng phải đốt nến, không mấy khi bước ra ngoài trừ những ngày đại triều hội, không thể không ra. Chỉ đến khi Trịnh Sâm chết, phe Trịnh Khải dựa vào đám quân Tam Phủ giết Hoàng Đình Bảo, hạ ngục Đặng Thị Huệ giành lại https://thuviensach.vn quyền hành, Nguyễn Khản được trở lại làm Quốc sư nắm quyền tể tướng, ông mới dự tính chấn chỉnh kỷ cương. Nguyễn Du rất hiểu đằng sau những lời lẽ tưởng như khô khan của bức thư, Nguyễn Khản đã dự liệu trước cho người em một tương lai mà chắc ông sẽ tạm yên tâm, nếu như không may ông phải gặp trắc trở trên con đường hoạn lộ. Nguyễn Du lại nhớ tới những ngày thơ ấu tại phường Bích Câu. Trước khi thân phụ mất, cả nhà Xuân quận công quây quần ở đó. Dinh thự nhà họ Nguyễn tọa lạc trên một vùng đất khá rộng rãi có đến mười mấy nếp nhà. Cụ Nguyễn Nghiễm là một trí thức đại thần nhiều vợ con, thê thiếp và cũng đông con cháu nên mỗi người vợ được ở riêng một nhà với những người con của mình. Mẹ của Nguyễn Du là Trần Thị Tần thực ra chỉ là một người thiếp yêu của Nguyễn Nghiễm nên vai vế trong nhà cũng chỉ ở mức khiêm tốn. Bà Tần là một cô gái Bắc Ninh trẻ trung, xinh đẹp, có giọng ca quan họ rất hay được các bậc liền anh, liền chị trong vùng nể phục và không ít người ấp ủ mộng trăm năm. Nhưng theo tập tục cổ truyền thì các liền anh, liền chị không bao giờ có thể thành gia thất khi các làng cùng kết chạ. Bởi thế mà cô Tần đang treo giá ngọc mới gặp được quan tham tụng Nguyễn Nghiễm một lần khi ngài kinh lý vùng Kinh Bắc. Mối tình trai tài gái sắc khiến cho cô Tần 18 tuổi trở thành phu nhân của quan tể tướng lúc ấy đã 48 tuổi. Những năm đầu bà Tần rất hạnh phúc, nhưng nhiều năm sau khi trở về Bích Câu, sống chung với các bà vợ khác của chồng, bà Tần mới nhận ra số phận của một người như mình chỉ như là những người hầu, cô mọn. Thực ra trong nhà họ Nguyễn chỉ có hai bà, bà Đặng Thị Dương (mẹ của Nguyễn Khản) và bà Đặng Thị Tuyết (mẹ của Nguyễn Điều) là có vai vế trong gia đình. Đó là hai bà chính thất và thứ thất, còn các bà khác như bà Nguyễn Thị Xuyên (mẹ của Nguyễn Quýnh), bà Hồ Thị Ngạn (mẹ của Nguyễn Nghi), bà Trần Thị Tần (mẹ của https://thuviensach.vn Nguyễn Du, Nguyễn Nễ) đều chỉ là người được tuyển vào phủ Bích Câu nhờ những mối tình gặp gỡ giữa đường của quan quận công họ Nguyễn. Đa số những người vợ này đều là con cái của các gia đình nông dân, gia đình thợ thủ công nhờ trông “sạch mắt” nên được các cụ lớn chiếu cố. Cũng có đôi gia đình vì rơi vào những hoàn cảnh khó khăn, hoặc là những cô đào trẻ tuổi ở các hội phường biết dâng rượu, biết chiều người được các quan “chiếu cố” giữ lại hầu hạ, hoặc có người phải đem thân gán nợ cho các nhà giàu. Làm vợ lẽ, làm nàng hầu là để có chốn nương thân chứ vị trí trong nhà thì chẳng có gì là vinh dự cả. *** … Mấy hôm nay anh Nguyễn Nễ theo anh cả Nguyễn Khản đi công cán một vài vùng đâu đó ngoại thành Thăng Long nên cậu chiêu Bảy được tự do hơn, không bị kiềm chế học hành như mọi ngày. Chiêu Bảy bỏ sách bước ra ngoài vườn nghiêng ngó ngắm cây, ngắm hoa. Phủ Bích Câu khá rộng rãi nên có nhiều đất để cho người làm ươm hoa, trồng cây, vì Nguyễn Khản vốn là một ông quan thích câu cá, trồng cây, là một trang công tử phong lưu, giỏi văn chương, sành nghệ thuật, lại có tài đúc nặn núi đá, vẽ vời hoa lá. Bởi vậy mà khung cảnh phủ đệ luôn mang một dáng vẻ thanh thoát, lãng mạn. Tuy nhiên chỉ ngắm nhìn một lát chiêu Bảy đã cảm thấy chán. Không lý giải được, nhưng cậu có cảm giác như không gian này vẫn quá chật hẹp, không tự nhiên và có vẻ như muốn kiềm tỏa, bó buộc con người. Muốn thoát khỏi khung cảnh nặng nề, chiêu Bảy bỏ vườn cảnh trước sân nhà, đi ven theo bờ ao, hướng ra phía đồng ruộng. Ngoài đó cậu nhìn thấy một số người hầu trong dinh đang cuốc đất, tát nước, trồng khoai lang, trồng dong riềng. Nói là những người hầu nhưng thực chất đây là những người bà con, họ hàng từ trong Nghệ ra nhờ vả. Họ đã ở đây từ hồi cha cậu còn sống. https://thuviensach.vn Có lẽ họ cho rằng một gia đình cao sang danh giá như gia đình Xuân quận công thì mọi người ở nhà này đều được sống no đủ, ung dung. Một đám bốn năm người cả đàn ông lẫn đàn bà đang ngả nón ăn trưa bên một gốc sung sát bờ ao, thấy chiêu Bảy thì cất lời mời: -Cậu chủ, lại ăn cơm với bầy tui nì! Chiêu Bảy nghe tiếng người trong quê mời, rất thích thú nên đến ngay, chào hỏi. Những người này nói đặc sệt giọng Nghệ, trong khi chiêu Bảy lại nói giọng Bắc nên cậu cảm thấy có những hấp dẫn, tò mò. Một người đưa cho chiêu Bảy củ dong riềng: -Mời cậu ăn cái ni. Chắc là chưa khi mô được ăn khoai chuối? Chiêu Bảy đỡ củ dong riềng, dùng răng tước vỏ ăn một cách ngon lành. Mấy người dân quê thấy chiêu Bảy ăn một cách thành thạo đều có vẻ ngơ ngác. Một người bật hỏi: -Rứa cậu cũng biết ăn thứ ni à? -Dạ, đây là củ dong riềng. Trong ta gọi là khoai chuối. Thứ này không chỉ tôi mà cả mẹ tôi, anh Nễ, anh Cả (Nguyễn Khản) và mọi người đều biết ăn. -Rứa mà tôi cứ tưởng người nhà quan như cậu thì có khi mô biết đến cái thứ đồ ăn quê mùa đó! Chiêu Bảy cười: -Nhiều bữa anh tôi bắt đọc sách mờ cả mắt. Đến khi được nghỉ lục tìm cơm nguội mà vớ được củ dong như thế này thì sướng cứ như được lên tiên. https://thuviensach.vn Mọi người cười ồ. Lâu nay họ cứ tưởng những người như mẹ con cậu chủ là người bậc trên, cuộc sống của họ hẳn phải sung sướng khác người. Ai dè, họ cũng trải nhận cuộc sống không khác bao nhiêu so với người tay bùn, chân lấm. Có dịp trò chuyện với những người dân quê như thế này, chiêu Bảy dần dần nhận ra nhiều điều. Những người hầu là bà con này ngoài là một số bà con xa, còn có những người là lính tráng lấy từ các trấn về đây, lại có cả những người thân thích của đám quan lại cấp dưới tự nguyện đến dưới trướng của cha, của anh mình, chịu sai bảo để mong ngày cất nhắc. Những người này không phải ai cũng được đối đãi như nhau. Có một số người không đến nỗi túng thiếu, nhưng đa phần là những người lao động chân tay phải làm lụng vất vả từ sớm đến tối. Chiêu Bảy cũng nhiều lần nhìn thấy những sự hiếp đáp, bon chen trong đám lính hầu, lính gác, trong đám đầu bếp, gia nhân. Có cả những cảnh người này thậm thụt với người kia cho vay hoặc xin ít quần áo cũ đem về quê nhằm giúp người nhà qua những buổi đói kém, cơ cực. Quay mình trở về phủ, chiêu Bảy dừng bước tần ngần nhìn vào gian nhà thờ. Dùng dằng một chút, cuối cùng chiêu Bảy cũng bước tới hương án đứng nghiêm trang trước bài vị của cha. Cậu chỉ đứng lặng im, không nói gì vì thực sự cũng chẳng biết nói ở đây những điều gì nữa. Lúc thân phụ đang còn, chiêu Bảy cũng không thường xuyên gần gũi. Cậu thấy cha rất uy nghiêm và trước cha, mọi người đều luôn tỏ ý sợ sệt phục tùng nên cậu cũng mặc nhiên e dè. Từ ngày cha mất, đôi lúc cậu cũng cảm thấy có gì thiêu thiếu, nhưng mỗi lần nhớ cha, đến đứng trước ban thờ, cậu lại vẫn thấy có gì sờ sợ không sao lý giải được. Tâm trạng và hành xử của chiêu Bảy hoàn toàn khác với người cháu Nguyễn Thiện, là con của anh Nguyễn Điều. Thiện chỉ kém chú Du có vài tuổi nhưng lại rất hoạt bát. Thiện có thể leo lên đùi ông nội Nguyễn Nghiễm đưa tay vuốt ve https://thuviensach.vn râu ông. Thậm chí có lúc, nó còn đứng trên đùi ông vít đầu ông xuống bắt làm ngựa cho nó cưỡi. Còn đối với chú Du, chú Nễ, Nguyễn Thiện chẳng bao giờ tỏ ra sợ sệt, luôn trêu chọc bắt các chú phải cùng chơi đùa. Chiêu Bảy nhiều lúc ước mình được như Nguyễn Thiện, cùng ngồi lên đùi cha, vuốt râu cha… nhưng chưa bao giờ làm được. Cậu cảm thấy dễ gần với mẹ hơn. Chiêu Bảy trở ra, đi đến dãy nhà ngang. Ở đó có một căn nhà ba gian, nơi bà Tần cùng anh Nễ và Du cùng ở. Từ ngày cha mất, bà Tần sống ở đây cùng các con. Anh cả Nguyễn Khản đã nói với bà: -Dì ở đây cùng các em hàng ngày hương khói cho bố tôi. Chú Nễ, chú Du đang phải lo học hành nên dì chăm chút các em luôn thể. Thình thoảng dì cũng có thể về bên Bắc Ninh vài buổi cho đỡ buồn. Bà Tần nhớ sự phân công này nhưng hơn một năm nay chưa một lần bà trở về quê ngoại. Tuổi trẻ, chồng chết, các con còn nhỏ, bà cô đơn lắm! Nhưng bà phải giữ ý vì chưa mãn tang thì những người trong gia đình nề nếp, nhất là phụ nữ nên tránh tiếp xúc với bên ngoài. Anh Khản rất tâm lý, không muốn có những ràng buộc đối với bà. Theo vai vế thì anh là con trong nhà nhưng anh ấy là một ông quan đầu triều, tuổi tác cũng hơn bà nên bà Tần luôn luôn cẩn trọng trong lời lẽ, trong nếp ăn, nếp ở. Hàng ngày bà lo dọn dẹp, quét nhà, lau dọn châm hương, đèn trên các ban thờ rồi ra làm vườn, nấu cơm sáng, cơm chiều để mấy mẹ con ăn. Lúc Nguyễn Nễ, Nguyễn Du phải lên phòng sách học tập, thời gian còn lại của bà là đọc kinh Phật. Bà âm thầm tìm hiểu những giáo lý của nhà chùa. Đôi ba lần bà cũng có chuyện trò với những người trong nhà, song không nhiều. Ngày trước, khi ông còn sống, đôi khi bà cũng trở lại với vài ba bài dân ca quan họ quen thuộc. Từ ngày ông mất, tuyệt nhiên bà không hát lên một câu nào. Có vẻ như https://thuviensach.vn bà Tần muốn sống theo lối tu tại gia. Nhưng bà cũng chưa một lần tâm sự với Nguyễn Du, Nguyễn Nễ. Bà Tần đang ngồi đọc một cuốn sách trước hiên nhà, thấy con vào nên buông sách nhìn ra. Chiêu Bảy thấy mắt mẹ mình rơm rớm lệ biết bà đang có điều gì xúc động. Thuận mắt, cậu nhìn cuốn sách mẹ đang đọc bắt gặp bài thơ Miếu chàng Trương. Thì ra bà đang đọc cuốn Thánh Tông di thảo của Lê Thánh Tông và đang xúc động bởi câu chuyện của nàng Vũ thị. Gần đây, chiêu Bảy thấy mẹ hay tìm đọc những câu chuyện về số kiếp của những người phụ nữ. Bà Tần vốn là con gái của một nho sinh thất thế về làm nghề bốc thuốc nên cũng biết ít chữ nghĩa. Khi trở thành phu nhân của Xuân quận công, bà cũng chỉ quanh quẩn tại Thăng Long chứ ít khi về quê chồng. Tại phủ Bích Câu, Nguyễn Nghiễm có cả một thư viện lớn nên thỉnh thoảng bà Tần cũng xin chồng cho đọc đôi ba quyển sách. Bà Tần đã đọc cả Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm. Bà từng trò chuyện với Nguyễn Du để bày tỏ lòng cảm thương đối với những thân phận má hồng trải nhiều trắc trở. Chiêu Bảy mặc dù còn ít tuổi song cũng đã đọc những câu chuyện này. Cậu thấy đấy quả thật là những tiếng kêu bi thiết của những người chinh phụ, của những người cung phi. Cộng thêm niềm thương cảm với người mẹ cô đơn, trong lòng Nguyễn Du đã sớm hằn một nỗi khắc khoải ưu tư. Tâm hồn đa cảm khiến cho Nguyễn Du mỗi khi đọc những chuyện này thì thấy như tâm can rớm máu. Thì ra cả chốn cung cấm vàng son cho đến những nơi thôn cùng ngõ hẻm, chỗ nào cũng có những người đàn bà sống nỗi đoạn trường. Bà Tần nói với Nguyễn Du mà như nói với chính mình: -Kiếp đàn bà khổ lắm con ạ! Cả hai mẹ con chỉ nhìn nhau, lặng im! https://thuviensach.vn *** … Có tiếng thì thào nhưng gấp gáp gọi chiêu Bảy. Nguyễn Du hấp tấp chạy vội vào buồng. Bà Tần đang hấp hối nằm trên giường. Sắc mặt bà đã trở nên nhợt nhạt. Nguyễn Du nắm tay mẹ. Trong tay bà Tần lại đang nắm một hòn sỏi gần bằng quả trứng gà. Tay bà lạnh rồi, miệng cũng không nói được mặc dù đôi môi vẫn mấp máy. Nhưng cặp mắt bà thì ánh lên một nét dịu dàng và khẩn cầu. Có lẽ trong tất cả những người có mặt trong phút giây tiễn biệt này chỉ có chiêu Bảy là hiểu thấu điều mong muốn của bà Tần. Cậu mếu máo nắm tay bà. -Con… con… sẽ… sẽ… để viên sỏi này cùng theo mẹ! Chiêu Bảy nức nở gục bên thi hài mẹ. Bà Tần đã thanh thản ra đi. Người nhà không cho cậu khóc to vì chưa phát tang. Họ đưa cậu ra ngoài hiên. Có một vài người ngồi bên cậu. Chưa tiện hỏi nhưng ai cũng tò mò không hiểu viên sỏi trong tay bà Tần và những lời cậu chiêu Bảy nói có ý nghĩa gì? Phải tới mấy ngày sau người ta mới rõ chuyện về viên sỏi. Thì ra bà Tần không chỉ thích đọc sách để tìm chỗ cảm thông với những thân phận giống như mình. Trong sâu thẳm, bà cũng muốn về cõi Phật nên hay tìm những sách kinh, tìm những chuyện về nhà Phật để ngẫm nghĩ. Có lần, bà kể với Nguyễn Du một câu chuyện buồn gắn với vị Tổ đầu trong Tam Tổ Trúc Lâm. Ngày xưa khi Vua Trần Nhân Tông lên núi Yên Tử và giác ngộ, ngài đã quyết định rời bỏ đời tục để lánh mình chốn non xanh nước biếc này. Nhưng đoàn cung nữ đi theo cứ ra sức khóc lóc kêu than xin ngài hãy từ bỏ ý định ấy để trở về tiếp tục nắm quyền trị nước. Nhưng tất cả những lời cầu khẩn ấy đều không được chấp nhận. Đám cung nữ không biết làm cách nào đành quyết định lấy cái chết để tỏ bày lòng gắn bó với Vua. Họ cùng trầm mình ở một dòng suối mà nay người ta quen https://thuviensach.vn gọi là suối Giải Oan và hồn thiêng của họ nhập vào từng viên sỏi, tảng đá, từng gốc cây bên suối. Những viên cuội, viên sỏi ấy sau này trở thành những vật thiêng của vùng Yên Tử. Nghe nói ai có được một viên cuội ấy bên mình thì cuộc đời sẽ luôn vô vi, thanh thản, nhẹ nhàng. Không biết bằng cách nào bà Tần có được một viên sỏi như thế! Và câu chuyện đó, bà cũng chỉ kể cho mỗi mình cậu con áp út mà bà luôn cảm thấy có nhiều đồng cảm với mình. Một cách vô thức, Nguyễn Du bật lên hai tiếng: -Mẹ ơi! *** … Ngay sau đó anh trở về với thực tế. Anh thầm trách mình yếu đuối. Chỉ có một bức thư của anh trai mà nghĩ ngợi bao nhiêu chuyện lan man. https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Mối tình đầu Khung cảnh đồng bãi vùng ven mùa này có phần xơ xác vì người dân vừa thu hoạch xong vụ ngô, chưa kịp nhổ gốc, dọn cây. Cả những bãi dâu mướt xanh như dịp cuối xuân đầu hạ thường niên bây giờ cũng đã được tận thu để người ta chặt cành ươm trồng vụ mới. Nguyễn Du khoác một tay nải nhẹ, bên trong chỉ có một bộ quần áo và thứ quý giá nhất là một thanh kiếm ngắn, đang vừa đi vừa tìm nhận lại những dấu ấn quen thuộc mà mấy năm xa cách. Từ giã Sơn Nam, nơi anh tá túc gần ba năm, Nguyễn Du có chút bâng khuâng. Ban đầu Nguyễn Du bị ép về Sơn Nam, để khỏi quyến luyến với mối tình không môn đăng hộ đối. Nguyễn Khản lo cho chú em tuy có tiếng thông minh nhưng tâm trạng thì hay xúc động và chưa thật trưởng thành nên đã gửi Nguyễn Du về nhà vị đồng liêu Đoàn Nguyễn Thục để nhờ ông này dạy dỗ. Gia đình họ Đoàn ở làng Hải An huyện Quỳnh Côi, trấn Sơn Nam cũng là một gia đình danh giá. Ông Đoàn Nguyễn Thục là một vị quan có cả tài võ lẫn văn vốn rất được Chúa Trịnh Sâm trọng dụng. Ông Thục cũng rất trân trọng cha con Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản, nên khi ông về hưu, Nguyễn Khản mới gửi em mình về đó cậy nhờ. Ông Thục có con trai là Đoàn Nguyễn Tuấn hơn Nguyễn Du đến 15 tuổi và đã đỗ hương cống nhưng vẫn còn đang lần lữa chưa muốn ra làm quan, có thể bầu bạn và hướng dẫn cho Nguyễn Du. Những ngày đầu về Hải An, Nguyễn Du vừa bỡ ngỡ, vừa không thoải mái nên cứ nép mình không giao tiếp với ai. Anh cũng có phần chểnh mảng, không tha thiết gì chuyện học hành nên hai năm mới đỗ được tam trường (tương đương tú tài) và không thể nào vào được tứ trường (hương cống), trong khi các anh em của mình như https://thuviensach.vn Nguyễn Nễ, Nguyễn Nhung hay người cháu nghịch ngợm Nguyễn Thiện thì đều dễ dàng đăng khoa. Ở Hải An, Nguyễn Du thường trò chuyện với Đoàn Nguyễn Tuấn. Ông Tuấn là người uyên bác, giỏi làm thơ, lại có những suy nghĩ thâm trầm chín chắn nên rất hợp với Nguyễn Du. Chưa ra làm quan, tuổi cũng chưa nhiều nhưng Đoàn Nguyễn Tuấn lại có vẻ như không mấy thích con đường hoạn lộ. Ông hay tâm sự với Nguyễn Du ý định xây dựng tại vườn nhà một cái lầu cao, đặt tên là Phong Nguyệt Sào (nghĩa là cái tổ của gió, của trăng) để sống cuộc đời ẩn sĩ. Ý tưởng của Đoàn Nguyễn Tuấn bất ngờ lại rất được sự đồng tình của Nguyễn Du, lúc ấy mới 16 tuổi - tuổi lẽ ra bắt đầu bay nhảy của cuộc đời. Từ giã Hải An về Thăng Long, trong lòng Nguyễn Du vẫn đau đáu nhớ về mối tình đầu lưu luyến. Anh không biết thân phận cô gái đã từng gắn bó với mình bây giờ ra sao? Cuộc chia ly của hai người hoàn toàn bất ngờ vì mọi chuyện đều do ông anh Nguyễn Khản chỉ đạo. Nguyễn Du thậm chí không kịp có lời chào người thầy dạy ở Gia Lâm. Lần này lên Thăng Long, Nguyễn Du phải tìm đến vấn an thầy và dò hỏi thông tin của người tình năm trước. Nguyễn Du nhận ra con đường xuống bến đò nhờ cây đa cổ thụ anh thường qua lại năm nào. Cây đa già, tán lá xum xuê che mát được cả một khoảnh đất rộng. Từ gốc đa xuống bến chỉ không đến chục bước chân, đúng là nơi thuận tiện cho người chờ đò. Chính nơi gốc đa này, Nguyễn Du đã có một kỷ niệm mà suốt đời ghi nhớ. Cảnh vẫn thế, chỉ khác xưa có một mái lá dựng tạm, để một chiếc chõng tre bày ít hoa quả trầu cau và bán nước chè của ai đó. Nguyễn Du đi tới quán nước, giơ tay nải, hỏi mua một bát nước vừa uống vừa nhìn xuống bến. Có một con đò đang hướng mũi vào bờ. Nguyễn Du căng mắt nhìn chiếc nón cũ đang nhịp nhàng hụp xuống, nhô lên của người chèo đò. Khách đò lục tục bước ra khỏi thuyền. Người chèo đò cũng cắm sào gác mái. Nhưng Nguyễn Du https://thuviensach.vn không khỏi hụt hẫng bởi khuôn mặt dưới vành nón kia hoàn toàn không phải khuôn mặt thân quen. Bà hàng nước nãy giờ hình như cũng đang quan sát người khách lạ, chủ động bắt chuyện với Nguyễn Du: -Anh nhiêu(1) từ xa tới đây tìm bà con hay còn đi đâu nữa? Nguyễn Du hơi giật mình tìm cách trả lời qua loa: -Trước tôi có dịp đã qua đây. Ngày ấy người lái đò là một cô gái. Chắc đã lấy chồng rồi? -Thế thì anh nhiêu cũng đã lâu không qua đây rồi! Đúng là mấy năm trước có cô Nhợt chèo đò ở bến đấy. Nhưng chuyện thương tâm lắm! Cô ấy mất tích rồi! -A…á…á! Nguyễn Du giật mình thốt lên. Bát nước trên tay cũng chao đảo, suýt rơi. Nhưng anh nhanh chóng trấn tĩnh được, song giọng nói có phần thảng thốt và gấp gáp: -Chuyện thế nào? Xin bác kể cho tôi nghe với! Bà hàng nước thấy Nguyễn Du có vẻ quan tâm nên chiều khách. -Anh nhiêu từng đi đò hẳn biết cô Nhợt là một cô gái rất xinh. Mới có 15 tuổi nhưng con nhà lao động nên Nhợt khá khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Lại đang ở cái tuổi dậy thì nên mắt long lanh, môi má lúc nào cũng ửng hồng. Chỉ có mỗi tội nhà nó nghèo quá. Hồi đó nghe đâu có một công tử nhà quan để ý đến nó. Cậu này ở trong thành, hàng tuần qua bên này theo học với một thầy đồ làng bên. Cũng không rõ đôi bên gắn bó với nhau như thế nào, có https://thuviensach.vn hẹn ước gì không? Nhưng đột ngột cái Nhợt không được các cụ quan viên cho chở đò nữa! Họ mắng nó là dám chơi trèo, ăn mày lại đòi xôi gấc, dám rủ rê quyến rũ con quan. -Thế sao cô ấy lại mất tích? Nguyễn Du hấp tấp hỏi. -Nhà nó nghèo, nhờ được chân chèo đò mà sống! Nay không được làng xã cho làm thì chỉ có đi làm mướn, làm thuê. Cả làng đều nghèo, không ai có công việc gì mà thuê với mướn nên nó đi mò cua, bắt tép. Nghe người ta kể, nó thất tình nên định xuống tóc đi tu nhưng vì còn bà mẹ mù lòa nên chưa nỡ bỏ. Vào mùa nước năm trước, đêm tối nó đi kiếm cá ngoài sông Hồng nhưng mãi không thấy về, người ta nói nó bị rắn cắn, lại có người bảo bị lũ cuốn. Nó vốn giỏi bơi nhưng suốt mười mấy ngày trời không ai tìm thấy xác. Cái cậu nho sinh kia cũng từ đó bặt tăm! Nguyễn Du cảm thấy như có một lớp mây mù giăng chắn trước mắt. Anh không nhìn thấy gì nữa. Đầu óc trống rỗng mất một lúc lâu. May vào lúc đó có mấy người tới qua đò, anh vội trả tiền, chào bà hàng nước, bước thấp bước cao lên đò rời bến. Mặc dù đi bộ mấy ngày mỏi mệt nhưng về đến Bích Câu nghỉ ngơi mà suốt đêm Nguyễn Du cứ trằn trọc trở mình. Hễ cứ nhắm mắt lại là những kỷ niệm xưa ùa về! Cứ nghĩ ngợi lan man không tài nào ngủ được. Nghe tiếng gà báo canh tư, Nguyễn Du thấy không nằm được nữa, anh trở dậy, châm đèn, mài mực. Những câu thơ cứ như tự trào ra trên mặt giấy: Trăm năm dẫu lỗi hẹn hò Cây đa bến cũ con đò thủa xưa Cây đa bến cũ còn lưa https://thuviensach.vn Con người năm ngoái năm xưa đâu rồi! Có tiếng lá ngoài hiên rơi xào xạc! Một cơn gió bên ngoài thổi vào cửa sổ khép hờ tạo ra mấy tiếng động nhỏ. Nguyễn Du cứ tưởng như có ai thấp thoáng bên ngoài. Người tình năm xưa hay oan hồn của nàng nghe được tiếng lòng ta mà về đây chia sẻ! Nàng có biết ta thấy có lỗi với nàng biết bao? Ta cũng như nàng, đều quá yếu đuối cô đơn bị cái cuộc đời đầy phức tạp này xua đuổi. Nàng nhỏ nhoi mà ta cũng nhỏ nhoi! Thế là sau những tâm trạng rối bời, ngọn bút trên tay Nguyễn Du lại tuôn chảy những dòng thơ bào xót tâm can: Yêu nhau những muốn gần nhau Bể sâu muôn trượng, tình sâu gấp mười Vì đâu xa cách đôi nơi Bến nay còn đó, nào người năm xưa? Dường như Nguyễn Du đã vắt kiệt lòng mình để giãi bày tâm sự. Anh buông bút chống tay, nghiêng đầu cứ thế nhìn trân trân vào những dòng thơ. Tan tác cõi lòng! Mệt mỏi! Anh nặng nề nhắm hờ mi mắt. *** … Tiếng cười nghịch ngợm của cô lái đò khiến cho chiêu Bảy vừa lúng túng vừa thẹn. Chẳng là khi xuống đò, anh vô ý giẫm phải chỗ rêu trơn trên cầu nên trượt chân, ngã nhào. May chỗ ấy nước nông nên chỉ ướt chút ít phía trên đầu gối. Chiêu Bảy gượng đứng dậy, ngoái về phía tiếng cười. Cô lái đò dường như cảm nhận được nét tổn thương ở chàng trai nên kịp thời nghiêng mặt để giấu đi nụ cười https://thuviensach.vn vừa tắt tiếng. Nhưng chiêu Bảy lại kịp nhận ra một nét duyên, một nét tình tứ ẩn chứa từ khuôn mặt này. Trong lòng chàng trai mới lớn trào lên một nỗi xao xuyến bâng khuâng. Vài buổi sang đò tiếp theo, cô lái đò và anh chàng thư sinh đã trở thành bạn bè thân mật. Nguyễn Du mỗi lần sang đò mà thấy trên bến chưa có người chờ chuyến sang là cứ lần lữa cùng cô trò chuyện. Cũng đã có những lúc người này trộm nhìn, người kia liếc vụng. Lại cũng có những lúc mắt họ gặp nhau. Mỗi lần như thế, cả hai nhanh chóng đưa mắt nhìn nơi khác. Không nói ra nhưng đôi bên đều ngầm hiểu cái tình trong như đã, mặt ngoài còn e, song chưa ai dám mạnh dạn mở lời trước ai. Rồi đến một buổi sáng, Nguyễn Du sang đò muộn. Cô lái đò đang neo thuyền chờ người đi chợ bên kinh thành trở về. Thấy chỉ có mình cô loay hoay làm gì ở trong khoang, chiêu Bảy mạnh dạn hẳn lên, trổ ngay cái tài sau quỷ nhì ma của anh học trò chữ nghĩa. Cậu tán: Cô ơi chèo chống tôi sang Kẻo mà trưa trật lỡ làng tôi ra Còn nhiều qua lại lại qua Giúp cho nhau nữa để mà… Chiêu Bảy không chịu đọc tiếp hai chữ còn lại. Cô Nhợt mặt đỏ như gấc chín ngẩng lên: -Kìa! Cậu đã đọc hết đâu? Nguyễn Du hóm hỉnh cười trêu: -Hai chữ còn lại dễ tìm lắm! Tôi muốn cô chọn hộ. https://thuviensach.vn Cô Nhợt cặp mắt long lanh làm ra vẻ đàn chị trách yêu: -Thôi đi cậu! Ai chả biết là hai chữ “quen nhau”. Cô vừa nói vừa quay mặt đi, tủm tỉm cười. Từ đó hai người đã dần dần xóa được những điều khó nói. Tất nhiên, chuyện chẳng dừng ở đó. Vài buổi sau, đôi bạn đã chủ động chuyển hai chữ “quen nhau” thành “thương nhau”. Lại tới một lần sang đò khác, Nguyễn Du nghe người trên thuyền bàn tán về một lễ hội. Chờ khi mọi người lên khỏi bến, Nguyễn Du mới hỏi cô Nhợt hội gì thì được biết đó là hội đền “Dạ Trạch hóa tơ” để tưởng nhớ ba vợ chồng của Chử Đồng Tử. Nguyễn Du biết trong tâm thức dân gian, Chử Đồng Tử được xem là một trong bốn vị thần bất tử của cõi trời Nam. Câu chuyện về Tiên Dung, Chử Đồng Tử và bà ba họ Nguyễn là chuyện về những con người dũng cảm dám vượt qua trở ngại của những tập tục cũ đến với tình yêu chân chính, những con người là ân nhân đã giúp dân làm ăn và chữa bệnh. Chàng trai trẻ họ Nguyễn lại chưa lần nào được dự hội lễ nên khi nghe cô bạn gái kể chuyện về lễ rước nước, lễ đua thuyền, lễ dâng hương và những trò chơi dân gian trong suốt ba ngày hội thì anh rất thích thú. Ngập ngừng một lúc, Nguyễn Du mạnh dạn tỏ bày: -Hay là Nhợt đi cùng hướng dẫn cho tôi? Nhưng cô Nhợt không thể bỏ bến đi theo hội được. Đó cũng là những ngày đông khách hơn ngày thường. Thấy vẻ hụt hẫng của Nguyễn Du, cô Nhợt cắn môi suy nghĩ một lúc, sau đó khẽ khàng nói nhỏ: -Nhưng buổi tối thì em có thể đi cùng. https://thuviensach.vn Đúng là được lời như cởi tấm lòng. Nguyễn Du không ngờ mình lại may mắn đến thế! Nét mặt của anh rạng rỡ hẳn lên. Hai ngày đầu lễ hội, cứ ban ngày Nguyễn Du một mình đi thăm thú, tìm hiểu khắp nơi. Thỉnh thoảng anh cũng gặp một vài người quen sơ, có chào hỏi nhau đôi ba câu thân thiện rồi đường ai nấy đi. Nguyễn Du cũng không hề thấy buồn vì thực sự lễ hội vô cùng hấp dẫn. Hôm mở lễ với tục rước nước lấy ở sông Hồng về đền. Đi đầu đám rước là một con rồng vàng lộng lẫy uy nghi uốn lượn theo nhịp trống phách rộn rã. Tiếp theo là hai hàng các bà, các chị mặc xiêm y đủ màu sắc. Có một chiếc kiệu hoa đi đầu kéo theo một đoàn người cũng là các chị, các cô. Trong kiệu có đặt một chiếc gậy, bên trên có nón úp như nhắc nhở đến chi tiết lâu đài của Chử Đạo Tổ trong đầm một đêm (Nhất Dạ Trạch). Chiếc kiệu thứ hai gọi là kiệu Thánh cùng với hai hàng chấp kích, bát bảo xà mâu do trai gái trong làng rước. Kiệu tiến đến bờ sông cùng cả đám rước linh đình. Bên kia sông là bãi cát trắng, tương truyền là nơi Tiên Dung và Chử Đồng Tử lần đầu tiên gặp nhau. Ở hai bên bờ sông là hai con rồng đang quẫy lượn do các thành viên của đội múa rồng nhiệt tình biểu diễn. Dưới sông, hàng chục chiếc thuyền trang trí đủ màu sắc đang lướt nhanh trên mặt nước, đua nhau ra giữa dòng tìm múc những gàu nước thật trong về tắm cho nàng Tiên Dung. Nước được đựng vào những chiếc chóe đẹp có nắp đậy. Đoàn thuyền trở về trong tiếng mái chèo lướt sóng và tiếng trống, tiếng pháo rộn ràng. Hai con rồng dẫn đầu đám rước trở về đền, chúng cùng hụp, lượn rồi hòa quyện vào nhau. Dân làng múc nước trong chóe ra, thấm vào những mảnh lụa mới. Đó là “nước hương, nước hoa” để lau sạch các bài vị và giá hương trong đền. Khuôn mặt của tất cả dân https://thuviensach.vn chúng trong lễ hội đều sáng sủa, rạng ngời. Ai cũng thấy phấn khích, hồ hởi. Tiếp theo đó là lễ dâng hương trang nghiêm do một cụ ông, một cụ bà áo đỏ dẫn đầu. Các điệu múa sênh tiền sẽ do một đoàn bé gái 12, 13 tuổi mặc áo cánh tiên sặc sỡ, khăn lụa tua dài vắt vai chuẩn bị trình diễn. Nguyễn Du đang háo hức chờ xem thì bất chợt có ai đó chạm vào mình. Một mùi hương rất dịu và dường như quen thuộc thoảng qua. Anh giật mình nhìn sang bên, hóa ra Nhợt đã đứng sát cạnh mình từ lúc nào. Cô Nhợt thủ thỉ: -Em nhờ được người chèo thay. Từ giờ đến khuya, em có thể đi với anh. Nguyễn Du không giấu nổi niềm vui mừng khôn xiết. Mặc dù hai người không dám tay cầm tay nhưng bước chân dường như không rời nhau và ánh mắt thường xuyên nhìn nhau vô cùng say đắm. Họ cùng nhau đi hết đám chọi gà, sang múa gậy rồi tới chỗ cờ người. Cũng chẳng thấy đói, thấy mệt. Tuy nhiên cô gái dường như tỉnh táo hơn đã ép chàng ăn một vài tấm bánh chợ quê để lót lòng. Trời đã ngả về chiều rồi dần dần tối. Những người dân đi hội đã lục tục tìm chỗ nghỉ ngơi. Chỉ còn đôi ba đám thanh niên ham vui đang rủ nhau ra ngoài bãi, ngoài đồng đốt lửa hát xướng hoặc tranh thủ chơi trò chim chuột. Nhợt nói với Du là mình phải về vì sáng mai còn chèo đò, Nguyễn Du đưa bạn về nhưng cả hai đều cố ý đi thật chậm. Trời đã tối hẳn, đôi trai gái không còn ngại những cặp mắt người ngoài đã mạnh dạn tay cầm tay. Sự đụng chạm nhẹ nhàng khiến cho cả hai dường như ngừng thở. Họ chưa bao giờ có https://thuviensach.vn được cảm giác lạ đến thế! Nó cứ đê mê, rạo rực, lại thêm tâm trạng thấp thỏm khiến cả hai không thể thốt lên lời. Trên đường làng vắng vẻ, may mà họ không gặp ai. Nhưng đi mãi rồi cũng đến lúc phải chia tay. Nhà của Nhợt đã thấp thoáng hiện lên sau rặng cây tối sẫm. Nhợt bỗng kéo Nguyễn Du vào một góc khuất, đẩy Nguyễn Du bên một gốc cây rồi ép sát vào người chàng, hôn chụt một cái vào bên má. -Thôi, em phải về đây! *** Nụ hôn đầu đời khiến cho Nguyễn Du ngơ ngẩn! Đến khi định thần được thì cô gái đã thoắt biến sau bờ tre. Nhưng dường như cái mùi hương của tình yêu trinh nữ thì cứ phảng phất đâu đây? Nguyễn Du cảm thấy tiếc nuối. Anh quờ tay, giật mình! Thì ra anh đã mơ một giấc mơ! Nhưng là một giấc mơ hoàn toàn nhớ về sự thật. Ngay sau đó, Nguyễn Du con nhớ lại cả bài thơ mà anh đã viết kỷ niệm lần gặp gỡ không bao giờ quên được của mối tình đầu: Quen nhau nay đã nên thương, Cùng nhau se mối tơ vương chữ tình! Người xinh xinh, cảnh xinh xinh, Trên trời dưới nước, giữa mình với ta! Bài thơ hồi ấy là những lời chứa chan hi vọng, nhưng đọc lại lúc này thì Nguyễn Du thật sự thất vọng não nề! https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Anh cả - Nguyễn Khản Tháng Bảy, mùa thu năm Cảnh Hưng thứ 44, Trịnh Khải làm Chúa đã ra dụ khởi phục Nguyễn Khản chức thượng thư bộ Lại, làm công việc tham tụng, đồng thời bổ dụng cậu ruột là Dương Khuông chức quyền phụ sự. Nguyễn Khản trước đây là thầy học của Trịnh Khải nhưng trong vụ án năm Canh Tý, do Ngô Thì Nhậm cáo tố nên đã bị bắt giam. Trịnh Sâm nghĩ tình bạn xưa nên đã tha cho Nguyễn Khản khi ông này viết Khúc tự tình giãi bày lòng mình. Tuy nhiên, từ đấy ông không còn được tin dùng nữa. Đến bây giờ, Nguyễn Khản lại được Chúa phục chức lớn. Điều này khiến cho không ít người ghen tị. Họ đố kỵ bởi vì thời nào Nguyễn Khản cũng được tin dùng. Họ cũng đố kỵ vì cả dòng họ Tiên Điền, từ thân phụ Nguyễn Nghiễm của ông, đến anh em con cháu ông, từ em ruột, em họ đến con rể, con ruột… ai cũng có tiếng là thông minh, mẫn tiệp, rất nhiều người đỗ đạt làm quan nhỏ, quan to. Cái câu ca: Bao giờ Ngàn Hống (Hồng Lĩnh) hết cây Sông Rum (Lam) hết nước, họ này hết quan mà anh em ông thường nghe, với Nguyễn Khản không đơn thuần là một lời ca ngợi. Ông cảm nhận ở đó còn có cả một ấm ức ngấm ngầm! Ông Khản là một người học nhiều hiểu rộng, rất sớm thành đạt, tài kiêm văn võ và là một người già dặn lăn lộn chốn quan trường. Con đường công danh của Nguyễn Khản cứ như được trời sắp cho từng bước: 14 tuổi thi đậu tam trường, 20 tuổi đậu tứ trường, 24 https://thuviensach.vn tuổi được nhận vào chức viên ngoại bộ Lại rồi sung chức thị giảng đảm nhiệm việc dạy học cho thế tử của Trịnh Sâm. Năm 27 tuổi, Nguyễn Khản đỗ tiến sĩ, được chính cha là tể tướng Nguyễn Nghiễm cài hoa vinh danh lên mũ. Ông từng làm ở viện hàn lâm, làm đốc đồng ở Sơn Tây rồi thăng hàn lâm viện hiệu lý, thăng thị thư, thăng thị giảng, được cho tên là Lệ nên sử vẫn chép tên ông là Nguyễn Lệ. Dưới thời Chúa Trịnh Sâm, ông từng là Đông các đại học sĩ kiêm tế tửu Quốc Tử Giám, sau đó kiêm thêm chức nghiêm hữu đội. Vinh hoa phú quý đến với Nguyễn Khản và cả gia tộc khiến cho cả kinh thành Thăng Long khi đó phải trầm trồ. Nguyễn Khản là một người thông minh, thơ phú đều rất giỏi, tính tình ông lại phóng khoáng, không thích câu nệ. Ông cũng là người rất sành nghệ thuật, có tài đắp non bộ, trồng cây cảnh, vẽ tranh, chơi chim, có tài tổ chức các hình thức văn nghệ. Phủ Bích Câu của ông nổi danh như là một khu sinh hoạt văn hóa của Thăng Long thời bấy giờ vì ở đó dường như tập hợp đủ mọi trò vui, nào là đàn hát, bình văn, vẽ tranh, viết thư pháp, đánh cờ, chọi chim, trồng cảnh, cả việc luyện tập võ nghệ nữa, nên luôn luôn hấp dẫn du khách gần xa. Minh chứng cho sự hấp dẫn của phủ Bích Câu là chuyện Chúa Trịnh Sâm dường như tuần nào cũng đến thăm nhà Nguyễn Khản. Trịnh Sâm thân với Nguyễn Khản đến độ bỏ qua mọi lễ nghi Vua tôi, chuyện trò thăm hỏi tới cả vợ con của ông, lại tự tay viết một bức hoành ba chữ “Tâm phúc đường” đề ở ngôi nhà riêng của Nguyễn Khản - tức là nơi gửi gắm những điều gan ruột - còn cổng chính của phủ Bích Câu cũng do chính tay Chúa ban ba chữ “Ô y hạng” (chốn ra vào của những vị mặc áo thụng đen tức các bậc quân vương, đại thần). Sự ưu ái của Chúa Trịnh Sâm với Nguyễn Khản còn được dựng thành giai thoại, chỉ có duy nhất Nguyễn Khản được Chúa cho phép mặc áo chẽn chứ không mặc lễ phục mỗi khi phủ Chúa thiết triều. https://thuviensach.vn Nguyễn Khản cũng là người dám bỏ chầu mà không sợ Chúa hạch. Một lần, Chúa hẹn ông đi câu cá nhưng ông không đi vì bị cảm, Chúa làm bài thơ Nôm báo họa: Đã phạt năm quan bỏ buổi chầu Lại phạt năm quan bỏ buổi câu Nhắn nhủ ông bay nên nhớ kỹ Hãy còn phạt nữa chửa thôi đâu. Lời thơ trách phạt như thế thật ra chỉ là lời trách đầy nuông chiều của Chúa nên bài họa của Nguyễn Khản đương nhiên chỉ làm cho Chúa thích thú thôi. Bởi lời lẽ trong bài tuy có chút ngang tàng nhưng suy cho cùng, ông Khản cũng rất biết cách nịnh Chúa: Váng vất cho nên phải cáo chầu Phiên chầu còn cáo nữa phiên câu Trông ơn phạt đến là thương đến Ấy của nhà Vua chứ của đâu. Danh tiếng của nhà họ Nguyễn cũng khiến nhiều người quị lụy. Hồi ấy hồ sen trong vườn Bích Câu có chuyện hai đóa cùng nở trên một chồi. Một viên quan đã nhanh ý làm một bài tứ tuyệt: Phụ đăng khoa, tử kế đăng khoa Thế chưởng quân hành Nguyễn thế gia Bất tín thế khan trì thượng thư https://thuviensach.vn Đình đình tranh xuất tịnh đầu hoa (Cha đậu cao, con cũng đậu cao Hai đời giữ chức trọng yếu chỉ có nhà tướng công họ Nguyễn Không tin thì cứ xem điểm tốt ở mặt hồ Rành rành hiện ra một chồi nở hai hoa) Tuy nhiên, không phải Nguyễn Khản không có người ghét. Chắc chắn số người không thích ông không ít nhưng người ta còn dè dặt không dám lộ ra. Còn những người dám ra mặt thì ít nhất cũng có hai người. Một là Lê Thế Thoại đã xúi dân Nghệ An khởi kiện ông về chuyện thuế khóa khi ông làm quan tham lĩnh ở trấn này. Việc không thành vì ông được Chúa bao che. Người thứ hai dám tố ông là Ngô Thì Nhậm. Việc này khiến ông bị giam mấy tháng. Còn bọn kiêu binh ở kinh thành thì bề ngoài có vẻ phục tùng, nhưng bên trong thì vẫn cứ hầm hè với ông. Sau ngày được phục chức, Nguyễn Khản có phần cẩn trọng hơn trong lối sống. Phủ Bích Câu không còn là địa chỉ sinh hoạt văn hóa như trước đây. Thành Thăng Long trong những ngày bọn kiêu binh hống hách hoành hành dường như có phần thê lương, tăm tối. Dự liệu trước những khả năng đổi thay dâu bể, Nguyễn Khản đã bên trong thu xếp cho những người thân trong gia đình, bên ngoài tìm cách dẹp bọn kiêu binh nhằm ổn định xã hội. Bằng những ảnh hưởng nhất định của mình, Nguyễn Khản có thể khéo léo sắp xếp cho các em, các con vào một số vị trí trong chính quyền lúc ấy. Các em của Nguyễn Khản gồm Nguyễn Điều, Nguyễn Nễ, Nguyễn Nhưng, rồi con rể Nguyễn Huy Tự, cháu Nguyễn Thiện, đều là những người đỗ đạt, có thực lực nên cũng không gặp điều tiếng gì. Chẳng hạn như Nguyễn Điều làm trấn thủ Sơn Tây, https://thuviensach.vn Nguyễn Huy Tự làm đốc đồng, Nguyễn Nễ làm cai đội quân phấn nhất… đều là những viên quan có năng lực. Nguyễn Khản chỉ băn khoăn nhất trường hợp chú Bảy Nguyễn Du. Nguyễn Du rất nhạy cảm và thông minh khi làm thơ phú. Tâm hồn Nguyễn Du là tâm hồn của kẻ trắc ẩn, si tình. Nguyễn Du rất dễ xúc động và mỗi lần xúc động lại có một bài thơ chan chứa những nỗi niềm thương mến. Nguyễn Du cũng là người có nét cứng cỏi, khí khái của người tuổi trẻ giàu tự ái và cực đoan. Đối với chuyện học hành sĩ tử, chuyện chuyên cần để đỗ đạt, làm quan, Nguyễn Du có vẻ không mấy mặn mà, cố gắng. Chẳng thế mà gửi Nguyễn Du ở nhà họ Đoàn suốt mấy năm cũng chỉ đậu được cái tam trường! Dù đỗ tam trường nhưng nhờ thế Nguyễn Khản mới có cơ hội cất nhắc cho Nguyễn Du. Vừa dịp có viên quan họ Hà dưới trướng của thân phụ ông tạ thế. Ông này hồi trước là người thân của Nguyễn Nghiễm, là một võ quan được ông Nghiễm đối xử thâm tình như bạn bè. Ông không có con trai, thấy Nguyễn Du thông minh, dĩnh ngộ nên xin nhận làm con nuôi của mình. Nói là con nuôi, nhưng chuyện ăn ở học hành lúc nhỏ của Nguyễn Du chỉ gắn với Bích Câu chứ không ngày nào ở với bố nuôi cả. Nguyễn Khản đã nhân dịp này cho Nguyễn Du tập ấm, kế chân họ Hà. Nguyễn Du được nhận chức Chánh thủ hiệu, chỉ huy một đội quân tại tỉnh Thái Nguyên. Tại đây, Nguyễn Khản cũng đã bố trí một thủ hạ rất tin cậy của mình là Cai Gia giữ chức quyền trấn thủ. Cai Gia là người Việt Đông (Quảng Tây, Trung Quốc), vốn là một tay kiệt hiệt, có sức khỏe và khảng khái cương cường không chịu thần phục nhà Thanh, mưu đồ “phản Thanh phục Minh” nhưng bị truy bức phải chạy sang đất Việt làm thuộc hạ dưới trướng Nguyễn Khản. Cai Gia được Nguyễn Khản trân trọng như một tân khách. Cai Gia cũng đã từng dạy võ cho Nguyễn Du khi ở Bích Câu và được cả Nguyễn Khản, Nguyễn Du xem như anh em, lại theo đó mà đổi họ tên https://thuviensach.vn Việt Nam là Nguyễn Đăng Tiến. Vì Cai Gia còn hơn tuổi Nguyễn Khản nên Nguyễn Du rất kính nể, vẫn thường gọi là Đại Lang, xem ông này như anh cả trong nhà. Có Cai Gia chỉ dẫn cho Nguyễn Du, Nguyễn Khản yên tâm hơn bởi ông luôn lo lắng nếu Nguyễn Du cứ ở mãi vùng Sơn Nam - cửa ngõ của những sự biến loạn - hoặc về Thăng Long trong những ngày nhốn nháo nhiễu nhương. Nguyễn Khản được phục chức nhưng thế lực của kiêu binh vẫn rất lớn. Bọn lính tráng ô hợp cứ kéo từng đoàn, từng lũ đến các nhà buôn bán trong thành sách nhiễu, dọa dẫm mua bán như ăn cướp, thậm chí quỵt tiền. Đặc biệt bọn trong nhóm cầm đầu kiêu binh hơn 30 người như Nguyễn Bằng, Nguyễn Trù thì luôn đưa ra hết yêu sách này đến yêu sách kia ép nhà Chúa thăng thưởng. Họ không chỉ có được tiền bạc, còn được cấp mỗi người một đạo “không đầu sắc”, cho phép được nhường chức cho người thân nếu họ qua đời để tỏ việc đền công một cách phi thường. Không một quan viên nào có thể khống chế được kiêu binh mà chỉ có thể ràng buộc chúng một cách lỏng lẻo. Dương Khuông - được bổ nhiệm cùng với Nguyễn Khản, cũng là người có nhiều mối lo lắng bởi nạn kiêu binh - đã tìm gặp Nguyễn Khản bàn. -Kinh thành nay đang bị lũ kiêu binh ô hợp làm cho rối loạn đến độ cung Vua phủ Chúa cũng phải thấp thỏm không yên. Quan tham tụng có kế sách gì để pháp luật được giữ vững? Nguyễn Khản nói: -Xây dựng một nước mà không dùng đến lễ nghĩa thì thế nào nước cũng loạn vong. Lũ kiêu binh là lũ ô hợp, danh nghĩa, chức phận https://thuviensach.vn không rõ ràng. Tôi đang muốn định chế cho rõ ràng vị thế của quân Tam phủ(1). Nhưng cũng phải chờ có cơ hội. Đúng lúc đang luận bàn thì có tin báo bắt được một nhóm quân sĩ can tội giả lệnh trên vay khống tiền của một hiệu buôn đến ức vạn đồng. Nguyễn Khản cho bọn ấy lên hỏi tội, lấy lại được một phần tiền trả người mất và ra lệnh xử trảm cả bốn tên tội nhân. Án phạt này, xét cho cùng có phần nghiêm khắc, nặng nề. Nguyễn Khản cũng muốn thăm dò uy quyền nên mới làm động thái chém đầu thị chúng để dằn mặt bọn lính Tam phủ. Ông không biết rằng vụ phát giác này là do bọn lính chia chác không đều, nên cắn xé nhau. Đến khi bốn tên bị chém đầu rồi, bọn còn lại tuy phải cúi đầu nghe lệnh nhưng vẫn ngầm tức với Nguyễn Khản. Nguyễn Khản thì lại cho rằng uy quyền của mình đã khá vững vàng. Ông nói với mọi người: -Từ nay ta có thể cứ theo pháp luật mà hành! Mấy hôm sau, có một viên tri huyện tên là Mai Doãn Khuê mật báo với Nguyễn Khản: -Tôi nghe tin quân Tam phủ đang có ý định lập Vua mới. Nếu kế ấy mà thi hành được thì quân Tam phủ sẽ kể công lập được cả Chúa, cả Vua. Đến lúc ấy thì liệu ngài có còn đất mà chôn không? Xin hãy sớm ra tay định liệu. Nguyễn Khản đem việc này báo cho Trịnh Khải. Chúa phái người điều tra và thăng thưởng cho Mai Doãn Khuê, giao ông này ở bên cạnh Lê Duy Khiêm(1) - người đang được bọn kiêu binh chuẩn bị rước làm Vua - để tiện bề dò xét. Những phòng bị của Trịnh Khải không hề làm cho lũ kiêu binh sợ hãi. Chúng vẫn tiếp tục hợp nhau uy hiếp nhà Vua đòi khen thưởng https://thuviensach.vn ban phong vì có công đưa được hoàng tôn trở về trong khi Vua Lê Hiển Tông lại đang đau ốm. Trịnh Khải cũng rất bực dọc vì sự càn rỡ của kiêu binh nên triệu Nguyễn Khản và Dương Khuông vào triều. -Mưu kế của kiêu binh tôn phò nhà Vua không thể dập tắt được!? Nay chúng đang tụ tập ở nội điện. Làm thế nào bây giờ? Nguyễn Khản tâu: -Xin Chúa thượng phái quân đến bắt mà giết đi! Trịnh Khải ra lệnh cho Nguyễn Triêm là thủ hiện đội Nhưng Nhất, một đội quân tinh nhuệ ở phủ Chúa đi bắt những tên đầu sỏ. Đội quân của Nguyễn Triêm bất ngờ bao vây nội điện. Quân kiêu binh hoảng loạn vì sự dũng mãnh thần tốc của đối phương nên bỏ chạy tán loạn. Nguyễn Triêm bắt được bảy tên, giơ thanh kiếm sắc chỉ vào một tên: -Sắc bén thay lưỡi kiếm! Chém kiêu binh ngọt xớt đây! Vừa nói, vừa xuống kiếm! Lập tức đầu tên kiêu binh lăn lông lốc xuống thềm gạch. Còn lại sáu tên, Nguyễn Triêm giao lại cho Nguyễn Khản và Dương Khuông. Đám quân thần bàn luận. Một số người cho rằng chỉ nên tìm giết vài tên đầu sỏ để răn đe. Nhưng Dương Khuông thì khăng khăng không đồng tình: -Không cần phải hỏi sự trạng làm gì. Chỉ một việc quen mui tụ hội không chừa là phải chém. https://thuviensach.vn Sau đó, Dương Khuông chiếu theo luật “vượt rào vào hoàng thành” và cho chém tất cả. Thật không ngờ việc làm của Dương Khuông chẳng những không trấn áp được bọn kiêu binh, trái lại khiến chúng phẫn uất hơn. Chúng lập thành từng nhóm gào, thét, kích động lẫn nhau, đốt lửa, ném đá, quậy phá lung tung như một lũ rồ. Nhiều đứa gào lên kể công gây dựng cho triều đình mà lại bị lấy oán báo ân. Tất cả mọi sự căm tức đều dồn lên đầu Nguyễn Khản và Dương Khuông. Bọn lính tự phát vác dáo gươm hò reo bao vây phủ Bích Câu và thẳng tay đập phá khiến cho phủ đường tan tác, khói lửa bốc lên cả một vùng. Thực là đau xót! Cả một địa chỉ văn hóa của kinh thành Thăng Long, trong một buổi đã trở thành tro bụi. Quân sĩ lùng bắt được Nguyễn Triêm dùng gạch đá đập cho nát đầu. Dương Khuông phải trốn trong phủ Chúa khiến cho Dương thị (chị của Khuông và là mẹ của Khải) cùng Trịnh Khải phải đem ra bao nhiêu tiền bạc để chuộc tính mạng. Còn Nguyễn Khản thì vội vàng thay quần áo thường dân, tìm đường tắt chạy ra ngoài kinh thành thẳng lên vùng Sơn Tây trốn tránh. Những dự cảm của Nguyễn Khản về những đổi thay bể dâu vừa mới hôm nào nay đã thành sự thực nhãn tiền! Có điều Nguyễn Khản không phải là người sớm nhụt chí cam tâm. Lên Sơn Tây, ông vẫn cùng em là Nguyễn Điều, quan trấn thủ ở đây tìm cách giết kiêu binh, lập lại trị an cho đất nước. Nguyễn Điều khuyên Nguyễn Khản: -Dân tứ trấn oán kiêu binh tận xương tủy. Anh lại là tể tướng, là sư phó của Chúa nên chỉ cần hô một tiếng thì chắc các nơi sẽ cùng hưởng ứng. https://thuviensach.vn Nguyễn Khản cũng nghĩ, cả vùng thượng du này xưa kia mình trấn giữ, bọn thổ tù nay như Hoàng Văn Đông phiên mục Tuyên Quang, Hoàng Phùng Cơ ở Sơn Nam, Trương Tuân ở Kinh Bắc, Trịnh Tự Quyến ở Hải Dương là những tướng có mưu trí lại là thủ hạ cũ của mình, chắc có thể giao ước để cùng khởi sự. Ông chỉ còn một điểm băn khoăn: -Hiện Chúa đang ở trong tay kiêu binh. Ném chuột sợ va vào đồ quý thì sao? Nguyễn Điều bày kế: -Anh nên cho người bí mật gặp Chúa, nói với ngài sai Hoàng Phùng Cơ hộ tống đến bến Thanh Trì, giả phao lên đi tuần tiễn mặt sông. Khi ấy ta dùng thuyền nhỏ tới đón Chúa đã cải trang thuận dòng xuôi về hiến doanh nơi Chúa có thể an toàn. Nguyễn Khản đã theo kế này báo cho Trịnh Khải và được Chúa thuận ý. Theo kế hoạch, cuối tháng Giêng, lúc tối trời, Hoàng Phùng Cơ sẽ đem thuyền rước Chúa để sang đầu tháng Hai thì quân các trấn sẽ đem đại binh vào kinh giết sạch kiêu binh. Nhưng không hiểu sao bọn kiêu binh lại đoán được mưu cơ nên chúng đã thay nhau ngày đêm canh giữ phủ Chúa rất nghiêm ngặt. Trịnh Khải mấy lần tìm cách đi mà không sao đi được khiến các trấn chờ đợi đến mỏi mòn rồi dần dần đành bãi binh. Thành Thăng Long một lần nữa lại rơi vào cái cảnh quân hồi vô phèng cho đến khi quân Tây Sơn ra Bắc. https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Thái Nguyên - Những ngày buồn Những ngày làm quan ở Thái Nguyên, với Nguyễn Du đó là những ngày ảm đạm. Nguyễn Du vốn không có cái chí theo con đường công danh, hoạn lộ. Chẳng qua vì anh hiểu nỗi lo toan trách nhiệm của Nguyễn Khản nên đã theo ý của anh trai, lánh lên cái nơi khỉ ho cò gáy làm một công việc mình không hề thích thú - chỉ huy một đám binh lính suốt ngày tập trận đánh gươm. Nguyễn Du thích đọc sách, thích suy tư, thỉnh thoảng đi dạo ngắm cảnh núi rừng. Ở Thái Nguyên, Nguyễn Du có thêm một thú vui mới là uống trà mạn. Tại Tân Cương có giống chè xanh lá nhỏ và dày, vị chát ngọt, mùi thơm rất tinh khiết được người dân hái búp vò kỹ rồi sao lên khô giòn, đóng túi có bọc lá chuối khô bên ngoài chống ẩm, đem bán. Thường những gia đình trưởng giả hoặc quan viên mới dùng trà này vì nó được sao chế công phu nên đắt đỏ. Khi uống cũng phải lách cách pha theo những cách thức nhất định. Hồi nhỏ ở Bích Câu, Nguyễn Du đã thấy cha và anh hay uống loại trà Tàu nhưng không mấy khi nhấp môi vì đắng. Nhưng giờ khi thưởng thức một chén trà lúc sáng sớm hoặc sau mỗi bữa ăn thì Nguyễn Du lại có một cảm giác sảng khoái, dễ chịu. Rồi đến buổi tối, khi xong xuôi việc công, anh lên đèn đọc sách, pha một tách trà thong thả nhấm nháp thấy có cảm hứng để say sưa với câu chữ đến quá nửa đêm. Mấy tuần này tiết trời không thuận, trời lúc nào cũng u ám, mưa nhiều khiến đường sá trơn, ướt, nhiều chỗ nước đọng thành vũng, lại trở rét nữa nên Nguyễn Du cho lính nghỉ tập, chỉ phải lo chăm sóc, chống rét cho đàn ngựa và mài giũa vũ khí, chỉnh trang quân bị. Cai Gia thấy Nguyễn Du rỗi rãi nên cho người mời sang nhà mình uống rượu. https://thuviensach.vn Cai Gia nói với Nguyễn Du: -Anh biết chú không có chí làm quan, nhưng thời loạn chú cũng phải biết tòng quyền. Ngoài việc luyện rèn cho binh sĩ, chú cũng cần tập thêm cho thuần thục và biến hóa mấy chiêu kiếm gia truyền mà không phải ai anh cũng dạy đâu. Nguyễn Du lễ phép: -Đa tạ anh cả. Em vẫn thường tập luyện, cũng đã khá thuần thục. Hay là để em đi vài đường cho anh xem. Cai Gia: -Không cần đâu! Anh tin chú vẫn tập, nhưng anh còn muốn chú phải vui chứ không nên cứ giữ mãi bộ mặt ưu tư. Anh còn muốn hướng dẫn cho chú hiểu thêm về kinh lạc và các huyệt mạch trên cơ thể nhằm khi tập luyện nhỡ có sơ sảy gì cũng biết để tự trị liệu. -Anh bảo em ưu tư, nhưng sao em có thể vui vẻ được? Đã mấy năm rồi em không về quê thắp cho cha một nén hương, cũng không qua được Bắc Ninh viếng mộ mẹ. Các anh em trong nhà thì tản mát không rõ số phận thế nào? Đúng là Hồng Lĩnh vô gia huynh đệ tán! (Hồng Lĩnh không nhà anh em tan tác). Nguyễn Du vừa nói vừa thở dài. -Anh vừa nghe ngóng được một tin mới về anh Khản. -Có chuyện gì không anh? -Anh ấy vẫn bình an, đã qua bên Sơn Tây gặp chú Nguyễn Điều rồi! https://thuviensach.vn Nguyễn Du thở phào nghe Cai Gia kể rành mạch chuyện Nguyễn Khản. Số là Nguyễn Khản vì quá tự tin đã mạnh tay trừng trị bọn kiêu binh nhưng không ngờ lũ này quá càn rỡ, bất chấp tất cả, vùng lên làm loạn. Nguyễn Khản bị phá nhà, phải cải trang lên Sơn Tây tập hợp lực lượng phản công. Chuyện không thành nên ông trở về Nghệ An để tính kế khác. Nhưng vào năm Bính Ngọ (1786), có lẽ đó là một năm vận hạn của đất nước chăng nên đã xảy ra bao nhiêu là sự cố. Ngay từ đầu tháng Ba, giá gạo đã đột ngột cao vọt. Dân trong kinh kỳ và tứ trấn bị đói to. Mà có nạn đói là có cảnh chết người. Dân nhiều chỗ chết như ngả rạ, nhiều chỗ thây nằm lên nhau. Triều đình đã có lệnh chiêu mộ dân ai nộp của sẽ trao cho quan chức nhưng hầu như không có ai hưởng ứng. Số người chết vì thế mà ngày một nhiều nên phát sinh ra nạn trộm cướp. Đúng vào lúc dân tình không yên thì Nguyễn Huệ đem quân từ trong Nam kéo ra giương cờ “Phù Lê diệt Trịnh” để đánh phá vùng Sơn Nam và nhòm ngó Thăng Long. Nguyễn Khản đã có một cố gắng phi thường đi từ Nghệ An về kinh thành tìm gặp và khuyên Trịnh Khải: -Xin Chúa thượng sai tướng giữ kinh thành rồi rước Vua lên Sơn Tây để lo chống giặc. Bọn kiêu binh là lũ ô hợp tạp nham không thể dùng được đâu. Nhưng Trịnh Khải chưa kịp theo kế này thì bọn kiêu binh phát hiện ra Nguyễn Khản. Chúng lại họp nhau hò hét tố cáo Nguyễn Khản đem giặc vào thành. Nguyễn Khản bất lực, một lần nữa lại về Sơn Tây lánh nạn. https://thuviensach.vn Câu chuyện của Cai Gia khiến Nguyễn Du tạm yên lòng về số phận của anh trai. Nhưng chưa kịp nâng chén thì cửa phòng đột ngột mở toang và Nguyễn Quýnh đã ùa vào như một cơn gió lốc. -Hai anh em đang ngồi đây uống rượu mà không nghĩ tới chuyện cháy thành vạ lây à? Kinh thành loạn to! Mất nước rồi! Cả Cai Gia lẫn Nguyễn Du đều mở to mắt, ngơ ngác! Chờ cho Nguyễn Quýnh uống một chén nước và bình tĩnh lại, cả hai người mới được biết hàng loạt sự kiện dồn dập vừa xảy ra ở Thăng Long. Thế lực của nhà Lê lẫn nhà Chúa đều đến hồi suy vong nên quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã nhanh chóng tàn phá, san phẳng trấn Sơn Nam chỉ trong ít bữa. Quân Tây Sơn tiếp đó tiến tới áp sát kinh thành. Chúa Trịnh bấy giờ chỉ có một tướng là Hoàng Phùng Cơ với một đội quân bản bộ và tám người con giữ thành hoàn toàn không cân sức với đối phương quá đông đúc và dũng mãnh. Thế trận cũng không kịp dàn ra cho thành hàng lối, quân của Phùng Cơ đã bị vây bắt. Sáu người con và một số thủ hạ bị chết ngay tại lúc lâm trận, còn Phùng Cơ và hai người con đành cướp đường chạy tháo thân. Chúa Trịnh lúc ấy ngồi trên bành voi, mặc nhung phục, cầm cờ lệnh vẫy bên này, chỉ bên kia, nhưng quân sĩ nhìn nhau, không có một tên nào chịu động tĩnh, bị quân Tây Sơn tràn lên chém giết, chỉ một khắc đã tan vỡ. Trịnh Khải quay voi vào thành thì thấy trước cửa Tuyên Võ và khắp phủ thành cờ Tây Sơn đã bay phấp phới, Chúa đành thúc voi chạy, cũng không định được theo một phương hướng nào vì đám bầy tôi, đám quân cũng tan tác, không ai biết đến ai! Đương nhiên cũng không người nào biết đến Chúa cả! Cai Gia hỏi Nguyễn Quýnh: https://thuviensach.vn -Thế giờ đây có tin gì về Chúa chưa? Nguyễn Quýnh lắc đầu, buồn thảm im lặng một lúc lâu mới cất được lời, xúc động. -Chuyện vừa buồn, vừa thương tâm lại vừa xấu hổ. Tôi đọc sách, va chạm với đời nhiều nhưng chưa khi nào gặp chuyện bi đát thế này! Nguyễn Quýnh không uống nước chè mà Nguyễn Du vừa châm thêm, đưa tay cầm nậm rượu rót ra chén và uống liền hai hớp như muốn dằn cục tức trong cổ, đặt chén “cộc” một cái xuống phản. -Chúa chạy đến xã Hạ Lôi thuộc Yên Lãng thì quân sĩ chỉ còn vài người. Thật may gặp được Lý Trần Quán là thiêm sai, giữ công việc Lại phiên đang ở đấy. Lý Trần Quán gọi một học trò cũ của mình tên là Nguyễn Trang làm tuần huyện nói: -Đây là quan tham tụng Bùi Huy Bích đi lánh nạn. Ta nhờ anh hộ vệ đưa ngài đi qua ranh giới huyện này! Tuần huyện Trang biết đấy là Chúa Trịnh chứ không phải là quan tham tụng nên đã cùng với một tên tay chân bắt ngay Trịnh Khải nộp cho quân Tây Sơn. Lý Trần Quán nghe tin kinh hãi rụng rời vội vừa chạy đến vừa lạy vừa khóc với Chúa: -Làm lầm lỡ thế này muôn tội tại tôi! Quay sang anh trò cũ: -Thầy xin anh! Xin anh vì tình thầy trò, vì nghĩa Vua tôi mà cứu cho người hoạn nạn. Đừng để thiên hạ về sau bêu riếu, chê cười. https://thuviensach.vn Tuần huyện Trang không một chút rung động mảy may. Hắn còn nhìn thẳng vào mặt Lý Trần Quán nói một câu mà không ai có thể ngờ được là lời nói của một kẻ đã từng ăn học. -Thầy ơi! Sợ thầy lúc này không bằng sợ giặc! Quý Chúa thì cũng chẳng bằng quý thân! Xin thầy cứ để cho tôi được làm phận sự. Hắn sai người đuổi Lý Trần Quán ra ngoài rồi giải Trịnh Khải đi. Trịnh Khải đến đường cùng, đêm ấy lấy con dao nhỏ giấu trong giày cứa cổ chết. Tuần huyện Trang vẫn cứ đem thi thể Chúa nộp cho Tây Sơn. Cả Cai Gia lẫn Nguyễn Du nghe câu chuyện đều trở nên thẫn thờ. Một lúc, Cai Gia nói với Nguyễn Quýnh: -Tình hình nhiễu loạn thế này, anh em mình rồi cũng phải lựa mà tính toán! Chú mới về, hãy thu xếp nghỉ ngơi. Chắc chú còn nhiều chuyện mà anh em tôi chưa rõ. *** Nguyễn Quýnh tên tục là Luyện, lại có tên nữa là Sĩ Hữu hơn Nguyễn Du bảy tuổi. Nguyễn Quýnh đã từng giữ chức trấn quân tả đội sau khi đỗ tam trường lúc 21 tuổi và là anh cùng cha khác mẹ với Nguyễn Du. Nguyễn Quýnh là người khí khái, thích võ nghệ nên thân và học võ cùng Cai Gia. Nguyễn Du cũng quý Cai Gia và rất thích anh Quýnh bởi tính cách thẳng thắn và dứt khoát, nên ba anh em gắn bó với nhau. Cảnh loạn ly tan tác ở Thăng Long khiến cho Nguyễn Quýnh hằn sâu một thái độ bất bình với Tây Sơn. Nhưng anh chỉ là một võ quan cấp thấp trong cái tình thế hoàn toàn thụ động như thế, đành chỉ còn một cách là tìm đường lên Thái Nguyên để gặp Nguyễn Đại Lang (Cai Gia) tính chuyện cần vương. Nguyễn https://thuviensach.vn Quýnh đã kể cho Cai Gia và Nguyễn Du rất nhiều chuyện vừa xảy ra ở kinh thành. -Chuyện cái thằng tuần huyện Nguyễn Trang chắc chắn sẽ trở thành một vết dơ mãi lưu trong sử sách. Nhưng tôi cũng cảm động vì còn nhiều người khí tiết chứ không hèn hạ như tên Trang. Như cái ông thầy của Trang là Lý Trần Quán ấy. Ông ta biết xấu hổ, biết lỗi của mình nên về nhà đã sai người đào huyệt, sắm một cỗ áo quan, mặc đủ mũ áo nằm vào đó, cho vùi đất đi để chết. Ông ta nói: “Làm bầy tôi mà hai Chúa. Tội ta đáng chết không oan. Xin được lấy cái chết để tỏ tấm lòng với trời, với đất”. Câu chuyện vốn đã khiến Nguyễn Du chán nản lại càng buồn. -Lại có chuyện này, cũng đáng để cho mọi người xem xét. Nguyễn Quýnh chuyển sang kể một câu chuyện nữa. -Có một viên tướng tên Cảnh Hoàn chỉ huy một đạo thủy binh của Chúa đánh nhau với quân Tây Sơn. Địch quân quá mạnh, Cảnh Hoàn và binh lính bị vây chặt đã cố sức chống cự, kết cục cả lính lẫn quan đều bị thảm sát. Toàn bộ thây xác đều bị ném xuống sông chìm đắm hoặc trôi dạt. Hoàn có một người vợ trẻ, nhan sắc mặn mà nhưng trước tang chồng thì không nhỏ một giọt nước mắt, cũng không hề nói một câu, cứ bình thản hằng ngày kiểm điểm tư trang và may quần áo mới. Người ta nói ra nói vào, tiếng chê cười đến tai, nhưng Phan thị - tên người đàn bà này - cũng không có một lời biện bạch. Gần đến 49 ngày, Phan thị nói với người trong họ mời nhà chùa làm chay cho Cảnh Hoàn. Đàn chay sắp tàn, Phan Thị Thuấn ăn mặc lộng lẫy, trang điểm như cô dâu, bước xuống thuyền cho chèo ra giữa dòng nước xiết, quay lại nói với mọi người: https://thuviensach.vn “Công việc của ta xong rồi, từ đây xin được chết theo chồng. Hài cốt của tướng công không được mai táng nên xin mọi người hiểu cho lòng ta, cũng không cần mai táng làm gì.” Nàng gieo mình xuống sông, nơi mà nàng cho rằng chồng mình đã chết ở đấy! Chuyện của nàng Phan thị khiến cho mọi người chứng kiến đều hãi hùng và không mấy chốc đã được truyền tụng trong dân gian. Nguyễn Du thực sự cảm động về chuyện của người phụ nữ này. Dường như giữa Nguyễn Du với những “khách má hồng” có một sự cảm thông từ xa xưa nào đó không hề lý giải được. Trước đây, anh cũng từng được nghe rất nhiều chuyện tương tự, nhất là những chuyện trong cung. Như chuyện Chúa Trịnh Sâm nuôi mối thù không đội trời chung với thái tử Duy Vĩ đã tìm cách bắt thái tử phải chết khiến cho em gái Trịnh Sâm là quận chúa Tiên Dung - vợ của Duy Vĩ - phải sầu não, chết theo. Rồi chuyện quận chúa Ngọc Lan, con gái của Trịnh Sâm, bị ép gả cho Đặng Mậu Lân cũng bị dày vò, héo hon mà chết! Ở cả những nơi lăng tẩm tôn nghiêm, số phận của những người phụ nữ cũng thường rơi vào chung cục không vui vẻ gì. Rất nhiều cô gái được tuyển vào cung, hầu hạ Vua chúa, đến khi Vua mất, dù còn rất trẻ trung, vẫn bị đày ra coi lăng, quét dọn thắp hương, quanh năm chỉ bầu bạn với mồ mả. Đó là những người tù bị giam lỏng, sống chung cùng những hồn ma. Cũng đã có những nàng cung phi liều lĩnh dám nhắn tin cho gia đình, tìm cách đưa người yêu của họ vào lăng để được bí mật sống chung. Đó là chuyện của Lê Duy Lễ đã tự nằm vào một cái hòm. Người nhà mượn tiếng mang quà vào cho cung phi. Duy Lễ hy vọng làm cách ấy sẽ được gặp người tình nhưng việc lại bị phát giác. Duy Lễ chết đã đành, nàng cung phi cũng bị ép chết một cách thương tâm! Chuyện của Phan Thị Thuấn là chuyện về một người đàn bà tiết liệt đáng nêu gương chung thủy, nhưng với Nguyễn Du, cũng là một https://thuviensach.vn chuyện đau lòng. Kiếp má hồng nhiều nỗi truân chuyên trở thành một ám ảnh. Lòng đã buồn lại được nghe những chuyện không vui, tâm trạng Nguyễn Du càng thêm ngao ngán. Mặc dù ở trấn Thái Nguyên có mấy ông anh gần gũi thân thiết nhưng Nguyễn Du thấy mình vẫn lạc lõng bơ vơ. Nhiều buổi anh chỉ muốn ngồi một mình suy tư. Chiều hôm nay anh lại ngồi bên hiên cửa sổ uống rượu. Không gian vắng lặng. Trời đang ngả dần về tối. Ngoài sân hoa rụng đầy. Gió xuân hây hây khiến cho Nguyễn Du cảm thấy có phần thanh thoát. Chợt ngẩng đầu, anh nhìn thấy thanh đoản kiếm đang gài ở phía giá sách, bên rèm. Đó là một thanh kiếm sắc, chuôi ngà có khắc những hoa văn rất đẹp. Hồi ấy khi tướng Hoàng Ngũ Phúc ghé Bích Câu thăm phụ thân Nguyễn Nghiễm, thấy chiêu Bảy đang tập múa kiếm ngoài vườn, ngài đã rút ngay thanh kiếm đang đeo bên mình tặng cậu vì thấy Nguyễn Du là một cậu bé thông minh dĩnh ngộ. Chiêu Bảy vẫn nhớ một cách thích thú câu nói của Hoàng tướng quân. -Con hãy xứng danh một tráng sĩ để thanh kiếm này được vinh dự nhé! Bất giác, Nguyễn Du cảm thấy thẹn thùng. Anh thở dài thốt lên: Thời ca lắng mãi buồn thân khách Đoản kiếm nhìn lên thẹn chí trai (Lưu lạc tráng tâm hư đoản kiếm Tiêu điều lữ muộn đối thời ca) https://thuviensach.vn Trong lòng Nguyễn Du bỗng trỗi dậy một khao khát mới. Anh muốn dấn thân như một lữ khách giang hồ. Nhưng thời loạn này thì đi đâu? Hay là ta bắt chước Lý Bạch đi chu du Trung Nguyên để mở mang tầm mắt? Một hoạch định mới đang dần hình thành… Nguyễn Du uống thêm một chén rượu. Hiện thực cô đơn lại trở về. Anh mài mực, lúi húi ghi: Ngồi tựa bên song mở mắt say Hoa rơi lấm tấm thảm rêu đầy Sống không dốc cạn vài chung rượu Chết hỏi ai người rưới mộ đây Xuân nhạt dần thôi chim cũng tếch Năm trôi gấp khiến tóc phơ bay Ước gì suốt sớm say luôn được Thế sự buồn tênh thoảng bóng mây. Nguyễn Huệ Chi dịch Nguyên văn: Đối tửu Phu tọa nhàn song tửu nhãn khai, Lạc hoa vô số hạ thương đài. Sinh tiền bất tận tôn trung tửu, Tử hậu thùy kiêu mộ thượng bôi. Xuân sắc tiệm thiên hoàng điểu khứ, https://thuviensach.vn Niên quang ám trục bạch đầu lai. Bách kì đãn đắc chung triêu túy, Thế sự phù vân chân khả ai. Rồi cứ như thế, uống rượu đến khuya! Một mình trằn trọc tự vấn mình rồi lại hỏi trời. Viết thêm một bài thơ rồi mới gục xuống ngủ. Sáng hôm sau, Nguyễn Quýnh qua chơi, Nguyễn Du vẫn chưa dậy. Nguyễn Quýnh đọc bài thơ: Không ngủ nghe cầm canh Canh dài như chẳng dứt Quan san mộng vấn vương Chày nện gió lạnh ngắt Nhà tối giun bò ra Bếp hoang cóc ngồi chật Nhẩm đọc thiên “Hỏi trời” Hỏi đâu trời cao ngất. Trần Thị Băng Thanh dịch Nguyên văn: Bất mị Bất mị thính hàn canh, Hàn canh bất khả tận. https://thuviensach.vn Quan sơn dẫn mộng trường, Châm chử thôn hàn cận Phế đỗ tụ hà ma, Thâm đường xuất khâu dẫn Ám tụng “Thiên vấn” chương, Thiên cao hà xứ vấn? Nguyễn Quýnh đọc xong bài “Đối tửu” và hai dòng thơ nguệch ngoạc viết thảo chưa thành bài Thời ca lắng mãi buồn thân khách / Đoản kiếm nhìn lên thẹn chí trai. Anh bỗng thở dài: “Chú em mình thật khó thích nghi với thời loạn lạc!”. Để mặc cho Nguyễn Du ngủ vùi, Nguyễn Quýnh quay mình trở ra. https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Thất thủ Thái Nguyên Trấn Thái Nguyên tuy không cách kinh thành bao xa nhưng những ngày này như là một ốc đảo bởi lệnh Vua không tới mà lệnh Chúa cũng không thông. Trịnh Khải chết, coi như cơ đồ nhà Chúa đến đây chấm dứt. Cũng có tin về đám thân thuộc còn lại của nhà Chúa như Trịnh Bồng, Trịnh Lệ lánh lên vùng Chương Đức hoặc Văn Giang gì đó tìm cơ hội trở về. Nguyễn Du hỏi Nguyễn Quýnh có biết thêm gì chuyện triều nội nữa không thì Nguyễn Quýnh bày tỏ: -Quả cũng có một chuyện mà không biết nên khóc hay nên cười. Đó là chuyện về Trịnh Lệ. Ông này là em ruột Trịnh Sâm, là chú của Trịnh Khải, thời trước đã mưu giành ngôi Chúa, nay lại nhân lúc lộn xộn dẫn theo một nhóm binh lính vào phủ Chúa đánh trống hội họp trăm quan đòi nối ngôi. Thật là nực cười, vì vội vàng nên không một ai đến cả. Trịnh Lệ thân cô thế cô, lại bị một cánh quân cùng dòng họ Trịnh là Trịnh Bồng đuổi đánh, đành phải rút chạy lên Kinh Bắc. Nguyễn Du cười buồn: -Chúa tôi mà ô hợp như thế, làm sao có thể trở về ngôi vị xưa, chỉ thêm một trò cười cho thiên hạ. Nguyễn Quýnh nói thêm: -Đã thế phía Tây Sơn thì thanh thế và thực lực hùng mạnh. Nguyễn Huệ đã trở thành phò mã của Vua nên chính đức Vua cũng chỉ là hư vị. https://thuviensach.vn Nguyễn Du: -Thì thời còn Chúa, Vua cũng thực quyền đâu? Đến thời này lại thêm nỗi đau phải chịu sự kiềm tỏa của người ngoài cõi(1)! Nguyễn Quýnh đăm chiêu: -Thôi, cũng phần nào phải châm trước cho ngài. Đã quá nhiều năm ngài chỉ quanh quẩn trong cung, phó thác việc cho Chúa. Giờ đây tuổi cao lại mang trọng bệnh, Chúa lại không còn, các quan thì tan tác. Cũng cần có một sự đổi thay. Nguyễn Đăng Tiến (Cai Gia) đột ngột bước vào: -Các chú đang đàm luận thế sự? Tôi theo anh Khản nhiều năm, rồi lại làm trấn thủ xứ này, nhưng thật lòng tôi không thích và cám cảnh trước hiện trạng của nhà Vua. Tôi nghe nhà Vua từng nói: “Trời sai Chúa giúp ta, Chúa hưởng cái lo, ta hưởng cái vui. Mất Chúa thì ta còn gì!” Nguyễn Quýnh: -Thời cuộc thế này, muốn thống nhất được lực lượng tôn phò chính thống có lẽ nhà Vua phải xuống chiếu cần vương để cho danh chính ngôn thuận. Có vẻ như ba anh em cùng tìm được tiếng nói chung nên họ tỏ ra khá tâm đắc. Cả ba đều thấy nhân vật mới xuất hiện ở Bắc Hà - Nguyễn Huệ - quả là một con người biến hóa khôn lường, rất khó hiểu?! Nguyễn Du đặt ra một câu hỏi: -Liệu Nguyễn Huệ có nhân đà thắng mà cướp luôn ngôi Vua không? https://thuviensach.vn Cai Gia nói: -Nếu Huệ cướp ngôi thì đó là hạ sách. Bởi làm thế thì kẻ sĩ Bắc Hà sẽ chẳng chịu theo mà lòng dân cũng chẳng yên. Nhà Lê đang buổi suy vi song vẫn có thể trung hưng được vì công quả mà Lê Thái Tổ tạo dựng không thể một sớm một chiều phôi phai trong lòng dân. Nguyễn Quýnh cũng đồng tình: -Tôi có nghe mấy chuyện về Nguyễn Huệ. Quả như anh cả vừa nói, Nguyễn Huệ ra Bắc vẫn giương cờ phù Lê. Ông ta cũng nhắc tới công ơn của Thái Tổ khởi nghĩa Lam Sơn, chống Bắc triều dựng cờ độc lập. Khi ông ta triều yết Vua ở điện Vạn Thọ, mặc nhung phục đeo gươm đi vào sân rồng, khí thế có vẻ lấn át khiến cho các quan chức lẫn tướng tá phải cúi rạp xuống chào. Bọn tả hữu của Huệ đi theo cũng tỏ thái độ dương dương tự đắc thì một viên Ngự tiền thị vệ rảo bước đưa tay chắn ngang đường. Viên thị vệ vừa cung kính lại vừa uy nghiêm, dõng dạc thưa: “Theo phép nước, khi lên điện chầu Vua bất cứ ai cũng không được mang vũ khí. Xin tướng quân cởi kiếm cho.” Bị ngăn trở bất ngờ, Nguyễn Huệ đã phải sững lại một nhịp, bàn tay theo phản xạ nắm ngay đốc kiếm! Mọi người xung quanh dường như mặt mũi tái xanh, nơm nớp chờ một cơn thịnh nộ. Những viên tướng Tây Sơn cũng thay đổi nét mặt, đồng loạt tay nắm gươm. Chỉ có viên thị vệ là giữ được sắc mặt bình thường, vẫn đứng im nhũn nhặn. Nguyễn Huệ đưa mắt liếc ngang, rồi nhìn viên thị vệ trước mặt, ông ta lặng lẽ rút gươm… trao sang tay một tên hầu cận. -Thế thì Nguyễn Huệ cũng đáng được khen là kẻ quyền biến, anh hùng. Nguyễn Du nhận xét. Nguyễn Quýnh đang đà nói tiếp: https://thuviensach.vn -Khi Nguyễn Huệ được mời vào giường ngự, Vua mời ông ta ngồi ở giường bên, nhưng Nguyễn Huệ tỏ thái độ rụt rè, Vua phải ép mãi mới chịu ngồi vào mép chiếu. Ông ta cũng biết nói toàn những lời lẽ khiêm nhường và bày tỏ ý tôn phò để Vua yên tâm. Dừng một lát như để mọi người chú ý hơn, Nguyễn Quýnh thong thả: -Nhưng đúng là ông ta không phải tay vừa. Nhà Vua đã phong ông ta chức Nguyên soái phù chính dực vận, tước Uy quốc công, nhưng ngay sau buổi nhận sách phong, ông ta đã nói riêng với Nguyễn Hữu Chỉnh: “Ta cầm vài vạn quân, đánh một trận đã bình định được Bắc Hà. Một tấc đất, một người dân nay đều trong tay ta. Muốn xưng đế hay xưng vương, việc gì mà ta không làm được? Còn như sắc mệnh nguyên soái quốc công đối với ta có phải hơn kém gì? Các vị bề tôi ở Bắc Hà lại muốn Vua dùng danh vị hão để lung lạc ta sao?” Thế là Nguyễn Hữu Chỉnh đã phải bí mật khuyên nhà Vua lấy lòng bằng cách gả Ngọc Hân công chúa cho Huệ. Cai Gia nghe hết câu chuyện cất tiếng cười thật to. -Cứ tưởng mọi người coi anh em Nhạc Huệ là đám tục tử mọi rợ ở cõi ngoài! Ai dè Huệ là một kẻ thông minh và đầy khí phách! Anh em ta ngẫm thế thời cũng phải tìm cách để trước hết bảo toàn, rồi mới tính đến chuyện phục quốc, cần vương vì thiên hạ thì đang phân tâm mà đối phương thì thế lực đang hùng mạnh. Theo tôi thì ta phải tích trữ thêm lương thực, luyện cho quân sĩ thành thạo công thủ và luôn phải có người dò xét bên ngoài, sẵn sàng cấp báo khi có biến. Nếu có chiếu cần vương thì hưởng ứng ngay, bằng không ta cũng đã có một lực lượng mạnh. https://thuviensach.vn -Nhưng đồng thời với việc quân, xin anh phái cho vài người sang Sơn Tây và về Kinh Bắc xem tình hình của anh Khản, anh Điều, anh Nễ ra sao. Lâu nay, em cứ thấy thấp thỏm. Nguyễn Du đề xuất với Nguyễn Đăng Tiến. Đăng Tiến nói: -Anh đã định liệu rồi! Các chú cứ yên tâm. *** Nguyễn Huệ có công lớn giúp Vua Lê nhất thống thiên hạ, nhưng Vua Lê lúc bấy giờ thực sự không có khả năng nắm quyền trị quốc. Nhà Vua đã 70 tuổi, ở ngôi đến 47 năm, suốt thời gian ấy ngài chỉ thụ động trên ngai, mặc cho hết Trịnh Sâm đến Trịnh Khải và các quan điều hành chính sự. Nhiều lúc ngài bị ép buộc việc nọ việc kia nhưng cũng đành ngậm miệng tuân theo hoặc quay mặt làm ngơ. Mấy hôm nay bệnh nhà Vua trở nên quá nguy kịch nên cho mời Nguyễn Huệ để bàn bạc việc truyền ngôi, nhưng Nguyễn Huệ giữ ý không vào. Tuy nhiên sau khi Vua mất, Nguyễn Huệ đã dò ý công chúa Ngọc Hân. Ngọc Hân tỏ ý khen Sùng nhượng công Duy Cận. Ông này trước đây đã được lập làm Hoàng thái tử nhưng rồi lại bị truất do các thế lực trong triều tranh giành nhau. Nguyễn Huệ theo ý Ngọc Hân muốn bàn luận lại về việc lập người nối ngôi thì nghe được những lời trách móc của các tôn thất là công chúa làm hại xã tắc. Nguyễn Huệ đành theo ý các quan tôn phò Duy Khiêm, lúc bấy giờ là hoàng thái tôn lên ngôi, đổi tên là Duy Kỳ, đặt niên hiệu là Chiêu Thống. Có Vua mới nhưng nước vẫn không yên! Sau khi an táng Vua Hiển Tông, Nguyễn Huệ đã kéo quân về Nam vì tướng sĩ Tây Sơn đóng lâu ở Bắc đều muốn trở về. Triều đình lại rơi vào sự khống chế của Nguyễn Hữu Chỉnh - một nhân vật Bắc Hà nổi tiếng quyền https://thuviensach.vn biến và gian hùng. Chiêu Thống phải nhờ anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ cô lập Nguyễn Hữu Chỉnh ở Nghệ An. Nhưng ngay sau đó lại có nạn Trịnh Bồng tự lập làm nguyên soái chiếm giữ vùng Hải Dương và Kinh Bắc, và đem quân vây hoàng thành. Vua lại phải triệu Nguyễn Hữu Chỉnh về đuổi Trịnh Bồng. Nguyễn Hữu Chỉnh lại tạo được uy quyền còn lẫy lừng hơn trước đó khiến Chiêu Thống sợ hãi định tìm cách đánh thuốc độc giết Chỉnh. Nhưng Nguyễn Hữu Chỉnh lại phong thanh biết chuyện. Từ đấy ông ta bỏ luôn các buổi triều yết nhà Vua. Hữu Chỉnh trở thành một thế lực đe dọa triều đình. Giữa lúc ấy tại Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc ngang nhiên xưng đế và phong Nguyễn Huệ là Bắc Bình Vương, đóng ở Thuận Hóa, giữ từ Quảng Nam ra Bắc. Nguyễn Huệ lập tức sai Vũ Văn Nhậm trấn giữ Nghệ An. Cái thế Tây Sơn uy hiếp nhà Lê đã trở nên quá rõ ràng! Bởi chỉ sau đó ít ngày, Vũ Văn Nhậm đã điều binh từ Nghệ An đánh ra Thanh Hóa. Có thêm sự hỗ trợ của đại tướng Tây Sơn là Ngô Văn Sở, hai cánh quân thủy và bộ của Nhậm và Sở dễ dàng vượt sông Mã rồi qua Ninh Bình, chiếm giữ vùng Gián Khẩu, uy hiếp trực tiếp kinh thành. Nguyễn Hữu Chỉnh đã đem quân chống đỡ nhưng lòng quân không thuận, chưa đánh đã tan, đành cùng vài trăm quân phò Vua chạy đi Kinh Bắc. Khi đến Kinh Bắc, trấn thủ là Nguyễn Cảnh Thước đã bí mật đầu hàng Tây Sơn nên đóng cửa thành. Thế là Vua tôi lúng túng đành chạy đi Yên Thế. Dọc đường Vua còn bị Nguyễn Cảnh Thước tung thủ hạ chặn lại cướp bóc, tước luôn cả áo bào của Vua. May mà gặp tri huyện Nguyễn Thảng khi ấy đã 60 tuổi đem binh hộ giá, lúc ấy mới thoát được. Nguyễn Đăng Tiến, Nguyễn Quýnh và Nguyễn Du ở Thái Nguyên hàng ngày vẫn cho người dò la, theo sát các sự kiện này. Họ cũng ráo riết chuẩn bị sẵn sàng để khi cần có thể phò Lê giúp nước. Bấy giờ Vua Lê Chiêu Thống vẫn long đong, hết xuống đông lại sang bắc, https://thuviensach.vn đến đâu cũng có những hào kiệt trung với nhà Lê theo về. Nhưng hầu hết họ đều chỉ là con em nơi hương thôn, không quen trận mạc nên hễ ra trận là lúng túng, rối loạn. Duy Chí (em của Vua) cũng là người cứng cỏi, khi buộc phải rời khỏi Thăng Long đã chạy lên Định Châu cùng với phiên thần Ma Thế Cô tụ tập dân chúng, đắp lũy phòng thủ và chiêu mộ quân lính vùng thượng du Thái Nguyên để tăng cường thực lực. Nguyễn Đăng Tiến cùng bọn Nguyễn Quýnh, Nguyễn Du đã nhanh chóng liên kết với một hoàng thân, thủ hạ của Duy Chí hội quân ở Tư Nông. Nhưng quả trời chẳng chiều người, hai đội quân chưa kịp gặp nhau đã bị quân của Vũ Văn Nhậm phục kích chia cắt. Số là Vũ Văn Nhậm đem quân nhanh chóng diệt được Nguyễn Hữu Chỉnh đã thừa thắng truy kích và tràn lên Thái Nguyên. Chỉ huy đội binh khôn ngoan đã bắt được một số người địa phương thông thuộc đường sá nên chia quân chốt chặn khiến quân của Nguyễn Đăng Tiến sớm bị cô lập. Đăng Tiến cùng bọn Nguyễn Quýnh, Nguyễn Du vừa đánh vừa tìm cách liên hệ với hoàng đệ Duy Chí nhưng không được. Thế là chỉ cầm cự được có hai ngày, họ đã rơi vào tay quân Tây Sơn. Vũ Văn Nhậm đang cơn phấn khích vì chiến thắng đã hỏi Nguyễn Đăng Tiến - khi cả mấy anh em bị giải lên trước mặt - bằng một giọng đắc chí: -Các ngươi bị ta bắt, thế đã biết tội gì chưa? Nguyễn Đăng Tiến hai tay bị trói giật về phía sau nhưng vẫn tỏ ra mạnh mẽ ngang tàng, hất đầu, nhìn thẳng vào Vũ Văn Nhậm: -Hai bên đánh nhau thì chỉ một sống một chết. Ngươi đã bắt được ta thì cứ xử theo ý ngươi. Ta không kể tội ngươi, sao ngươi lại bảo ta có tội? https://thuviensach.vn Vũ Văn Nhậm thấy Đăng Tiến không hề sợ hãi, dám trả lời một cách ngang tàng, tự dưng có ý nể phục. Ông ta cười có vẻ rất khoan dung. -Ta chỉ muốn xem khí chất của người Bắc Hà chút thôi! Chứ ta biết, ấy là ta đi cướp nước người, phá nhà người thì ấy lỗi là ở phía ta. Ngươi đánh lại ta cũng là lẽ chính đáng chứ ngươi không có tội. Chẳng qua vì sức mọn thế yếu nên mới rơi vào tay ta. Nay ta tha cho các ngươi, nhưng nếu chịu hàng thì đi với ta, bằng không muốn đi đâu tùy ý. Nếu lại muốn dấy quân quyết chiến với ta nữa thì ta sẵn sàng. Vũ Văn Nhậm đã tha cho cả bọn. Bấy giờ Đăng Tiến mới nói với Nguyễn Quýnh, Nguyễn Du hãy tạm lánh sang bên Vân Nam. Cái chí hướng phò Lê ở Nguyễn Đăng Tiến đã hụt hẫng đi nhiều. Còn Nguyễn Du thì thấy mình không thể quen với không khí rối ren này. Anh thuận theo ý của Cai Gia. Nhưng có lẽ với anh đây là chặng giang hồ chán nản nhất! Chỉ có Nguyễn Quýnh chưa nhụt chí, vẫn muốn tìm cách chống Tây Sơn. Song trước tình thế này, anh cũng đành phải theo Cai Gia, cùng Nguyễn Du chấp nhận chặng đường luân lạc. https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn Tâm sự trước ngày lưu lạc Ròng rã gần một tuần, ba anh em Nguyễn Du mới sang được tới Vân Nam. May có Nguyễn Đăng Tiến khá thuộc địa hình và quen biết nhiều thổ hào trong vùng nên đến đâu cũng được tiếp đãi tươm tất. Thậm chí có nhiều vị cầm đầu một số băng đảng trong vùng biết Cai Gia võ nghệ cao cường còn mời mấy anh em gia nhập nghề thảo dã. Nhưng cả ba người đều cảm tạ thịnh tình và tìm cách chối từ. Nhưng trú ở Vân Nam mấy ngày họ cũng chưa nghĩ được đường hướng, kế hoạch cho tương lai, lại kéo nhau đến Liễu Châu. Nguyễn Quýnh sốt ruột hơn cả nên nói với mấy anh em: -Tôi chán cảnh đi vô phương hướng thế này rồi! Ba anh em ta tuy thân tình gắn bó nhưng mỗi người lại có cách nghĩ riêng. Theo tôi ta cứ chia tay nhau, mỗi người hãy lựa chọn cho mình con đường phía trước. Cai Gia hỏi: -Chú dự định đi đâu, làm gì? Nguyễn Quýnh: -Mấy bữa trước nhiều biến cố lộn xộn, anh em cùng dắt díu, nâng đỡ nhau. Tôi theo anh nhưng bụng dạ thì cứ hướng về quê nhà. Không biết anh em trong nhà ai còn, ai mất? Tôi cũng không ưa gì quân Tây Sơn, muốn về quê tụ người nghĩa khí quật khởi một phen. Cai Gia nói: https://thuviensach.vn -Chú Quýnh nghĩ cũng có điều phải. Tôi biết ba anh em mình có chí khác nhau. Chú Bảy là người mẫn tiệp, thông minh nhưng không phải là người của thời loạn lạc. Chú có nhiều trắc ẩn, suy tư, chú là người của chữ nghĩa, văn chương. Chú Quýnh là người hùng tâm. Còn tôi chỉ là một anh võ biền thảo dã đã lặn lội gần hết đời người. Nếu các chú thuận ý thì cùng về quê tôi chơi, nếu không cứ tạm chia tay rồi hẹn ngày gặp lại. Ba anh em uống với nhau một bữa rượu. Nguyễn Du xin nâng chén trước, nói với hai anh: -Đúng như lời anh cả, em không bằng được hai anh. Em không thể nào hợp với những cảnh hỗn loạn, cướp của giết người nhưng không phải em không khắc khoải xót xa về thế sự. Em thấy quanh mình toàn những cảnh điêu linh. Cuộc đời này, vận hạn này như đẩy tất cả vào một bi kịch thê thảm đầy những phong ba bão táp. Những điều hay thì đã không còn, nhiều điều mới thì rất lạ lẫm. Em thấy mọi sự nếu không hiểm họa thì cũng vô nghĩa. Cho nên em muốn tránh xa. Có lẽ em đi Yên Kinh một thời gian để mở mang tầm mắt. Hai người anh có vẻ cảm thông nhiều với Nguyễn Du, họ không nói gì cùng lẳng lặng uống rượu. Mãi một lúc lâu sau, Nguyễn Đăng Tiến mới phá vỡ sự im lặng: -Có chuyện này lâu nay anh vẫn còn giấu các chú! Chú Quýnh trở về quê là phải vì anh Khản, anh Điều đều mất cả rồi. Tin của Cai Gia đưa ra khiến Nguyễn Quýnh, Nguyễn Du bất ngờ thảng thốt! Cả hai cùng lặng người! Nguyễn Quýnh không cầm nổi nỗi đau bật khóc tu tu. Nguyễn Du chỉ thở một hơi dài, tay cầm chén rượu nâng lên nhưng không nhấp môi, lại từ từ đặt xuống chiếu! https://thuviensach.vn Nguyễn Quýnh băn khoăn, dồn dập hỏi Cai Gia có biết ai chôn cất các anh, phần mộ thế nào? Sao đến bây giờ mới cho các em biết? Cai Gia đành phải lựa lời an ủi. -Hồi đó nếu anh nói ra sớm thì các chú thế nào cũng đòi đi. Loạn như thế chắc gì các chú đã qua khỏi được, mà có biết được tin của các anh thì liệu có thể làm gì vì thân cô, thế cô? Anh được tin là thi hài các anh ấy được thủ hạ đưa về quê an táng. Dịp này chú Quýnh về hương khói cho các anh. Mấy anh em lại đắm chìm trong suy tư. Nguyễn Quýnh uống thêm một chén rượu, vung tay dứt khoát: -Nếu thế thì anh cả và chú Bảy cứ ở đây tính thêm. Còn tôi sáng mai sẽ xuôi Nam, về quê. Tôi cũng chán cái cảnh tự lưu đày mình mãi thế này! Nguyễn Đăng Tiến biết ý Nguyễn Quýnh đã quyết, ông trở vào lục tay nải của mình lấy ra một cặp đoản côn. -Chú giữ cặp côn ngắn này đi đường phòng thân. Anh chỉ mong chú đừng quá vội vàng, hấp tấp. Chú về quê là đúng! Nếu còn tráng chí thì tiếp tục chống Tây Sơn, còn không, chú phải thay các anh em lo chuyện của đại gia đình. Từ nãy đến giờ Nguyễn Du chỉ ngồi suy tư nhưng anh vẫn nghe được những lời Cai Gia và Nguyễn Quýnh trao đổi. Trong đầu của Nguyễn Du như vẫn thấp thoáng hình bóng của các anh mình. Đến giờ đây anh mới thấy thật sự tiếc thương và yêu quí các anh. Có lẽ cái tình ruột thịt, cái mối dây ràng buộc tiềm ẩn lâu nay bây giờ gặp nỗi đau đã khiến cho Nguyễn Du cảm nhận tình yêu thương một cách sâu nặng. Anh cũng mường tượng được cả khung cảnh quê hương, núi Hồng, sông Lam khi Nguyễn Quýnh trở về. Dù sao quê nhà cũng đã có người thân trở về làm chủ. Về nhà là về với gốc https://thuviensach.vn cũ, quê xưa, với gió mát trăng thanh, với núi cao sông rộng, nhưng về làng còn là để tỏ cái chí không sợ ai ràng buộc cuộc đời. Nguyễn Du hướng sang Nguyễn Quýnh: -Anh về quê lo giúp cả phần em với họ hàng, tổ tiên. Em nhân dịp này đi xa một chuyến! Nếu trời cho đoàn tụ, em sẽ lại gặp anh. Xin được uống với anh chén rượu chia tay và tặng anh mấy dòng thơ để nhớ! Hai anh em cạn chén. Nguyễn Du trải giấy, mài mực cúi viết mấy dòng thơ: Núi Nam chim đẹp ngậm tinh hoa Coi rẻ lưới giăng bay lại qua Hồng Lĩnh anh về thành chủ mới Bạc đầu em vẫn khách không nhà Phượng trong lồng cũ văn xơ xác Rắn tụt hang sâu danh nổi trôi Về lại quê nhà trăng gió cũ Bên song dứt mộng nẻo đường xa. Trần Thị Băng Thanh dịch Nguyên văn: Tống Nguyễn Sĩ Hữu Nam qui Nam sơn hữu điểu hàm tinh hoa, Phi khứ phi lai khinh võng la. https://thuviensach.vn Hồng Lĩnh hữu nhân lai tố chủ, Bạch đầu vô lại bất hoàn gia. Sinh bình văn thái tàn lung phượng, Phù thế công danh tẩu hác xà. Qui khứ cố hương hảo phong nguyệt, Ngọ song vô mộng đáo thiên nha. Nguyễn Quýnh đọc bài thơ. Hai anh em im lặng nhìn nhau. Bất chợt cả hai cùng ôm chặt lấy nhau. Trong niềm xúc động, Nguyễn Du chỉ có thể cất lên mấy lời lắp bắp: -Xin anh đi đường bảo trọng! *** Hai ngày sau khi Nguyễn Quýnh trở về nam, Nguyễn Đăng Tiến và Nguyễn Du cũng có một cuộc chia biệt. Nguyễn Đăng Tiến là người trọng nghĩa. Gần hai chục năm trước bị quân Thanh truy đuổi chạy sang Việt Nam, ông đã rơi vào tình trạng khốn cùng. Đói khát mệt mỏi và môi trường xa lạ đã làm kiệt sức ông. Nhưng khi lạc vào một khu chợ quê thấy có kẻ giật đồ và xô ngã một ông lão nhà quê thì ông đùng đùng nổi giận, xông tới ngáng đường đấm cho tên cướp một quả trời giáng và lấy lại được túi tiền trả cho người bị hại. Ông lão ấy là người ở của một hào trưởng trong vùng được sai đi chợ mua đồ ăn để tiếp một vị quan đi tuần du. Vị quan ấy chính là Nguyễn Khản. Thế là Nguyễn Khản thu nạp ông làm thủ hạ. Ông Khản trọng cái khảng khái ngang tàng của Cai Gia nên đối xử như bạn bè. Cai Gia cũng được lòng hầu hết các em của Nguyễn Khản nên sống trong nhà như anh em, người thân. Cai Gia giỏi võ. Mấy anh em chú https://thuviensach.vn cháu như Nguyễn Quýnh, Nguyễn Nễ, Nguyễn Du, Nguyễn Thiện, Nguyễn Hành đều học võ với Cai Gia. Trong số đó, Nguyễn Du là người được Cai Gia quý mến nhất. Thường thì thầy nào cũng thích trò giỏi, thích trò làm đúng như ý mình thậm chí cách đi đứng, ứng xử cũng na ná mình. Nhưng Nguyễn Du thì không thế. Chiêu Bảy hồi nhỏ thông minh, đặc biệt cậu học kiếm rất nhanh, lại có khả năng biến chiêu ảo diệu trong những cuộc giao đấu đối kháng khiến cho Cai Gia rất thích. Nhưng Nguyễn Du chỉ dừng ở mức ấy thôi chứ tuyệt nhiên không bộc lộ cái khát vọng tung hoành bằng kiếm cung. Cai Gia nhận ra Nguyễn Du có những nét rất khác thường và vì thế ông rất chú ý đến cậu. Ông thấy Nguyễn Du có những thâm trầm, những suy nghĩ sâu lắng chứ không phải người xông xáo, ồn ào. Tự dưng ông có một cảm nhận mơ hồ. Ông cho rằng cuộc đời của chàng trai này sẽ chẳng xuôi chèo mát mái. Cai Gia chú ý chăm sóc Nguyễn Du nhiều hơn cũng vì lẽ đó. Còn Nguyễn Du cũng thật lòng yêu mến, quý trọng Cai Gia. Tuổi thơ của Nguyễn Du chỉ có hai người trực tiếp chăm sóc hằng ngày. Người thứ nhất là mẹ. Nhưng bà Tần chỉ có thể chăm con bằng bữa cơm, giấc ngủ. Nguyễn Du còn có một người em trai là Nguyễn Ức nên bà Tần phải lo lắng cho cả ba người con. Nguyễn Du tuy gần mẹ và được mẹ trò chuyện giãi bày, nhưng trong đại gia đình, bà Tần vẫn thụ động. Do vậy, Nguyễn Du chịu ảnh hưởng bởi tính cách thâm trầm của mẹ! Còn người thứ hai chính là Cai Gia. Cai Gia không chỉ dạy Nguyễn Du võ nghệ mà còn dạy cách giao tiếp, ứng xử với bên ngoài. Cai Gia không đọc sách nhiều, chỉ võ vẽ chút ít chữ nghĩa, nhưng những bài học mà Cai Gia dạy Nguyễn Du lại được Nguyễn Du đối chiếu với những điều trong sách vở và thấy có nhiều nét tương đồng. Bởi thế mà Nguyễn Du rất quí Cai Gia. Nguyễn Khản cũng rất tinh, nhận ra điều này nên mới có ý gửi https://thuviensach.vn Nguyễn Du cho Cai Gia rèn cặp. Cai Gia thấy Nguyễn Khản hiểu mình nên càng gắng sức giúp cho Nguyễn Du. Giờ đây, Nguyễn Du đã trưởng thành. Cũng đến lúc tự tìm cho mình một sự nghiệp. Cuộc chia tay cũng là một điều cần thiết đối với mỗi con người. Tuy nhiên, “bi mạc bi hề sinh ly biệt” (buồn thì không gì bằng đang sống mà phải chia tay), có cuộc chia tay nào mà không bịn rịn. Cai Gia là người cứng cỏi thế mà giọng cũng cứ như vỡ ra. -Anh vẫn phải dặn chú thêm mấy điều. Càng đi vào Trung Nguyên càng xa lạ. Ở đó con người, tập tục không như đất Lưỡng Quảng này. Chú tuy có đoản kiếm trong tay song lại không phải kiếm khách nên chỉ được rút dao khi tình thế quá quẫn bách. Anh đã chuẩn bị thêm cho chú một bộ kim châm cứu để đi đường. Chú đã nắm vững huyệt mạch, kinh lạc trên cơ thể người thì bộ kim có thể giúp chú chữa những bệnh thông thường như trúng gió, méo mồm, co giật tay chân mà người ta hay gặp. Như thế vừa có thể giữ được thân lại có thể kiếm sống qua ngày. Nguyễn Du cảm động nhận bộ kim châm cứu bằng bạc từ Cai Gia. Anh thực lòng biết ơn người thầy, người anh có tấm lòng bao dung, rộng lượng. Thì ra Cai Gia đã âm thầm lo toan, dự liệu những điều tốt đẹp nhất cho Nguyễn Du. Đêm trước khi chia tay, Nguyễn Du trằn trọc không tài nào ngủ được. Anh hướng mọi sự biết ơn âm thầm đến Cai Gia. Nguyễn Du nhớ tới nhiều kỷ niệm của hai người. Anh chưa làm được điều gì để tạ ơn Cai Gia, cũng không nói được điều gì. Anh cứ băn khoăn, không biết anh cả có hiểu tâm can không. Trong sâu thẳm lòng mình Nguyễn Du đã hoàn toàn xem Cai Gia là người ruột thịt. Nguyễn Du chỉ có mỗi một cách mượn giấy mực để tỏ lòng mình. Anh vùng dậy, châm đèn thảo liên tiếp mấy bài thơ. https://thuviensach.vn I. Tôi sắp sang sông đấy Tiễn anh về núi xưa Đất trời trơ mái cỏ Thuyền mọn núp dông mưa Rồng cá đêm thu náu Hươu nai núi thẳm đùa Trung Châu rồi gặp mặt Ngày hẹn chẳng còn ngờ. Kim Hưng dịch II. Tiễn anh về núi cũ Tôi cũng trẩy sang sông Nghìn dặm tin tức bặt Tấc lòng khắc khoải trông Đêm đen ngạo hùm sói Trăng sáng lìa nhạn hồng Hai nẻo trời thương nhớ Như mây nổi bềnh bồng. https://thuviensach.vn Nguyễn Huệ Chi dịch III. Anh về tôi cũng trẩy Ly loạn cùng trong vòng Sống thác tình giao vẹn Mất còn nỗi khổ chung Cửa sài bóng nguyệt rọi Nón rách gió thu lồng Nghìn dặm xa nhau mãi Mây mờ muôn trượng không. Phạm Khắc Khoan, Lê Thước dịch Nguyên văn: Biệt Nguyễn Đại Lang I. Ngã thả phù giang khứ, Tống quân quy cố khâu. Càn khôn dư thảo ốc, Phong vũ túc cô chu. Thu dạ ngư long trập, Thâm sơn mi lộc du. https://thuviensach.vn Hưu kỳ bất thâm viễn Tương kiến tại Trung Châu. II. Tống quân quy cố khâu, Ngã diệc phù giang hán. Thiên lý bất tương văn, Nhất tâm vị thường gián. Dạ hắc sài hổ kiêu, Nguyệt minh hồng nhạn tán. Lưỡng địa các tương vương, Phù vân ưng bất đoạn. III. Quân quy ngã diệc khứ, Các tại loạn ly trung. Sinh tử giao tình tại, Tồn vong thổ tiết đồng. Sài môn khai dạ nguyệt, Tàn lạp tẩu thu phong. Thiên lý bất tương kiến, https://thuviensach.vn Phù vân mê thái không. Buổi sáng chia tay hôm ấy may mà trời ấm trong xanh nên không diễn ra cảnh bịn rịn níu kéo. Nguyễn Đăng Tiến hẹn ba năm sau cùng khoảng thời gian này sẽ gặp nhau ở Trung Châu (Hàng Châu). Nguyễn Du lên ngựa ra roi, quyết không ngoái đầu. Nguyễn Đăng Tiến kìm ngựa nhìn theo cho đến khi Nguyễn Du đi khuất mới giật cương cho ngựa theo một nẻo đường khác.(1) https://thuviensach.vn https://thuviensach.vn